سوسک‌ها علیه فساد و انسداد سیاست

جنبش «سوسک‌ها» در هند در مدت کوتاهی از یک شوخی و اعتراض در شبکه‌های اجتماعی به جنبشی خیابانی تبدیل شد. ماجرا در مه ۲۰۲۶ و پس از جنجال بر سر سخنان سوریا کانت، رئیس دیوان عالی هند، آغاز شد. او در جریان یک جلسه دادگاه از تعبیر «سوسک‌ها» برای اشاره به گروهی از جوانان استفاده کرد؛ سخنانی که به‌سرعت به‌عنوان تحقیر جوانان بیکار بازتاب یافت. کانت بعدتر گفت منظورش جوانان بیکار نبوده، بلکه افرادی بوده‌اند که با مدارک جعلی وارد حرفه‌هایی مانند وکالت شده‌اند. اما تا آن زمان، واژه «سوسک» زندگی سیاسی دیگری پیدا کرده بود.

ابهیجیت دیپکه، جوان هندی ساکن آمریکا، در واکنش به این ماجرا در شبکه‌های اجتماعی پرسید: اگر همه «سوسک‌ها» با هم متحد شوند، چه اتفاقی می‌افتد؟ از دل همین پرسش، «حزب سوسک جانتا» (Cockroach Janta Party) شکل گرفت؛ حرکتی طنزآمیز و عمدتاً دیجیتال که خیلی زود با خشم گسترده جوانان از بیکاری، فساد و بی‌عدالتی در نظام آموزشی هند پیوند خورد. بحران نشت سؤالات آزمون‌های سراسری و اجبار میلیون‌ها داوطلب به شرکت دوباره در آزمون‌ها، اعتراض را از شبکه‌های اجتماعی به خیابان کشاند.

اعتراض‌ها به‌تدریج از مسئله آزمون‌ها فراتر رفتند و به محملی برای طرح پرسش‌هایی درباره اشتغال، کرامت جوانان، پاسخ‌گویی دولت و امکان مشارکت سیاسی نسلی تبدیل شدند که بخش بزرگی از زندگی خود را در دوران نخست‌وزیری نارندرا مودی گذرانده است. «سوسک‌ها» در عین حال نمونه‌ای از شکل تازه‌ای از سیاست‌ورزی‌اند: شبکه‌ای، متکی به رسانه‌های اجتماعی، طنز و میم و تا حد زیادی بی‌اعتماد به ساختارهای سلسله‌مراتبی احزاب سنتی.

در ادامه، گفت‌وگوی جمعی از فعالان سیاسی آنارشیست ایرانی با ویهان سهیل (Vihhan Suheil)، دانشجوی هندی، درباره جنبش سوسک‌ها و اعتراض‌های اخیر جوانان در هند را می‌خوانید.

ویهان سهیل ـ جنبش «سوسک جانتا» یا همان «حزب مردم»، جنبش اعتراضی جوانان در هند است که در بستر اعتراض به لو رفتن گسترده سؤالات آزمون‌های سراسری گسترش یافت. میلیون‌ها دانش‌آموز و داوطلب مجبور شدند دوباره در آزمون شرکت کنند و فشار روانی ناشی از این وضعیت به حدی بود که گزارش‌هایی از خودکشی برخی داوطلبان منتشر شد.

جرقه اصلی زمانی زده شد که رئیس دیوان عالی هند در سخنانی که جوانان آن را تحقیرآمیز تلقی کردند، از تعبیر «سوسک» و «انگل» استفاده کرد. جوانان همان واژه تحقیرآمیز را به نماد مقاومت تبدیل کردند و گفتند: اگر همه سوسک‌ها با هم متحد شوند، چه می‌شود؟ این جمله ابتدا به‌صورت شوخی در اینستاگرام منتشر شد، اما خیلی سریع به جنبشی واقعی بدل شد. ما گرد هم آمدیم تا قدرت «سوسک‌ها» و «انگل‌ها» را نشان دهیم.

ویهان سهیل ـ مهم‌ترین ویژگی این جنبش، سازمان‌دهی نامتمرکز آن است. برخلاف احزاب سنتی، رهبر واحد، دفتر مرکزی یا ساختار سلسله‌مراتبی مشخصی ندارد. شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه اینستاگرام، یوتیوب، تلگرام و گروه‌های محلی آنلاین، ستون فقرات سازمان‌دهی آن هستند. فراخوان‌ها در فضای مجازی منتشر می‌شوند و هر شهر یا دانشگاه می‌تواند به‌صورت مستقل تجمع برگزار کند. همین نامتمرکز بودن باعث شده کنترل و سرکوب آن برای دولت دشوار باشد.

معمولاً در داخل و حاشیه دانشگاه‌ها و میدان‌های اصلی تجمع می‌کنیم و چند گروه به یکدیگر می‌پیوندند.

جنبش سوسک‌ها اساساً جنبشی شهری است، اما ما با روستاییان و نارگیل‌فروش‌های کنار جاده نیز احساس همبستگی می‌کنیم. آنها برای زنده ماندن سخت تلاش می‌کنند. هند با بحران بیکاری و معیشت مواجه است.

ویهان سهیل ـ در آغاز، اعتراض‌ها متوجه وزیر آموزش‌وپرورش بود، اما پس از سرکوب شدید پلیس، دامنه اعتراض‌ها گسترش یافت و اکنون مستقیماً نارندرا مودی، نخست‌وزیر؛ آمیت شاه، وزیر کشور؛ و ساختار سیاسی حزب بهاراتیا جاناتا را هدف قرار می‌دهد.

معترضان معتقدند مسئله فقط یک امتحان نیست، بلکه بحران عمیق‌تری در نظام آموزشی، اشتغال، دموکراسی و پاسخ‌گویی سیاسی وجود دارد و کرامت و حق زندگی و معاش ما نادیده گرفته شده است.

برای مثال، دولت و حزب حاکم بسیاری از مشاغل کاذب را شغل به حساب می‌آورند. حتی زباله‌جمع‌کردن را شغل محسوب می‌کنند. بسیاری از جوانان فقیر و طبقه متوسط هند را انگل، تنبل و بیکار می‌خوانند، در حالی که ساختار موجود ما را به سمت چنین زندگی‌ای سوق می‌دهد. حتی اگر کوشا باشیم، بخواهیم تحصیل کنیم، مهارت بیاموزیم و شغل بهتری داشته باشیم، امکانات آن برای همه وجود ندارد و عدالت در آموزش و پیشرفت اجتماعی برقرار نیست.

نیروهای حافظ این نظم به دانشجویان حمله کردند و در جریان اعتراض‌ها با باتوم به آنها زدند. حال برخی از دانشجویان آسیب‌دیده وخیم گزارش شده است.

ویهان سهیل ـ هسته اصلی جنبش را دانشجویان، داوطلبان آزمون‌های سراسری، فارغ‌التحصیلان بیکار و جوانان طبقه متوسط شهری تشکیل می‌دهند. اما به‌تدریج معلمان، پژوهشگران، فعالان مدنی، یوتیوبرها و حتی برخی چهره‌های مذهبی و اجتماعی نیز به آن پیوسته‌اند.

نکته جالب این است که همه فعالان این جنبش سابقه چپ‌گرایی ندارند. برخی پیش‌تر حامی حزب حاکم بوده‌اند، اما اکنون منتقد آن شده‌اند.

ویهان سهیل ـ مطالبات در دو سطح مطرح شده‌اند. مطالبات فوری شامل استعفای وزیر آموزش، تحقیق مستقل درباره لو رفتن سؤالات آزمون‌های سراسری دانشگاه‌ها و آزمون‌های استخدامی، مجازات عاملان فساد و تضمین امنیت آزمون‌ها بود.

اما سطح عمیق‌تر مطالبات شامل اصلاح نظام آموزشی، مقابله با بیکاری گسترده جوانان، شفافیت نهادهای دولتی و دفاع از آزادی‌های مدنی و دموکراتیک است. بسیاری از شعارهای امروز جنبش مستقیماً نخست‌وزیر را خطاب قرار می‌دهند.

ویهان سهیل ـ اعتراض‌ها تقریباً در سراسر هند دیده شده‌اند؛ از دهلی نو و ایالت‌های شمالی تا شهرهای مرکزی و شرقی. البته شدت آنها در مناطق مختلف متفاوت است.

در جنوب هند نیز همبستگی گسترده‌ای با جنبش وجود دارد، هرچند نفوذ سیاسی حزب حاکم در برخی ایالت‌های جنوبی کمتر است و شکل اعتراض‌ها متفاوت است. بنابراین نمی‌توان آن را صرفاً جنبشی متعلق به دهلی دانست.

ویهان سهیل ـ چپ هند، به‌ویژه اتحادیه‌های دانشجویی، سازمان‌های جوانان و بخش‌های صنفی، در مراحل اولیه نقش مهمی در تثبیت تجمع‌ها و آموزش شیوه‌های اعتراض داشتند. آنها تجربه سازمان‌دهی خیابانی و دفاع حقوقی از بازداشت‌شدگان را در اختیار جنبش گذاشتند. اما جنبش سوسک‌ها فراتر از چپ سنتی رفته و اکنون ائتلافی بسیار گسترده‌تر از نیروهای ناراضی است.

گذشته از این، چپ سنتی در انتخابات گذشته در میان جوانان اقبال چندانی نداشت. به نظر من، یکی از دلایلش تفاوت نگاه آن با نسل جوان است. آنها بسیاری از اوقات صرفاً شعار می‌دهند و با فرهنگ نسلی و ابزارهای جدید هماهنگ نیستند.

ویهان سهیل ـ بسیاری از جوانان احساس می‌کنند احزاب چپ پارلمانی در دهه‌های اخیر نتوانسته‌اند پاسخ‌گوی بحران‌های جدید باشند و بیش از حد درگیر انتخابات و ساختار رسمی قدرت شده‌اند. نسل جدید به سازمان‌های کند، سلسله‌مراتبی و ایدئولوژیک اعتماد کمتری دارد و ترجیح می‌دهد به‌شکل افقی و شبکه‌ای عمل کند.

بنابراین مسئله نفی کامل چپ نیست، بلکه فاصله گرفتن از شکل سنتی سیاست‌ورزی حزبی است.

ویهان سهیل ـ رسانه‌های بزرگ تلویزیونی عمدتاً در اختیار سرمایه‌داران نزدیک به دولت هستند و روایت رسمی را بازتولید می‌کنند. در مقابل، یوتیوبرهای مستقل، خبرنگاران شهروندی، صفحه‌های اینستاگرامی و کانال‌های آنلاین به میدان اصلی نبرد روایت تبدیل شده‌اند.

ویدئوهای ضرب‌وشتم دانشجویان، روایت خانواده‌ها، طنز سیاسی، میم‌ها و پخش زنده تجمع‌ها به‌سرعت منتشر می‌شوند و روایت رسمی دولت را به چالش می‌کشند. دولت حتی در برخی مناطق اینترنت را محدود کرد، اما گردش اطلاعات متوقف نشد.

ویهان سهیل ـ در اوج درگیری‌ها، حدود یک هفته پیش، اینترنت در بخش مرکزی دهلی نو قطع شد و دسترسی هزاران نفر محدود شد. این وضعیت حدود هشت ساعت طول کشید. ما برای ارتباط از تلفن‌های ثابت و بلوتوث استفاده کردیم. برخی اپراتورهای تلفن همراه نیز از دسترس خارج شدند.

ما بیشترین استفاده را از بلوتوث و سیستم‌های سیگنال می‌کنیم. البته اینترنت در هند فقط حدود هشت ساعت کاملاً قطع بود و پس از آن اتصال ضعیف شد. فکر می‌کنم شرایط در ایران دشوارتر است.

ویهان سهیل ـ واکنش دولت عمدتاً امنیتی بود. پلیس دهلی تجمع‌ها را متفرق کرد، دانشجویان را با باتوم زد، بازداشت‌های گسترده انجام داد و در برخی موارد اینترنت محل تجمع را قطع کرد.

تصاویر ضربه‌زدن به سر معترضان خشم عمومی زیادی ایجاد کرد و حتی برخی چهره‌های محافظه‌کار نیز این برخورد را محکوم کردند. بسیاری معتقدند همین سرکوب موجب گسترش جنبش شد.

ویهان سهیل‌ ـ پیش‌بینی قطعی دشوار است، اما به نظر من این جنبش، حتی اگر فوراً به تغییر دولت منجر نشود، نقطه عطفی نسلی در هند است. برای نخستین بار، بخش بزرگی از جوانانی که در فضای سیاسی پس از ظهور مودی بزرگ شده‌اند، آشکارا مشروعیت او را زیر سؤال می‌برند.

اگر جنبش بتواند شبکه‌های محلی خود را حفظ کند و مطالبات اجتماعی را به برنامه‌ای سیاسی و پایدار تبدیل کند، می‌تواند بر انتخابات، دانشگاه‌ها و فرهنگ سیاسی هند در سال‌های آینده تأثیر عمیقی بگذارد.

ویهان سهیل ـ مهم‌ترین کمک، شکستن انزوای رسانه‌ای است. فعالان فارسی‌زبان می‌توانند اخبار و روایت‌های مستقل جنبش را ترجمه و منتشر کنند، درباره سرکوب دانشجویان اطلاع‌رسانی کنند، میان فعالان ایرانی، افغانستانی و هندی شبکه‌های همبستگی بسازند و تجربه‌های مقاومت مدنی را با یکدیگر به اشتراک بگذارند.

ما انتظار دخالت سیاسی نداریم؛ آنچه اهمیت دارد، همبستگی جهانی و دفاع مشترک از حق اعتراض، آموزش و کرامت جوانان است.