تزریق دوباره ۵۰۰ میلیون دلار به شبکه بانکی کشور

بانک مرکزی ایران روز سه‌شنبه ۳ شهریور از آغاز نخستین مرحله عرضه اسکناس ارز به شبکه بانکی خبر داد و اعلام کرد که در این مرحله ۵۰۰ میلیون دلار در اختیار بانک‌های متقاضی قرار می‌گیرد. این ارز قرار است از طریق شعبه‌های منتخب بانک‌ها و صرافی‌های بانکی به متقاضیان فروخته شود.

بر اساس اعلام بانک مرکزی، بانک‌های متقاضی تا ساعت ۱۳ روز سوم شهریور فرصت دارند میزان اسکناس مورد نیاز خود را برای عرضه به مشتریان اعلام کنند. اشخاص حقیقی و حقوقی نیز می‌توانند در چارچوب سقف‌های تعیین‌شده، ارز مورد نیاز خود را از شعبه‌های منتخب بانک‌های عامل دریافت کنند.

بانک مرکزی همچنین گفته است در صورت افزایش سفارش‌ها، حجم عرضه را افزایش خواهد داد و رقم ۵۰۰ میلیون دلار سقف نهایی این برنامه نیست.

هدف اعلام‌شده، افزایش دسترسی به ارز در بازار رسمی و کاهش فشار تقاضا در بازارهای غیررسمی اعلام شده است. بانک مرکزی معتقد است افزایش عرضه می‌تواند مانع شکل‌گیری تقاضای هیجانی و نرخ‌های بالاتر شود.

نتایج تزریق ارز قبلی

بانک مرکزی در مهرماه سال گذشته نیز تزریق گسترده و رسمی ارز به شبکه بانکی کشور انجام داده بود. در آن مقطع نیز به‌دلیل نوسانات شدید بازار آزاد، تزریقی مشابه به میزان ۵۰۰ میلیون دلار ارز مداخله‌ای صورت گرفت.

تزریق ارز در مهرماه ۱۴۰۴ اثرات بسیار مشخص و ملموسی روی بازار گذاشت که تحلیلگران اقتصاد آن را به دو بخش کوتاه‌مدت و میان‌مدت تقسیم می‌کنند.

در روزهای نخست تزریق، قیمت دلار آزاد که در کانال ۱۱۶ هزار تومان در حال جهش بود، با ریزش بیش از دو هزار تومانی به کانال ۱۱۴ هزار تومان عقب‌نشینی کرد. این افت ناگهانی قیمت، جو هیجانی بازار را به‌شدت سرکوب کرد.

هم‌زمان با ریزش دلار، بازار طلا و سکه نیز واکنش نشان دادند و مسیر نزولی به خود گرفتند. حباب سکه به شکل چشمگیری کاهش یافت، چرا که بخش زیادی از سرمایه‌گذاران به‌دلیل باور به ابزار مداخله‌ای بانک مرکزی، موقعیت‌های خرید خود را تعدیل کردند.

این آرامش و عقب‌نشینی قیمت دلار حدود دو الی سه هفته دوام آورد و دلار را در نیمه پایین کانال ۱۱۴ هزار تومان تثبیت کرد. بازار با تکیه بر این تزریق توانست سقف‌های قیمتی جدید را موقتاً کنترل کند.

با این حال، پس از فروکش کردن اثر این تزریق ۵۰۰ میلیون دلاری، قیمت دلار دوباره به‌دلیل شاخص‌های کلان اقتصاد مثل تورم آرام‌آرام مسیر واقعی خود را از سر گرفت. تحلیلگران همان زمان تأکید کردند که این تزریق‌ها یک مُسَکن موقت هستند و بدون اصلاحات ساختاری، پایداری طولانی‌مدت نخواهند داشت.

تأثیرات تزریق ارز

تزریق ارز به شبکه بانکی و بازار توسط بانک مرکزی، در کوتاه‌مدت قیمت‌ها را پایین می‌آورد، تورم وارداتی را کنترل می‌کند و آرامشی مقطعی به بازار می‌بخشد. با این حال، این اقدام در بلندمدت پیامدهای اقتصادی سختی به‌همراه دارد.

نخستین پیامد منفی این سیاست، کاهش شدید ذخایر ارزی کشور است. فروش مداوم دلارهای نفتی و منابع ملی، پشتوانه مالی بانک مرکزی را خالی می‌کند و دست دولت را در مواقع بحرانی خالی می‌ماند.

این کار همچنین تفاوت قیمت شدیدی میان ارز دولتی و بازار آزاد ایجاد می‌کند. این فاصله قیمتی، بستر مناسبی برای دلال‌بازی، رانت‌خواری، فساد اقتصادی و شکل‌گیری صف‌های کاذب خرید فراهم می‌سازد.

از سوی دیگر، ارزان نگه داشتن مصنوعی قیمت ارز، واردات کالا را به‌صرفه می‌کند. این رویداد مستقیماً به تولیدکنندگان داخلی صدمه می‌زند، رقابت را از آن‌ها می‌گیرد و اشتغال ملی را نابود می‌کند.

تزریق مداوم ارز، ارزش واقعی پول ملی را با ارزش اسمی آن متفاوت می‌کند. در حالی که تورم داخلی روزبه‌روز بالا می‌رود، قیمت ارز با زورِ تزریق ثابت نگه داشته می‌شود و این تعادل طبیعی بازار را به هم می‌زند.

با تمام شدن منابع ارزی، بانک مرکزی دیگر توانایی کنترل بازار را نخواهد داشت. در این لحظه، فنر قیمت ارز رها می‌شود و قیمت دلار ناگهان با جهشی بلند بالا می‌رود.

این جهش ناگهانی، ارزش پول ملی را به‌شدت و با سرعت بسیار زیادتر از قبل نابود می‌کند. با سقوط ارزش پول و جهش قیمت‌ها، قدرت خرید جامعه به‌شدت کم می‌شود و مردم اعتماد خود را به پول ملی از دست می‌دهند.

دولت نیز که منابع ارزی خود را از دست داده، دچار کسری بودجه شدید می‌شود. دولت برای جبران این کسری به چاپ پول روی می‌آورد که این کار نقدینگی را افزایش داده و به تورم شدیدتری دامن می‌زند.