دریاچه ارومیه: یک تنفس موقت تا چرخه بعدی خشکسالی

دریاچه ارومیه در سال جاری با دریافت حدود چهار میلیارد مترمکعب آب، بیشترین میزان ورودی را در شش سال گذشته تجربه کرده و نفس تازه‌ای کشیده است. با این حال، مسئولان و کارشناسان نسبت به خوش‌بینی کاذب ناشی از بارش‌ها هشدار می‌دهند. شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، تأکید کرده که وسعت اراضی کشاورزی در حوضه آبریز از ظرفیت اکولوژیک منطقه فراتر رفته و باید توسعه صنایع آب‌بر متوقف شود. بهرام سرمست، استاندار آذربایجان شرقی نیز بخش کشاورزی را اصلی‌ترین مصرف‌کننده آب دانسته و خواستار هدایت آن به سمت بهره‌وری بالاتر و کشت ارقام کم‌آب‌بر شده است؛ چراکه بدون همسویی کشاورزان با الگوی کشت جدید، طرح‌های احیا عملاً بی‌نتیجه خواهند ماند.

در آستانه فصل تبخیر که وسعت دریاچه از حدود سه هزار کیلومتر مربع به نزدیک ۲۸۵۰ کیلومتر مربع کاهش یافته، این پرسش‌ها بیش از پیش اهمیت یافته‌اند. منصور سهرابی در مقاله اخیر خود با عنوان «دریاچه ارومیه؛ از آستانهٔ نابودی تا بهبودی شکننده» بارش‌های استثنایی را فرصت می‌داند نه راه‌حل، و هشدار می‌دهد که بدون اصلاح ساختاری در تخصیص آب حوضه، دریاچه در چرخه خشکسالی بعدی دوباره به کف بحرانی بازخواهد گشت. ضرورت اصلاح الگوی کشت به‌عنوان کلید اصلی احیای پایدار این اکوسیستم را با دکتر منصور سهرابی به بحث گذاشتیم:

گسترش بی‌رویه کشت آبی و وابستگی به محصولات پرمصرف

منصور سهرابی در آغاز گفت‌وگو با رادیو زمانه تأکید کرد که سطح زیر کشت آبی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه به‌شدت افزایش یافته است:

او با اشاره به آمارهای غیررسمی، سطح اراضی آبی را بیش از ۷۰۰ هزار هکتار و حتی تا ۹۰۰ هزار هکتار برآورد کرد و افزود که بیش از ۱۰۴ هزار حلقه چاه، عمدتاً غیرمجاز، در این حوضه حفر شده است. سهرابی همچنین از احداث ده‌ها سد فعال، در دست ساخت و در مرحله مطالعه سخن گفت که مجموع آن‌ها از ۱۰۰ مورد فراتر می‌رود و نشان‌دهنده بهره‌برداری بیش از حد از آب‌های تجدیدپذیر است؛ بهره‌برداری‌ای که به گفته برخی آمارها به بیش از ۸۰ درصد می‌رسد، در حالی که استاندارد سازمان ملل متحد حداکثر ۴۰ درصد را مجاز می‌داند.

او یادآوری کرد که بهبود روش‌های آبیاری به‌تنهایی کافی نیست:

وی تأکید کرد که در این شرایط باید از کشت چغندرقند، یونجه، ذرت علوفه‌ای و ذرت پرهیز شود، سطح کشت گندم به‌شدت کاهش یابد و به محصولات دیم یا کم‌آب‌بر روی آورده شود. سهرابی پیچیدگی این تغییر را ناشی از وجود کارخانه‌های قند متعدد، وابستگی شغلی و گسترش باغات سیب دانست و یادآور شد:

سیاست‌های بالادستی و دشواری اصلاح الگوی کشت

منصور سهرابی در ادامه گفت‌وگو با رادیو زمانه تأکید کرد که مسئله الگوی کشت به‌شدت تحت تأثیر سیاست‌های بالادستی قرار دارد:

سهرابی تصریح کرد که تحقق این تغییر نیازمند زیرساخت‌های اساسی از جمله اراده جدی دولت، سرمایه‌گذاری مناسب و حمایت مالی از کشاورزان است. به باور او، به‌جای صرف هزینه‌های هنگفت برای انتقال آب، بهتر است همان منابع برای تسهیل این انتقال الگو هزینه شود تا کشاورزان به سمت روش‌های کم‌آب‌بر هدایت شوند و آب به دریاچه بازگردد. با این حال، وی یادآور شد:

احیای واقع‌بینانه: دریاچه‌ای کوچک‌تر اما پایدارتر

منصور سهرابی بهترین رویکرد را حرکت به‌سوی گلخانه‌های هوشمند و حذف کشاورزی پرمصرف آب دانست و تأکید کرد که ساختار کشاورزی منطقه باید به‌طور اساسی تغییر کند:

سهرابی تصریح کرد که احیای تمام پنج هزار کیلومتر مربع مساحت تاریخی دریاچه دیگر امکان‌پذیر نیست:

سهرابی هشدار داد که در چنین شرایطی حتی ماندگاری آب در تالاب فصلی نیز به‌شدت کاهش می‌یابد و اگر روند کنونی ادامه یابد، ممکن است تنها برای چند روز یا چند هفته شاهد حضور آب در بستر دریاچه باشیم.

این مصاحبه توسط حسین نوش‌آذر انجام شد. متن را هم او نوشته است.