وقتی سلاح هسته‌ای از استثنا به گزینه تبدیل می‌شود

مارجری تیلور گرین، نماینده پیشین جمهوری‌خواه کنگره آمریکا، ادعا کرده است که در جلسات راهبردی دولت دونالد ترامپ درباره‌ی استفاده از سلاح‌های هسته‌ای علیه ایران گفت‌وگو می‌شود. او این موضوع را «واقعیت» و «کاملاً شیطانی» خوانده و هشدار داده که چنین بحث‌هایی می‌تواند به فاجعه‌ای هسته‌ای در مقیاس جهانی منجر شود.

در گفت‌وگوی پیش رو، این ادعا را با دکتر حسین دباغ، پژوهشگر فلسفه از زوایای اخلاقی به بحث می‌گذاریم. تمرکز ما بر این است که صرف مطرح شدن گزینه‌ی استفاده از سلاح هسته‌ای چه معنایی از نظر مسئولیت اخلاقی قدرت دارد و آیا چنین بحث‌هایی خود به‌تنهایی مرزهای اخلاق سیاسی را جابه‌جا می‌کنند.

تفکیک میان بررسی سناریو و عادی‌سازی سلاح هسته‌ای

حسین دباغ در بدو گفت‌وگو با زمانه تأکید کرد که اگر ادعای مارجری تیلور گرین درست باشد، باید میان صرفِ بررسی یک سناریو و تبدیل سلاح هسته‌ای به گزینه‌ای واقعی روی میز تمایز قائل شد. به گفته‌ی او، صرف این‌که دولتی درباره‌ی شرایط احتمالی استفاده از سلاح هسته‌ای فکر کند یا سناریوهای بد را بررسی کند، به‌تنهایی معادل تصمیم به ارتکاب جنایت نیست و لزوماً به همان اندازه‌ی اراده‌ی عملی برای استفاده از این سلاح، اخلاقاً ناروا به شمار نمی‌رود. با این حال، دباغ هشدار داد:

او افزود که نهادهای سیاسی با نحوه‌ی فکر کردن و مواجهه‌شان با مسائل، هنجارها را می‌سازند و جابه‌جا می‌کنند. وقتی سلاح هسته‌ای وارد محاسبات هزینه‌فایده شود، عملاً عادی‌سازی می‌گردد و از کارکرد بازدارندگی خود خارج می‌شود. دباغ با اشاره به دیدگاه‌های فیلسوفان اخلاق جنگ، از جمله برنارد ویلیامز، یادآور شد:

وی همچنین تأکید کرد که حتی تهدید به استفاده از این سلاح نیز از نظر حقوق بین‌الملل مسئله‌ساز است:

آخرین راه‌حل بودن، توجیه کافی برای استفاده از سلاح هسته‌ای نیست

دکتر حسین دباغ در ادامه گفت‌وگو با زمانه تأکید کرد که تعبیر «آخرین راه‌حل» یا last resort در اخلاق جنگ و حقوق بشردوستانه باید با احتیاط بسیار به کار رود. به گفته‌ی او، آخرین راه‌حل به‌معنای آن نیست که چند گزینه آزموده شده و اکنون نوبت سلاح هسته‌ای رسیده است؛ بلکه به این معناست که هیچ وسیله‌ی معقول‌تر و کم‌ضررتری برای دفع یک تهدید مشروع - به‌ویژه با کمترین آسیب به غیرنظامیان - باقی نمانده باشد. با این حال، حتی این شرط نیز کافی نیست و اقدام نظامی باید هم‌زمان ضرورت، تناسب و امکان تفکیک میان نظامیان و غیرنظامیان را نیز داشته باشد. دباغ مثالی آورد:

او وضعیت فعلی را نیز طنزآلود دانست و یادآور شد که وقتی قدرتی مانند آمریکا مدعی برتری نظامی، پیروزی و کنترل تنگه هرمز است و تهدید فوری علیه بقای خود احساس نمی‌کند، دیگر هیچ توجیهی برای ضرورت استفاده از سلاح هسته‌ای باقی نمی‌ماند. به اعتقاد او، هرچه قدرت نظامی بیشتر باشد، مسئولیت خویشتن‌داری نیز افزایش می‌یابد و قدرت بیشتر به‌معنای آزادی بیشتر برای به‌کارگیری آن نیست.

او در ادامه به مفهوم «اضطرار عالی» (supreme emergency) مایکل والزر اشاره کرد و گفت:

او هشدار داد که انحطاط واقعی آنجاست که پس از تجربه‌ی دهشتناک هیروشیما و ناگازاکی، زبان استفاده از سلاح هسته‌ای بار دیگر وارد ادبیات سیاسی شود و آزمون اخلاقی قدرت دقیقاً در خویشتن‌داری در اوج توانمندی معنا پیدا می‌کند.

حساسیت به حقیقت و مرزهای مسئولیت اخلاقی سیاستمدار و روشنفکر

حسین دباغ در ادامه نخستین و مهم‌ترین مسئولیت را حساسیت نسبت به حقیقت دانست و تأکید کرد که در عصر شبکه‌های اجتماعی و گسترش اطلاعات نادرست، نباید بر اساس شایعه یا حدس، جامعه را دچار ترس کرد. به گفته‌ی او، بزرگ‌نمایی خطر می‌تواند خود اخلاقاً ناروا باشد و جامعه را از نظر روانی و سیاسی فلج کند؛ از این‌رو اگر اطلاعات معتبر در دست نباشد، باید با گزاره‌های شرطی سخن گفت. اما فرض کنیم با اطلاعات معتبری روبه‌رو هستیم و می‌دانیم که دولتی واقعاً در حال بررسی گزینه‌ی هسته‌ای علیه شهروندان بی‌گناه کشور دیگری است. در این صورت وظیفه‌ی ما چیست؟ دباغ  با اشاره به اصل تثبیت‌شده پس از دادگاه نورنبرگ یادآور شد که اطاعت از مقام بالاتر، مسئولیت اخلاقی و حقوقی فرد را از میان نمی‌برد. بنابراین اگر تصمیمی غیرقانونی یا به‌شدت غیراخلاقی در حال شکل‌گیری باشد، سیاستمدار موظف است اعتراض کند، مخالفت خود را ثبت نماید و از سازوکارهای قانونی بهره گیرد. اگر همه‌ی راه‌های داخلی بی‌نتیجه ماند، افشاگری عمومی می‌تواند به وظیفه‌ای اخلاقی تبدیل شود؛ البته با این شرط که متناسب، هدفمند و با رعایت ارزش محرمانگی انجام گیرد، زیرا افشای بی‌ملاحظه خود می‌تواند جان انسان‌ها را به خطر اندازد. در مورد روشنفکران، دباغ مسئولیت را متفاوت ارزیابی کرد: