در جستوجوی سیاست رهاییبخش
ترازنامهای انتقادی از چپ جهانی و نقش روشنفکران
مهرداد درویشپور ـ سوسیالیسم دولتی به اقتدارگرایی و بوروکراسی رسید، سوسیالدموکراسی بخشی از منطق بازار را پذیرفت و چپ نو، با وجود گسترش میدان مبارزه، اغلب در تبدیل جنبشهای اجتماعی به قدرتی پایدار ناکام ماند. با این ترازنامه، چپ امروز چگونه میتواند دوباره به نیرویی برای تغییر بدل شود؟ پاسخ شاید در بازاندیشی رابطه میان عدالت و آزادی، جنبش و سازمان، دموکراسی و قدرت سیاسی باشد.
مهرداد درویشپور
بیش از هشتادهزار نفر ۱۲نوامبر ۲۰۲۳ برای اقلیم و عدالت به خیابانهای آمستردام آمدند. عکس: شاتر استاک
چکیده
این مقاله ترازنامهای انتقادی از تجربهها، سنتها و بنبستهای چپ جهانی در نسبت با نقش روشنفکران ارائه میکند. نقطهی عزیمت آن، بحران چندلایهی چپ در جهان معاصر است: افول سوسیالیسم دولتی، سازگاری بخشهایی از سوسیالدموکراسی با نولیبرالیسم، پراکندگی چپ نو و دشواری تبدیل انرژی جنبشهای اجتماعی به نهادهای دموکراتیک و پایدار. مقاله نشان میدهد که بحران چپ را نمیتوان صرفاً به شکست سوسیالیسم واقعاً موجود یا هژمونی نولیبرالیسم فروکاست، بلکه باید آن را در سه سطح نظری، اجتماعی و نهادی فهمید: ناتوانی در گسست از جزماندیشی، ضعف در پیوند با نیازهای ملموس مردم و دشواری سازمانیابی دموکراتیک.
مقاله ابتدا چالشهای روششناسانه و مفهومی در بازاندیشی چپ را بررسی میکند و سپس سه الگوی تاریخی رابطهی روشنفکران با چپ را توضیح میدهد: روشنفکر بهمثابه پیشاهنگ انقلاب، روشنفکر بهمثابه مصلح اجتماعی و روشنفکر بهمثابه منتقد سلطه. در ادامه، ترازنامهی سه سنت اصلی چپ بررسی میشود: سوسیالیسم دولتی و پیامدهای اقتدارگرایانهی آن، سوسیالدموکراسی و دولت رفاه در مواجهه با نولیبرالیسم و چپ نو در پیوند با جنبشهای اجتماعی، دموکراسی مشارکتی و نقد فرهنگ. بخش پایانی بر ضرورت پیوند میان نقد، جنبش، سازمان، دموکراسی و قدرت سیاسی تأکید میکند و نشان میدهد که آیندهی سیاست رهاییبخش در گرو ترکیب عدالت اجتماعی، آزادی، برابری، چندصدایی و نهادسازی دموکراتیک است. این مقاله نسخه فشرده با زبان ساده تر از نوشته ای با همین نام است که در سایت نقد اقتصاد سیاسی همراه با ارجاعات و به صورت تفضیلی تر منتشر شده است. علاقه مندان برای مطالعه متن کامل و مشاهده ارجاعات می توانند به آن رجوع کنند.
۱. پیشدرآمد: چالشهای روششناسانه و چارچوب مفهومی
تحولات سیاسی دهههای اخیر نشانگر دگردیسیهای عمیق در عرصهی سیاست جهانی است. به عقب راندهشدن طیفهای گوناگون چپ، برآمد راست پوپولیست و افراطی و تقویت گرایشهای میلیتاریستی، از مهمترین جلوههای این تحولاند. جریانهایی متکی بر ناسیونالیسم افراطی، نوستالژیگرایی، امنیتمحوری، اقتدارگرایی و گاه جنگافروزی، در بسیاری از کشورها نفوذ انتخاباتی، اجتماعی و گفتمانی چشمگیری یافتهاند. این روند بازتاب بحرانهای ساختاری اقتصاد جهانی، کاهش مشروعیت نهادهای دموکراتیک، افول اعتماد عمومی و انباشت نارضایتیهایی است که در قالبهای تازهی بسیج سیاسی، دموکراسی را تهدید میکنند.
در برابر این تحولات، نیروهای چپ، از جریانهای کمونیستی تا سوسیالدموکراسی و چپ نو، در بسیاری از کشورها با تضعیف گفتمانی، کاهش آرای انتخاباتی و ریزش سازمانی روبهرو شدهاند. جز در برخی تجربههای محدود در آمریکا، اروپا و بهویژه آمریکای لاتین، چپ غالباً نتوانسته است پاسخ درخوری به دگرگونی اقتصاد جهانی، بحران نمایندگی سیاسی و تغییر ترکیب طبقاتی و هویتی جوامع ارائه کند.
ازاینرو، بازاندیشی در ترازنامهی طیفهای گوناگون چپ همچنان ضرورتی نظری و سیاسی دارد. این بازاندیشی باید از نقدهای کلیشهای فراتر رود و به پرسشهایی بنیادین بپردازد: چه عوامل ساختاری و درونی به تضعیف چپ انجامیدهاند؟ چه کاستیهایی در زبان سیاسی، شیوههای سازماندهی و راهبردهای چپ در این ناکامی نقش داشتهاند؟ و کدام ظرفیتها در سنتهای فکری و تجربههای تاریخی آن میتوانند مبنایی برای بازسازی سیاستی رهاییبخش در جهان معاصر فراهم آورند؟
تز اصلی مقاله آن است که بحران چپ را نباید تنها به شکست سوسیالیسم دولتی، هژمونی نولیبرالیسم یا دگرگونی ساختار طبقاتی جوامع تقلیل داد. این بحران همزمان محصول ناکامی در سه سطح بههمپیوسته است: نخست، سطح نظری، یعنی ناتوانی در بازاندیشی انتقادی و گسست از جزماندیشی؛ دوم، سطح اجتماعی، یعنی ضعف در ایجاد پیوندی پایدار با مبارزات واقعی و نیازهای ملموس مردم؛ و سوم، سطح نهادی، یعنی دشواری در تبدیل انرژی جنبشی به سازمانها و نهادهای دموکراتیک، پاسخگو و پایدار.
ازاینرو، بازسازی چپ از طریق پیوند میان نقد سرمایهداری، عدالت اجتماعی، دموکراسی مشارکتی، سازمانیابی دموکراتیک، اصلاحات ساختارشکنانه و در دست گرفتن پرچم مطالبات فراگیر و روز جامعه ممکن است. تجربههایی که در آنها عدالت اجتماعی با سازمانیابی از پایین، زبان ملموس زندگی روزمره و برنامههای نهادی پیوند خورده است، نشان میدهند که چنین رویکردی همچنان میتواند نیرویی بسیجگر و اثرگذار باشد.
چالشهای روششناسانه و معناشناسانه
تحلیل من از جنبش چپ از همان آغاز با یک چالش روششناسانه همراه است. چگونه میتوان هم از درون و با تجربه و پیشینهی کنشگری در چپ سخن گفت و هم فاصلهی انتقادی و معیارهای پژوهش علمی را حفظ کرد؟ پژوهشگری که خود در این سنت سیاسی زیسته و در آن تجربه اندوخته است، ناگزیر باید نسبت میان تعهد سیاسی، تجربهی زیسته و داوری علمی خود را روشن سازد.
چنین پیشینهای میتواند به غنای تحلیل یاری رساند، زیرا امکان فهم درونیتر زبان، حافظهی جمعی، انگیزههای اخلاقی و پیچیدگیهای نظری و عملی چپ را فراهم میکند. همزمان، همین پیشینه ممکن است به نوستالژی، جانبداری ناخودآگاه، گزینش شواهد یا کاهش فاصلهی انتقادی بینجامد. مسئله بنابراین انکار یا پنهانکردن پیشینهی کنشگری نیست، بلکه روشنگری دربارهی آن است. بهجای ادعای بیطرفی مطلق میتوان از «موقعیتمندی بازاندیشانه» سخن گفت؛ رویکردی که هم به معیارهای پژوهش علمی وفادار میماند و هم پیوند خود را با دغدغههای رهاییبخش آشکار میسازد.
دشواری دیگر به خود مفهوم «چپ» بازمیگردد. امروز طیف گستردهای از گرایشها، از کمونیسم اقتدارگرا و سوسیالدموکراسی تا سوسیالیسم دموکراتیک، چپ نو و آنارشیسم، خود را به این سنت منتسب میکنند. تجربههای تاریخی گاه فاجعهبار، استفادههای ابزاری از این واژه و چندپارگی نظری و سیاسی درون آن، چپ را به مفهومی پیچیده، مناقشهبرانگیز و تاریخی بدل کرده است. ازاینرو، این مقاله بهجای ارائهی تعریفی ذاتی و فراتاریخی، رویکردی تاریخی، تطبیقی و زمینهمحور برگزیده است.
برای پرهیز از ابهام، «چپ» در این مقاله در سه معنای بههمپیوسته اما متمایز به کار میرود: نخست، چپ بهمثابه سنت نقد سرمایهداری، نابرابری و سلطه؛ دوم، چپ بهمثابه پروژههای سیاسی سازمانیافته، از احزاب کمونیستی و سوسیالدموکرات تا سوسیالیسم دموکراتیک؛ و سوم، چپ بهمثابه مجموعهای از جنبشهای اجتماعی رهاییبخش، از جنبشهای کارگری و فمینیستی تا زیستمحیطی، ضدنژادپرستی و دموکراسی مشارکتی. این سه سطح همواره بر یکدیگر منطبق نبودهاند و گاه میان آنها تنش و تعارض وجود داشته است.
دشواریهای بازنگری انتقادی
جزماندیشی و امتناع از بازاندیشی
بازاندیشی انتقادی در پرسمانهای نظری و تاریخی چپ بدون گسست از جزماندیشی و قطعیتهای ایدئولوژیک ممکن نیست. جزماندیشی نهتنها واقعیت را سادهسازی میکند، بلکه امکان بازنگری، تصحیح خطاها و یادگیری تاریخی را نیز از میان میبرد. تجربه نشان داده است که در بخشی از چپ، حتی پس از فروپاشی دیوار برلین و آشکارشدن ناکامیهای سوسیالیسم دولتی، دیوارهای ذهنی فرو نریختند و نوستالژی گذشته یا انکار واقعیتهای جدید جای مواجههی انتقادی با کارنامهی تاریخی را گرفت.
این کاستی البته به چپ محدود نیست. در سنتهای راستگرا، بهویژه در شکلهای پوپولیستی و افراطی آن نیز، سادهسازی تاریخ، انسان و جامعه اغلب در خدمت تثبیت نظم سلطهگر قرار میگیرد. بدین ترتیب، بازسازی یک سنت رهاییبخش مستلزم فاصلهگرفتن از هرگونه ایمان ایدئولوژیک، مصونیتبخشی به گذشته و ارجحیتدادن به وفاداری گروهی و عقیدتی بهجای تفکر انتقادی است.
چالشهای نظریهپردازی فراگیر
دشواری دیگر، بحران نظریههای فراگیر در عصر تردید و مدرنیتهی سیال است؛ عصری که در آن پیوندهای اجتماعی، هویتها و ساختارهای نهادی بیش از پیش ناپایدار و دگرگونشوندهاند. با افول اعتماد به روایتهای کلان و گسترش تردید نسبت به مفاهیمی چون پیشرفت، حقیقت، رهایی و هویت جمعی، بررسی تحولات چپ دیگر نمیتواند صرفاً بر الگوهای کلی، انتزاعی و جهانشمول تکیه کند.
برای فهم تنوع تجربهها و نظریههای جنبشهای سوسیالیستی باید از یکسو از دام روایتهای کلان و کلینگر پرهیز کرد و از سوی دیگر به مطالعات جزئی و فاقد توان تعمیم درنغلتید. رویکردی زمینهمحور میتواند هر تجربه را در بستر تاریخی، اجتماعی و فرهنگی خاص خود بررسی کند و از تعمیمهای شتابزده بپرهیزد. تجربهی چپ در آمریکای لاتین، غرب و ایران یکسان نیست و نمیتوان از سرنوشت یکی، پویایی تحول دیگری را نتیجه گرفت.
آوار پساحقیقت
در دوران پساحقیقت، بازنگری انتقادی در تاریخ چپ با چالشهای مضاعفی روبهروست. گسترش روایتهای تحریفشده، قطبیسازی رسانهای، کاهش اعتماد عمومی به نهادهای تولید دانش و تقدم احساسات و گرایشهای هویتی بر شواهد تجربی، امکان داوری منصفانه دربارهی میراث تاریخی چپ را محدود میسازد. هنگامی که توافقی حداقلی بر سر واقعیت از میان برود، امکان گفتوگو، تصمیمگیری جمعی و سیاستورزی عقلانی نیز به خطر میافتد.
البته میتوان پساحقیقت را نه فقط نشانهی افول حقیقت، بلکه بیانگر منازعهای بر سر تعریف و مالکیت آن دانست. بااینحال، چنین برداشتی نباید به مشروعیتبخشی به روایتهای غیرواقعی، جعل تاریخی و تضعیف اعتبار شواهد بینجامد. بازخوانی تاریخ چپ نیازمند تمایز میان نقد روایتهای رسمی از یکسو و پذیرش روایتهای بیپایه، اخبار جعلی یا بازسازیهای گزینشی گذشته از سوی دیگر است. چپ همچون بسیاری از جنبشهای تأثیرگذار تاریخ معاصر، بیشتر موضوع ستایش یا تخطئه بوده و کمتر از منظری تحلیلی و انتقادی ارزیابی شده است.
شکاف میان نظریه و تجربهی اجتماعی: زبان و بومیسازی اندیشه
یکی دیگر از چالشهای بنیادین این بررسی، فهم نسبت میان نظریه و عمل سیاسی است. این شکاف هنگامی پدید میآید که شور مبارزه و کنش اجتماعی از تحلیل نظری و تأمل انتقادی جدا شود. پیامد آن دو سویه است: از یکسو، برخی در دام هیجانزدگی، واکنشمحوری و کنشهای شتابزده گرفتار میشوند؛ از سوی دیگر، گروهی در انتزاع نظری، مباحث پایانناپذیر و فاصلهگرفتن از واقعیت اجتماعی فرومیمانند.
مارکس رهایی اجتماعی را در پیوند دیالکتیکی شور و شعور، نظریه و عمل و نقد و کنش میدید. این درس همچنان برای ارزیابی تجربهی تاریخی چپ و فهم کامیابیها و ناکامیهای آن اهمیت بنیادین دارد.
یکی از جلوههای شکاف میان نظریه و تجربهی اجتماعی، تبدیل زبان سیاسی چپ به «زبانی در زبان» است؛ زبانی آکنده از اصطلاحات انتزاعی، کلیشهها و فرمولهای ایدئولوژیک که برای بسیاری از مخاطبان نامفهوم میماند. در این «زبان چوبین»، کلمات بهجای روشنساختن واقعیت، آن را در پس عبارتهای ازپیشساخته پنهان میکنند و زبان از ابزار ارتباط و آگاهیبخشی به مانعی در برابر فهم واقعیت بدل میشود.
در مقابل، تجربهی ترجمهی خلاق مارکسیسم در آمریکای لاتین نشان میدهد که پیوند میان نظریه و واقعیت اجتماعی از طریق «از آن خود کردن» و بومیسازی اندیشه امکانپذیر میشود. مارکسیسم در این منطقه نه با تقلید از الگوهای اروپایی، بلکه در تعامل با مبارزات ضداستعماری، کارگری، دهقانی، بومی و فمینیستی بازتفسیر شد.
در غیر این صورت، نظریه به «تخت پروکروست» تبدیل میشود؛ الگویی ازپیشتعیینشده که واقعیت را نه برای فهمیدن، بلکه برای تطبیقدادن با خود به کار میگیرد. اندیشهی چپ تنها هنگامی توان رهاییبخش خود را حفظ میکند که میان مفاهیم نظری و تجربههای زیسته، زبان روشنفکری و زبان مردم و تحلیل انتقادی و مبارزات واقعی جامعه پلی پایدار برقرار سازد.
چارچوب مفهومی، دامنهی بررسی و درآمدی بر ترازنامهی چپ
جهانیبودن جنبش چپ ایجاب میکند که تحولات آن در پرتو دگرگونیهای بینالمللی بررسی شود. فروپاشی سوسیالیسم واقعاً موجود، دگردیسی نظری و سیاسی چپ در غرب، جهانیشدن نولیبرالی، دگرگونی ساختارهای طبقاتی و گسترش جنبشهای نوین اجتماعی، همگی در بازتعریف مفاهیم، راهبردها و چشماندازهای چپ نقش داشتهاند.
در این نوشتار سه صورتبندی عمدهی چپ در مرکز توجه قرار دارند: کمونیسم اقتدارگرا و الگوی سوسیالیسم دولتی؛ سوسیالدموکراسی و الگوی دولت رفاه؛ و چپ نو، نظریهی انتقادی، جنبشهای اجتماعی نوین و دموکراسی مشارکتی. در کنار آنها، سوسیالیسم دموکراتیک نیز بهعنوان گرایشی مهم بررسی میشود؛ جریانی که از یکسو با تأکید بر اصلاحات دموکراتیک، فعالیت حزبی، عدالت اجتماعی و مطالبات رفاهی به سوسیالدموکراسی نزدیک میشود و از سوی دیگر، در نقد سلطهی سرمایه و نابرابریهای ساختاری با چپ نو و مارکسیسم انتقادی همپوشانی دارد.
جنبش سوسیالیستی در دو سدهی اخیر یکی از مهمترین چالشها را در برابر نظام سرمایهداری پدید آورده است. نیروهای چپ در پیشبرد جنبشهای کارگری، زنان، دموکراسیخواهی، مبارزات دهقانی، ضداستعماری و ضدفاشیستی نقشی تعیینکننده داشتهاند. بسیاری از دستاوردهای حقوق کار، حمایتهای اجتماعی، دولت رفاه و گسترش برابریخواهی بدون حضور آنان بهدشواری قابل تصور بود.
بااینحال، تاریخ چپ تنها از کامیابیها تشکیل نشده است. بخشی از میراث آن، بهویژه در تجربهی نظامهای کمونیستی اقتدارگرا، با بوروکراسی، تمرکز قدرت، سرکوب آزادیها و حذف دگراندیشان گره خورده است. ازاینرو، ترازنامهی جهانی چپ تصویری پیچیده و دوگانه پیش روی ما قرار میدهد: از یکسو مبارزه برای عدالت اجتماعی و مهار قدرت سرمایه و از سوی دیگر تجربههایی که به اقتدارگرایی، جزماندیشی و محدودسازی آزادیها انجامیدهاند.
تمرکز این نوشتار بر نسبت روشنفکران با چپ و مارکسیسم است، بیآنکه تاریخ چپ به تاریخ اندیشه یا نقش روشنفکران فروکاسته شود. جنبشهای چپ عمدتاً از دل مبارزات کارگران، دهقانان و دیگر گروههای فرودست سر برآوردهاند، اما روشنفکران در شکلدادن به نظریه، نقد ساختارهای سلطه، تولید گفتمانهای بدیل و ایجاد پیوند میان نظر و عمل نقشی اساسی داشتهاند.
۲. چپ و روشنفکران: از آرمانگرایی انقلابی تا اصلاحطلبی و اندیشهی انتقادی
در سنت چپ دستکم سه تلقی متمایز از نقش روشنفکران قابل شناسایی است: روشنفکر بهعنوان سازماندهنده و پیشاهنگ انقلاب؛ روشنفکر بهعنوان مصلح و عامل تغییرات تدریجی؛ و روشنفکر بهعنوان منتقد سلطه و تولیدکنندهی دانش انتقادی.
انقلابیون حرفهای: از پیامآوران آگاهی تا عاملان نوین سلطه
مارکسیسم برای بسیاری از روشنفکران هم زبانی برای نقد سرمایهداری و هم دعوتی به کنش سیاسی بود. گزارهی مشهور مارکس مبنی بر آنکه مسئله صرفاً تفسیر جهان نیست، بلکه تغییر آن است، به یکی از بنیانهای اخلاق سیاسی روشنفکران چپ بدل شد و حس برخورداری از رسالتی تاریخی را در آنان تقویت کرد.
در سنت مارکسیستی البته نقش روشنفکران به برداشتی واحد فروکاسته نمیشود. گرامشی با طرح مفهوم «روشنفکر ارگانیک» نشان داد که روشنفکر صرفاً ناظری بیرون از جامعه نیست، بلکه در تولید هژمونی، سازماندهی آگاهی و شکلدهی به ارادهی جمعی مشارکت دارد. در مقابل، در روسیهی تزاری نقش روشنفکران بیشتر در چارچوب خوانش لنینی از مارکسیسم تعریف شد. نظریهی حزب پیشاهنگ برای روشنفکران وظیفهای محوری در انتقال آگاهی سوسیالیستی، سازماندهی سیاسی و هدایت انقلاب قائل بود.
بااینهمه، منتقدانی چون رزا لوکزامبورگ هشدار دادند که نظریهی حزب پیشاهنگ میتواند بهجای رهایی، به بازتولید سلطه در قالبی انقلابی بینجامد. تجربهی قرن بیستم نشان داد که در بسیاری از نظامهای کمونیستی، شماری از روشنفکرانی که خود را پیشگام رهایی میپنداشتند، به بخشی از دستگاه بوروکراتیک و اقتدار سیاسی بدل شدند و بخشی دیگر قربانی همان نظامهایی شدند که در برپایی آنها سهم داشتند. از سرکوب کرونشتات و تصفیههای استالینی تا انقلاب فرهنگی چین و کشتارهای خمرهای سرخ، بارها آرمان رهایی به تمرکز قدرت، حذف مخالفان و نفی آزادیها انجامید.
این تجربهها را البته نباید همچون زنجیرهای خطی و یکسان فهمید. هر یک در زمینهی تاریخی، اقتصادی و ژئوپولیتیکی خاصی شکل گرفتند. مسئله فقط این نیست که چه فجایعی رخ داد، بلکه باید پرسید کدام ایدهها و سازوکارهای نهادی به تمرکز قدرت و تضعیف دموکراسی انجامیدند. تجربهی کوبا و ویتنام نیز با شوروی استالینی، چین دوران مائو و کامبوج پول پوت یکسان نبود.
جذابیت نظریهی انقلابیون حرفهای را باید در شرایط جوامع استبدادی فهمید. محدودیت آزادی بیان و فعالیت حزبی، ضعف جامعهی مدنی و فقدان راههای قانونی مشارکت، روشنفکران را به این تصور سوق میداد که نمایندگان سیاسی و اخلاقی جامعهاند. در چنین شرایطی، فعالیت مخفی و سازماندهی زیرزمینی تنها راه مؤثر تغییر به نظر میرسید و ایدئولوژی انقلابی برای بسیاری به نوعی ایمان سکولار بدل میشد.
تجربهی تاریخی نشان داد که این رویکرد، هرچند با آرمان رهایی آغاز شد، اغلب به تمرکز قدرت انجامید. آزادی نه امتیازی اعطایی، بلکه ضرورتی بنیادین است. بااینهمه، الگوی حزب پیشاهنگ در غرب با شرایط متفاوتی روبهرو شد. گرامشی بر آن بود که دولتهای غربی بر شبکهای گسترده از نهادهای مدنی و فرهنگی تکیه دارند و دگرگونی اجتماعی در آنها بیش از تصرف مستقیم قدرت، به مبارزهای طولانی برای کسب هژمونی در جامعهی مدنی وابسته است. ازاینرو او بهجای «حملهی جبههای»، از «نبرد موضعی» و فرایندی تدریجی برای تحول فرهنگی و اجتماعی دفاع میکرد.
مهندسی اجتماعی و روشنفکران: از اتوپیا تا اصلاح تدریجی
در غرب، رشد احزاب کارگری، اتحادیهها، مطبوعات آزاد، نهادهای انتخابی و جامعهی مدنی امکانهای دیگری برای کنش سیاسی فراهم کرد. روشنفکران بیش از آنکه در نقش پیشاهنگان انقلاب ظاهر شوند، به مروجان اصلاحات اجتماعی، منتقدان نهادهای موجود و طراحان سیاستهای عمومی بدل شدند.
در این بستر، ایدهی «مهندسی اجتماعی تدریجی» شکل گرفت. پوپر میان مهندسی اجتماعی آرمانشهری و تدریجی تمایز میگذاشت. پروژههایی که میکوشند جامعه را بر اساس طرحی جامع و ازپیشتعیینشده بازسازی کنند، اغلب به تمرکز قدرت و استبداد میانجامند. در مقابل، مهندسی اجتماعی تدریجی بر اصلاحات محدود، گامبهگام، بازبینیپذیر و دموکراتیک استوار است.
این رویکرد با تجربهی سوسیالدموکراسی غربی پیوند یافت. پیوند میان دانش تخصصی، سیاست دموکراتیک و مشارکت اجتماعی به گسترش آموزش همگانی، بهداشت عمومی، بیمههای اجتماعی، حقوق کار و کاهش نابرابری یاری رساند. در این سنت، روشنفکران در مقام منتقدان اجتماعی، واسطههای فکری و طراحان سیاست عمومی ظاهر شدند.
بااینحال، مهندسی اجتماعی تدریجی با خطری دوگانه روبهروست. اصلاحات ممکن است بهجای دگرگونی ساختاری، به مدیریت نابرابریها و تثبیت نظم موجود بینجامد. روشنفکران نیز ممکن است از منتقدان مستقل قدرت به مدیران و تکنوکراتهای سیاستگذار بدل شوند. در چنین وضعیتی، مرز میان «دانش برای نقد» و «دانش برای مدیریت قدرت» کمرنگ میشود.
مسئله بنابراین نفی مشارکت روشنفکران در سیاستگذاری نیست، بلکه دموکراتیککردن نسبت میان دانش، قدرت و جامعه است. دانش تخصصی باید در معرض گفتوگوی عمومی، نظارت دموکراتیک، نقد جامعهی مدنی و تجربهی زیستهی گروههای فرودست قرار گیرد. همین تناقض زمینه را برای رویکردهایی فراهم میکند که میکوشند میان اصلاحات تدریجی و تحول ساختاری پلی برقرار کنند.
تدریجیگرایی رادیکال یا اصلاحات ساختارشکنانه
پرسش اصلی سوسیالیسم دموکراتیک این است که چگونه میتوان بدون توسل به انقلاب قهرآمیز و بیآنکه در دام اصلاحطلبی محافظهکارانه افتاد، به تحولاتی عمیق و پایدار دست یافت.
نانسی فریزر بر آن است که عدالت اجتماعی صرفاً با بازتوزیع اقتصادی محقق نمیشود، بلکه به پیوند برابری اقتصادی، بهرسمیتشناسی فرهنگی و مشارکت دموکراتیک نیاز دارد. آندره گورز نیز با طرح مفهوم «اصلاحات غیررفرمیستی» کوشید شکاف سنتی میان اصلاح و انقلاب را پشت سر بگذارد. از نظر او، برخی اصلاحات نظم موجود را تثبیت میکنند، اما برخی دیگر میتوانند توازن قدرت را تغییر دهند، ظرفیتهای دموکراتیک تازهای ایجاد کنند و زمینهی دگرگونیهای عمیقتر را فراهم آورند.
اریک اُلین رایت نیز بر ساختن نهادها و مناسباتی در دل جامعهی موجود تأکید میکند که از منطق سلطهگر سرمایهداری فاصله دارند. تعاونیها، بودجهبندی مشارکتی، مالکیت اجتماعی و اشکال خودمدیریتی از نمونههای این رویکردند. هدف تدریجیگرایی رادیکال، انباشت تغییراتی تدریجی اما جهتدار است که بتوانند در بلندمدت ساختارهای قدرت و نابرابری را دگرگون سازند.
بااینحال، پرسشهای مهمی باقی میمانند: آیا نیروهای مسلط اجازه خواهند داد اصلاحات تدریجی به تغییرات ساختاری بینجامد؟ آیا نهادهای موجود ظرفیت چنین تحولی را دارند؟ و آیا روشنفکران میتوانند بدون جذبشدن در ساختارهای بوروکراتیک، استقلال انتقادی خود را حفظ کنند؟ پاسخ روشن نیست، اما تلاش برای پیوند آزادی، برابری و دموکراسی در قالب اصلاحات ساختارشکن، یکی از مهمترین پروژههای سوسیالیسم دموکراتیک معاصر است.
روشنفکران و نظریهی انتقادی: نقد قدرت و قدرت نقد
با شکلگیری مکتب فرانکفورت، نحلهای تازه در اندیشهی چپ پدید آمد. نظریهی انتقادی میان دانشی که صرفاً واقعیت را توصیف میکند و دانشی که در پی افشای مناسبات سلطه و امکان رهایی است، تمایز میگذارد. روشنفکر در این سنت باید با حفظ فاصلهی انتقادی از قدرت، تناقضهای نظامهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را آشکار کند.
هورکهایمر و آدورنو پروژهی روشنگری را پدیدهای متناقض میدانستند. روشنگری انسان را از اسطوره و خرافه رها کرد، اما با غلبهی عقلانیت ابزاری، خود به سازوکاری برای کنترل و همسانسازی بدل شد. ازاینرو، روشنفکر انتقادی وظیفه دارد در برابر سازش با نظم موجود مقاومت کند. بااینحال این پرسش باقی میماند که نقدی که از ارائهی افق مثبت پرهیز میکند، تا چه اندازه میتواند نیروی امید و کنش جمعی ایجاد کند.
مارکوزه نظریهی انتقادی را به جنبشهای دانشجویی، جوانان، اقلیتها و جنبشهای ضدجنگ پیوند زد. هابرماس نیز با تمایز میان عقلانیت ابزاری و ارتباطی، از امکان گفتوگوی آزاد، مشارکت دموکراتیک و بازسازی عرصهی عمومی دفاع کرد. بدینترتیب، نظریهی انتقادی از منفیگرایی آدورنو تا امید رهاییبخش مارکوزه و عقلانیت ارتباطی هابرماس، سنتی چندصدایی باقی ماند.
پس از سرکوب مجارستان و بهار پراگ، بسیاری از روشنفکران غربی از کمونیسم شوروی فاصله گرفتند. چپ نو کوشید مارکسیسم را از جزمگرایی رها سازد و آن را با انسانگرایی، فمینیسم، محیط زیست، ضدنژادپرستی و مبارزات روزمره پیوند دهد. بعدها پسامارکسیسم و نظریهی دموکراسی رادیکال نیز بر ضرورت عبور از ذاتگرایی طبقاتی و پیوند مبارزهی طبقاتی با دیگر جنبشهای رهاییبخش تأکید کردند.
در دهههای اخیر، منزلت روشنفکران عمومی نیز با بحران روبهرو شده است. روشنفکرانی که زمانی «وجدان جامعه» تلقی میشدند، بهتدریج جای خود را به دانشگاهیان تخصصگرا دادهاند. شبکههای اجتماعی و بیاعتمادی به نخبگان نیز انحصار پیشین آنان در تولید معنا را از میان برده است. بااینحال، همین وضعیت ضرورت بازاندیشی در نقش روشنفکر را برجستهتر کرده است.
روشنفکر امروز نباید خود را دانای مطلق و مردم را ناآگاه فرض کند. او باید گرهگاههای دانش و قدرت را آشکار سازد، صداهای بهحاشیهراندهشده را بازتاب دهد و در پیوند با جنبشهای اجتماعی و جامعهی مدنی عمل کند. چنین بازگشتی نباید به احیای نخبهگرایی روشنفکرانه بینجامد، بلکه باید روشنفکری را به کنشی مشارکتی، دموکراتیک و مسئولانه در برابر قدرت، نابرابری و بحرانهای معاصر بدل سازد.
سخن کوتاه، رابطهی روشنفکران با چپ و مارکسیسم رابطهای خطی و ساده نبوده، بلکه فرایندی چندلایه، پرتنش و همراه با نقد، نوسازی و گسست بوده است. سنت چپ همچنان در نقد سرمایهداری، سلطه، نابرابری و عقلانیت ابزاری الهامبخش است، هرچند در ارائهی بدیلی عملی برای ادارهی جامعه با دشواریهای جدی روبهرو بوده است. بررسی ترازنامهی تجربی سه جریان اصلی چپ میتواند به فهم بهتر این محدودیتها و امکانهای بازسازی آن در جهان معاصر یاری رساند.
۳. سوسیالیسم دولتی: از برنامهریزی متمرکز تا فروپاشی ساختاری
تجربهی تاریخی آنچه «سوسیالیسم واقعاً موجود» نامیده شد نشان میدهد که این نظامها، هرچند در حوزههایی چون صنعتیسازی، اصلاحات ارضی، گسترش آموزش و بهداشت همگانی، تأمین اشتغال و توسعهی زیرساختها به دستاوردهای چشمگیری دست یافتند، هرگز نتوانستند چشمانداز رهاییبخش سوسیالیستی را متحقق سازند. برعکس، تمرکز قدرت سیاسی، حاکمیت تکحزبی، محدودشدن آزادیهای مدنی، سرکوب نهادهای مستقل و شکلگیری ساختارهای اقتدارگرا به ویژگی مشترک بسیاری از این نظامها بدل شد.
بخش مهمی از نقد این تجربه از درون سنت مارکسیستی و چپ برخاست. میلوان جیلاس نشان داد که برخلاف وعدهی محو طبقات اجتماعی، لایهای تازه از مدیران حزبی، بوروکراتها و نخبگان سیاسی شکل گرفت که از طریق کنترل حزب و دولت، قدرت سیاسی و منابع اقتصادی را در انحصار خود گرفت. این «طبقهی جدید»، هرچند مالک خصوصی ابزار تولید نبود، از طریق کنترل دستگاه سیاسی و اداری به گروهی ممتاز تبدیل شد و با سرکوب دگراندیشی، تمرکز قدرت و بازتولید امتیازات خود، روح اولیهی انقلابهای کمونیستی را دگرگون ساخت.
نقدهای دیگر نیز نشان دادند که قدرت واقعی نه در دست طبقهی کارگر، بلکه در اختیار شبکهای از مقامات حزبی و مدیران دولتی بود. حزب و دستگاه اداری جایگزین کنشگری مستقل طبقهی کارگر شدند و فقدان خودمدیریتی و نهادهای دموکراتیک مشارکتی، کارگران را از تصمیمگیری اقتصادی کنار گذاشت. مالکیت دولتی بهتنهایی به معنای سوسیالیسم نبود؛ بدون دگرگونی روابط واقعی تولید، مشارکت مستقیم کارگران و امحای مناسبات سلطه در حزب، دولت و کارخانه، شکلهای تازهای از سلطه میتوانستند در پوشش مالکیت عمومی بازتولید شوند.
از منظر اقتصادی نیز، هرچند مالکیت دولتی و برنامهریزی متمرکز این نظامها را از سرمایهداری کلاسیک متمایز میکرد، بهتدریج مشکلاتی چون گسترش بوروکراسی، ناکارآمدی مدیریتی، کندی نوآوری، نارسایی در تخصیص منابع و عقبماندگی فناورانه آشکار شد. همزمان، مارکسیسم رسمی بهجای ایفای نقش انتقادی و رهاییبخش، به ایدئولوژی دولتی و ابزار مشروعیتبخشی به قدرت بدل شد.
بااینهمه، ارزیابی این تجربهها صرفاً با تأکید بر اقتدارگرایی، تصویری یکسویه به دست میدهد. اتحاد شوروی طی چند دهه از کشوری عمدتاً روستایی به قدرتی صنعتی و علمی تبدیل شد و در آموزش عمومی، سوادآموزی، بهداشت و مشارکت اجتماعی زنان پیشرفتهایی چشمگیر داشت. چین در توسعهی زیرساختها، آموزش، صنعتیشدن و کاهش فقر به دستاوردهای بزرگی رسید. کوبا در آموزش و بهداشت عمومی و ویتنام در کاهش فقر، توسعهی روستایی و بهبود شاخصهای سلامت موفقیتهایی مهم کسب کردند. این دستاوردها مانع از آناند که همهی این نظامها بهسادگی با فاشیسم یکسان انگاشته شوند، هرچند وجوه اقتدارگرایانه و تمرکزگرایانهی آنها را نمیتوان نادیده گرفت.
چرایی فروپاشی نظامهای کمونیستی در اروپای شرقی و شوروی همچنان موضوعی مناقشهبرانگیز است. فشارهای ژئوپولیتیکی غرب، رقابت نظامی، ناکارآمدی ساختاری اقتصاد برنامهای، عملکرد رهبران، رشد شهرنشینی و طبقات تحصیلکرده، مطالبات دموکراتیک و بحران مشروعیت، همگی در این فروپاشی نقش داشتند. فارغ از اعتبار تبیینهای گوناگون، سقوط بلوک شرق به افول کمونیسم اقتدارگرا و کاهش چشمگیر جذابیت سیاسی و اجتماعی سوسیالیسم انجامید.
ازاینرو، ترازنامهی سوسیالیسم دولتی را باید آمیزهای از دستاوردهای مهم در توسعهی اجتماعی، آموزش، بهداشت و برابری نسبی، و ناکامیهای جدی در دموکراسی سیاسی، آزادیهای مدنی، مشارکت کارگران و توزیع قدرت دانست.
۴. سوسیالدموکراسی و دولت رفاه: از آرمان عدالت اجتماعی تا سازگاری با منطق بازار
در برابر سوسیالیسم دولتی، سوسیالدموکراسی غربی توانست، بهویژه در دوران شکوفایی دولت رفاه پس از جنگ جهانی دوم، دستاوردهایی مهم در مهار نابرابری و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان کسب کند. این جریان با پذیرش اقتصاد بازار، اما با تأکید بر مداخلهی دموکراتیک دولت، بازتوزیع ثروت، مالیات تصاعدی، خدمات عمومی و حمایت از مزدبگیران، الگویی از سرمایهداری مهارشده یا رفاهی پدید آورد. در این الگو، دموکراسی پارلمانی با حقوق اجتماعی، امنیت اقتصادی و حمایتهای رفاهی پیوند یافت.
مدل سوسیالدموکراتیک، بهویژه در کشورهای اسکاندیناوی، بر حقوق اجتماعی همگانی، برابری شهروندی و نقش فعال دولت در تضمین رفاه عمومی تأکید داشت. آموزش رایگان، بهداشت عمومی، بیمهی بیکاری، حمایت از سالمندان، سیاستهای فعال بازار کار و خدمات اجتماعی فراگیر، همراه با اتحادیههای نیرومند و چانهزنی جمعی، به کاهش شکاف طبقاتی و تقویت اعتماد و انسجام اجتماعی یاری رساندند. این تجربه نشان داد که میتوان میان رشد اقتصادی، دموکراسی سیاسی و عدالت اجتماعی نوعی سازگاری نسبی برقرار کرد.
بااینحال، سوسیالدموکراسی کلاسیک حتی در دوران اوج دولت رفاه پروژهای ضدسرمایهداری نبود. هدف آن نه الغای بازار، بلکه تنظیم و مهار آن بود. این الگو در چارچوب سازشی تاریخی میان کار و سرمایه و در شرایطی شکل گرفت که رشد اقتصادی، قدرت اتحادیهها، اشتغال گسترده، دولت ملی نیرومند و احزاب سوسیالدموکرات در کنار یکدیگر قرار داشتند.
از دههی ۱۹۸۰، با جهانیشدن اقتصادی، آزادسازی بازارها، قدرتیابی سرمایهی مالی و هژمونی نولیبرالیسم، این شرایط دگرگون شد. دولتهای رفاه با فشار برای کاهش هزینهها، انعطافپذیرسازی بازار کار، خصوصیسازی و سازگاری با رقابت جهانی روبهرو شدند. در نتیجه، بخشی از منطق بازار و سیاستهای نولیبرالی درون دولت رفاه نفوذ کرد. سوئد، با وجود حفظ یکی از پیشرفتهترین نظامهای رفاهی جهان، از مدل کلاسیک سوسیالدموکراتیک فاصله گرفت و شاهد افزایش اقتدار بازار، خصوصیسازی و محدودشدن برخی سیاستهای بازتوزیعی شد.
نظریهی «راه سوم» کوشید برای این شرایط بدیلی عرضه کند که نه بازگشت به دولتگرایی کلاسیک باشد و نه تسلیم کامل در برابر بازار آزاد. اما در عمل، راه سوم بیش از آنکه بدیلی برای نولیبرالیسم باشد، به شکل تعدیلشدهای از پذیرش منطق بازار تبدیل شد. بسیاری از احزاب سوسیالدموکرات به سیاستهایی چون انضباط مالی، رقابتپذیری، کارآفرینی، خصوصیسازی و کاهش تعهدات دولت رفاه تن دادند.
بحران مالی ۲۰۰۸ نشان داد که نولیبرالیسم، برخلاف ادعای دولت حداقلی و بازار خودتنظیمگر، در لحظات بحران بهشدت به مداخلهی دولت متکی است، بهویژه هنگامی که نجات بانکها و مؤسسات مالی در دستور کار قرار میگیرد. نولیبرالیسم نهتنها دولت رفاه را محدود کرد، بلکه آن را براساس اصول کارایی، رقابت، ارزیابی عملکرد، کنترل هزینه و فردیسازی مسئولیتهای اجتماعی بازسازی نمود. زبان مدیریتگرایی، رقابت، خرید و فروش خدمات و خصوصیسازی وارد آموزش، سلامت، مددکاری اجتماعی و خدمات عمومی شد و در مواردی افزایش نابرابری، فشار بر کارکنان و تضعیف اعتماد میان شهروندان و نهادهای رفاهی را در پی داشت.
ازاینرو، بازسازی سوسیالدموکراسی نمیتواند صرفاً بازگشت به مدل پس از جنگ باشد. سوسیالدموکراسی نوین باید با گسترش دموکراسی اقتصادی، مالکیت عمومی و تعاونی، مشارکت شهروندان، اقتصاد مراقبت، خدمات اجتماعی جامعهمحور و اشکال نوین همبستگی پیوند یابد. همچنین باید با نظریههای انتقادی، فمینیستی، زیستمحیطی، ضدنژادپرستانه و پسااستعماری همراه شود تا بتواند به بحرانهای چندلایهی امروز پاسخ دهد.
سوسیالدموکراسی همچنان یکی از مهمترین سنتهای چپ دموکراتیک است، اما آیندهی آن به تواناییاش در عبور از سازگاری منفعلانه با بازار و پیوند عدالت اجتماعی با دموکراسی اقتصادی، محیط زیست، برابری جنسیتی و مبارزه با تبعیض بستگی دارد. در غیر این صورت، به مدیریت همان نظم نابرابر موجود با چهرهای انسانیتر تقلیل خواهد یافت.
۵. چپ نو در عصر جنبشهای نوین اجتماعی: امید، بحران و پراکندگی
چپ نو که از دههی ۱۹۶۰ در جوامع غربی شکل گرفت، نقطهی عطفی در تحول نظری و عملی چپ بود. این جریان با بوروکراسی، اقتدارگرایی و تقلیل سیاست به اقتصاد مرزبندی کرد و بر دموکراسی مشارکتی، کنش مستقیم، خودگردانی اجتماعی، نقد فرهنگ، رهایی فردی و مبارزه با اشکال گوناگون سلطه تأکید گذاشت. ازاینرو به منبع الهام جنبشهای دانشجویی، ضدجنگ، فمینیستی، محیطزیستی، ضدنژادپرستی و حقوق مدنی بدل شد.
چپ نو سیاست را به دولت، حزب و اقتصاد محدود نمیکرد، بلکه آن را به زندگی روزمره، فرهنگ، جنسیت، دانشگاه، خانواده، رسانه و روابط قدرت در سطح خرد گسترش میداد. «سیاست نمونهساز» نیز در همین چارچوب اهمیت یافت: تلاش برای تجسم ارزشهای جامعهی مطلوب آینده در شیوهی سازماندهی و کنش روزمره. تصمیمگیری افقی، چرخش مسئولیتها، مخالفت با رهبری متمرکز و هماهنگی هدف و وسیله، از ویژگیهای این سیاست بودند.
بااینحال، همین الگو با دشواری فقدان ساختار پایدار، تصمیمگیری در مقیاس بزرگ، فرسایش درونی، بازتولید نابرابریهای پنهان و ناتوانی در تبدیل اعتراض به نهادهای ماندگار روبهرو شد. تکثر نظری چپ نو، که آمیزهای از مارکسیسم انتقادی، فمینیسم، روانکاوی، ضدنژادپرستی و نقد فرهنگی بود، هم سرچشمهی خلاقیت آن و هم عامل پراکندگی گفتمانی و دشواری تدوین راهبردی پایدار شد.
همچنین باید میان چپ نو بهعنوان جریانی ضداقتدارگرا و دموکراسیخواه و گروههای چریکی متأثر از مارکسیسمـلنینیسم، مائوئیسم یا مدل کوبایی تمایز گذاشت. گروههای مسلح، هرچند از فضای رادیکال ضدسرمایهداری و ضدامپریالیستی الهام میگرفتند، در سازماندهی خود غالباً به الگوهای بسته و سلسلهمراتبی نزدیکتر بودند تا به سنت افقی چپ نو.
از دههی ۱۹۸۰، قدرتیابی نولیبرالیسم فضای سیاسی را به زیان چپ رادیکال تغییر داد. همزمان، جنبشهای فمینیستی، زیستمحیطی، ضدنژادپرستی، حقوق اقلیتها و حقوق بشر استقلال بیشتری یافتند و تمرکز سیاست از مبارزهی طبقاتی کلاسیک به جنسیت، نژاد، محیط زیست، هویت و سبک زندگی گسترش یافت. این تحول میدان سیاست رهاییبخش را وسیعتر کرد، اما پیوند میان مبارزات پراکنده و پروژهای فراگیر برای دگرگونی ساختارهای اقتصادی و سیاسی را دشوارتر ساخت.
بااینهمه، میراث چپ نو در جنبش عدالت جهانی، جنبشهای سبز، فمینیسمهای نو، نظریههای پسااستعماری و سیاستهای افقی و شبکهای ادامه یافت. شوراها، مجامع عمومی، خودمدیریتی، زاپاتیستها و خودگردانی دموکراتیک، امکانهایی برای سازمانیابی بدیل نشان دادهاند؛ اما تعمیم این تجربهها به جوامع پیچیدهی امروزی با بازارهای جهانی و دولتهای نهادمند، با موانعی جدی روبهروست.
مفهوم «سیاست بیشفعال» نیز برای فهم شرایط امروز سودمند است: وضعیتی که سیاست همهجا حضور دارد، اما کمتر به پیامدهای پایدار میانجامد. خشم، بسیج دیجیتال، اعتراض مقطعی و جدل فرهنگی فراواناند، اما احزاب، اتحادیهها و نهادهایی که بتوانند این انرژی را به برنامه، حافظهی جمعی و قدرت دموکراتیک تبدیل کنند، تضعیف شدهاند. مسئله نه بیارزشدانستن جنبشهای افقی و شبکهای، بلکه ساختن اشکالی تازه از سازمانیابی است که میان افقیبودن و تداوم، چندصدایی و برنامه، کنش مستقیم و سیاستگذاری و جنبش اجتماعی و قدرت سیاسی پیوند برقرار کند.
در جمعبندی، چپ نو افق چپ را فراتر از دولت، حزب و اقتصاد گسترش داد، اما پراکندگی نظری، ضعف نهادسازی، فاصله از سازمانیابی طبقاتی و دشواری تبدیل جنبش به قدرتی دموکراتیک و ماندگار، محدودیتهای اصلی آن بودند. تجربهی سه سنت اصلی چپ نشان میدهد که سوسیالیسم دولتی به بوروکراسی و اقتدارگرایی انجامید، سوسیالدموکراسی با منطق بازار سازگار شد و چپ نو غالباً در سطح جنبش و اعتراض باقی ماند.
۶. فراتر از دوگانهی کلاسیک چپ و راست؟
کاهش وزن طبقهی کارگر صنعتی، گسترش بخش خدمات، اقتصاد دانشبنیان و ظهور جنبشهای نوین اجتماعی موجب شده است چارچوبهای کلاسیک چپ و راست نیازمند بازاندیشی شوند. گذار به جامعهی پساصنعتی به معنای پایان تضادهای طبقاتی نیست، بلکه از پیچیدهترشدن و درهمتنیدگی آنها با شکافهای جنسیتی، زیستمحیطی، نژادی، فرهنگی و هویتی حکایت دارد.
الگوهای رأیدهی نیز دیگر تنها با جایگاه طبقاتی توضیحپذیر نیستند. تحصیلات، سبک زندگی، مهاجرت، جنسیت، هویت فرهنگی و نگرش به جهانیشدن در ترجیحات سیاسی اهمیت بیشتری یافتهاند. بااینحال، نابرابری اقتصادی، مالکیت، کار، بازتوزیع، خدمات عمومی، مالیات، قدرت سرمایه، دستمزد، مسکن و رفاه همچنان از بنیادیترین مسائل سیاستاند.
آنچه تغییر کرده، شکل پیوند این مسائل با فرهنگ، هویت، جنسیت، نژاد و محیط زیست است. بنابراین بهتر است بهجای اعلام پایان چپ و راست، از بازترکیب تضادهای آنها سخن گفت. پرسش «فراسوی چپ و راست؟» به معنای بیاعتبارشدن این تمایز نیست، بلکه دعوتی برای بازتعریف چپ در افقی چندلایه است؛ افقی که عدالت اجتماعی، دموکراسی اقتصادی، برابری جنسیتی، ضدنژادپرستی، گذار زیستمحیطی و نقد سرمایهداری دیجیتال را به هم پیوند دهد.
۷. وقتی تاریخ پایان نمیپذیرد: سیاست رهاییبخش در جستوجوی معنا
پس از فروپاشی بلوک شرق، برخی از «پایان تاریخ» و پیروزی نهایی لیبرالدموکراسی و بازار آزاد سخن گفتند. اما بحران سرمایهداری جهانی، گسترش نابرابری، تخریب زیستمحیطی، جنگها، اقتدارگراییهای جدید و برآمد راست پوپولیستی نشان دادند که تاریخ نهتنها پایان نیافته، بلکه وارد مرحلهای تازه از کشمکشهای اجتماعی و ایدئولوژیک شده است.
نقد لیبرالیسم پیروزمند به معنای نادیدهگرفتن شکستها و فجایع تجربههای چپ نیست. ارزیابی تاریخی چپ تنها زمانی متوازن است که در کنار اقتدارگرایی، بوروکراسی و ناکامیهای آن، به دستاوردهایی نیز توجه کند که محصول مبارزات و تخیل سیاسی نیروهای چپ بودهاند.
تاریخ سوسیالیسم را باید مجموعهای متکثر از تلاشها برای پاسخ به نابرابری، سلطه، استثمار، دموکراسی و رهایی دانست. پرسش مشترک این تلاشها آن بوده است که چگونه میتوان میان عدالت اجتماعی، آزادی، دموکراسی، سازمانیابی پایدار و بدیل اقتصادی رابطهای قابلدوام برقرار کرد.
چپ معاصر دیگر نمیتواند صرفاً بر انقلاب کلاسیک، حزب پیشاهنگ، طبقهی کارگر صنعتی یا دولت رفاه پس از جنگ تکیه کند. سیاست رهاییبخش امروز ناگزیر چندصدایی و چندوجهی است. بااینحال، اگر نقد سلطه نتواند با چشماندازی بدیل، سازمانیابی دموکراتیک و راهبردی پایدار پیوند یابد، چپ در سطح نقد و اعتراض باقی خواهد ماند.
۸. چپ در جستوجوی هویتی نوین
فروپاشی سوسیالیسم واقعاً موجود، باورهایی چون جبریبودن سقوط سرمایهداری، رسالت تاریخی طبقهی کارگر، تقدم مطلق مالکیت دولتی، حذف بازار و فروکاستن همهی سلطهها به تضاد طبقاتی را با بحران روبهرو ساخت. ازاینپس، چپ ناگزیر شد نسبت خود را با دموکراسی، جنسیت، نژاد، محیط زیست، صلح، مهاجرت، حقوق اقلیتها و کرامت انسانی بازاندیشی کند.
تجربهی آمریکای لاتین در این زمینه اهمیت ویژهای دارد. دولتهای چپگرا در مواردی فقر را کاهش دادند، خدمات عمومی را گسترش دادند و مشارکت گروههای بهحاشیهراندهشده را تقویت کردند؛ اما همزمان با تمرکز قدرت، بوروکراتیزهشدن، وابستگی به صادرات مواد خام، پوپولیسم، فساد و کاهش استقلال جنبشهای اجتماعی روبهرو شدند. این منطقه را باید آزمایشگاهی برای فهم رابطهی جنبش، حزب، دولت، عدالت و دموکراسی دانست، نه الگویی آماده.
تجربههای تازهی چپ دموکراتیک در اروپا و آمریکا نیز نشان دادهاند که عدالت اجتماعی، خدمات عمومی، مسکن، درمان، حقوق کار و نقد قدرت سرمایه همچنان میتوانند نیروهایی را بسیج کنند. اما بدون سازمانیابی پایدار، برنامهی اقتصادی واقعبینانه و توان مقاومت در برابر بازارها، رسانههای مسلط و نهادهای مستقر، این موجها بهسرعت فرسوده یا مهار میشوند.
نابرابریهای امروز چندبعدیاند و به کار و سرمایه محدود نمیشوند. جنسیت، نژاد، قومیت، مهاجرت، گرایش جنسی، محیط زیست و موقعیت جهانی در تولید سلطه نقش دارند. نظریههای فمینیستی، پسااستعماری و تقاطعی نشان میدهند که عدالت، علاوه بر بازتوزیع اقتصادی، به بازشناسی فرهنگی و نمایندگی سیاسی نیاز دارد و اشکال گوناگون سلطه در تجربهی زیستهی افراد با یکدیگر تلاقی میکنند.
در پرتو این تحولات، بخشهایی از چپ رابطهای آزادانهتر با مارکسیسم برقرار کردهاند. مارکسیسم دیگر نه پاسخگوی همهی مسائل بشر، بلکه یکی از مهمترین سنتهای نظریهی انتقادی است. دموکراسی نیز فقط احترام به عقاید دیگران نیست، بلکه فلسفهای برای اصلاح مداوم نگاه خویش و پذیرش امکان خطا در نظریه و عمل است.
بازتعریف چپ میتواند بر پیوند عدالت اجتماعی و دموکراسی، برابری جنسیتی، دفاع از محیط زیست و صلح و مبارزه با برتریطلبی قومی، دینی، ملی و نژادی استوار باشد. چنین چپی باید هم با سلطهی بازار مقابله کند و هم وجود بازار و رقابت آزاد را به رسمیت بشناسد؛ هم به طبقه و کار توجه کند و هم به جنسیت، محیط زیست، مهاجرت و حقوق اقلیتها. این چپ نه صرفاً حزب یا جنبش، نه صرفاً دولتگرا یا ضد دولت و نه اسیر نوستالژی انقلاب یا حلشده در مدیریت نولیبرالی است.
۹. استراتژی نو: میان جنبش، نهاد، دموکراسی و قدرت
پرسش این است که این هویت چگونه به راهبردی عملی بدل میشود. هدف نه بازگشت به انقلاب کلاسیک است و نه رضایتدادن به اصلاحطلبی بیافق، بلکه پیوند مبارزات روزمره، دموکراسی مشارکتی، نهادسازی، جنبشهای اجتماعی و سیاست رسمی است.
نخست باید از دوگانهی سادهی انقلاب یا اصلاح عبور کرد. بسیاری از مطالباتی که زمانی رادیکال بودند، همچون حق رأی، حقوق زنان، آزادی تشکل، بیمههای اجتماعی و حق اعتصاب، از راه مبارزات اجتماعی به دستاوردهای نهادی بدل شدند. مسئله، فهم رابطهی میان اصلاحات عمیق، دگرگونی نهادی و چشمانداز ساختاری است.
دوم، چپ باید نیرویی اجتماعی باشد، نه فرقهای ایدئولوژیک. اجتماعیشدن آن از طریق پاسخگویی به نیازهای مردم، حضور در مبارزات واقعی و پیوند آرمانگرایی با زندگی روزمره ممکن میشود. چپ باید هم برای بهبود فوری زندگی مردم مبارزه کند و هم چشماندازی فراتر از نظم موجود ارائه دهد.
سوم، رابطهی دولت و جامعهی مدنی باید بازاندیشی شود. چپ نه باید دولتگرا باشد و نه دولتگریز. دولت میدان مهم قانونگذاری، بازتوزیع، خدمات عمومی و مهار سرمایه است، اما بدون جامعهی مدنی نیرومند، جنبشهای مستقل، اتحادیهها، رسانههای آزاد و نهادهای نظارتی میتواند به تمرکز قدرت بینجامد.
چهارم، دموکراسی باید تعمیق یابد. دموکراسی فقط انتخابات نیست، بلکه توزیع گستردهتر قدرت در جامعه است. نهادهای مدنی، اتحادیهها، شوراها، رسانهها، بودجهریزی مشارکتی و دموکراسی دیجیتال مکمل دموکراسی نمایندگیاند. دموکراسی سیاسی نیز بدون دموکراسی اقتصادی و مهار قدرت سرمایه با محدودیت روبهروست، بیآنکه لازمهی آن حذف بازار و رقابت آزاد باشد.
فرهنگ، دانش و آگاهی انتقادی مؤلفهی دیگر این راهبردند. نقش روشنفکران نه قیمومت بر مردم، بلکه گسترش گفتوگو، نقد قدرت و تقویت توان فکری و اجتماعی گروههای فرودست است. تغییر جهان بدون تفسیر انتقادی آن و شناخت زمینههای فرهنگی، جنسیتی، نژادی، زیستمحیطی و فناورانهی سلطه ممکن نیست.
پیوند میان جنبش، حزب و نهاد نیز تعیینکننده است. جنبشها انرژی و افق میآفرینند؛ احزاب میتوانند برنامه و توان مداخله در دولت فراهم کنند؛ نهادهای مدنی نیز حافظه، پاسخگویی و کنترل قدرت را ممکن میسازند. چپی که فقط جنبش باشد در خطر پراکندگی است؛ چپی که فقط حزب باشد در خطر بوروکراسی و چپی که فقط دولت باشد در خطر اقتدارگرایی است.
استراتژی نوین چپ نه بازگشت به حزب پیشاهنگ است و نه دلبستن به شبکههای پراکنده؛ نه اتکای مطلق به دولت است و نه انصراف از سیاست قدرت. راه دشوار اما ضروری، ساختن پیوندی تازه میان آرمان و واقعیت، جنبش و نهاد، آزادی و برابری، عدالت و دموکراسی و نقد و سازمان است.
۱۰. کلام آخر: از ترازنامهی تاریخی تا افق بازسازی چپ
تضعیف چپ نه فقط محصول جهانیشدن نولیبرالی، فروپاشی سوسیالیسم دولتی، دگرگونی ساختار طبقاتی و برآمد راست پوپولیستی، بلکه نتیجهی کاستیهای درونی آن نیز بوده است: جزماندیشی، زبان ایدئولوژیک، ضعف نهادسازی دموکراتیک، ناتوانی در پیوند جنبش و سازمان و ناکامی در تنظیم رابطهای متوازن میان بازار، همبستگی اجتماعی و برنامهریزی دموکراتیک.
بااینهمه، سنتهای چپ همچنان از ظرفیتهایی برای بازسازی سیاست رهاییبخش برخوردارند: نقد سرمایهداری، دفاع از عدالت اجتماعی، میراث دولت رفاه، دموکراسی مشارکتی، فمینیسم، ضدنژادپرستی، صلحطلبی و گذار زیستمحیطی.
بازسازی چپ به پیوند سه سطح بستگی دارد: سطح نظری، یعنی نقد مداوم سلطه و پرهیز از جزماندیشی؛ سطح اجتماعی، یعنی حضور در مبارزات مردم و پاسخگویی به نیازهای ملموس آنان؛ و سطح نهادی، یعنی تبدیل انرژی جنبشی به نهادهای دموکراتیک و پایدار. اگر یکی از این سطوح غایب باشد، چپ یا به نظریهای فاقد پایهی اجتماعی، یا به اعتراضی بیدوام، یا به قدرتی بوروکراتیک و تهی از افق رهاییبخش فروکاسته خواهد شد.
اهمیت سنت چپ نه در وفاداری به الگوهای گذشته، بلکه در پافشاری بر این ایده است که نابرابری، سلطه و بیعدالتی سرنوشت محتوم انسان نیستند. آیندهی چپ نه در بازگشت به الگوهای شکستخورده و نه در حلشدن در مدیریت نولیبرالی، بلکه در شکلدهی به چپی دموکراتیک، عدالتمحور و رهاییبخش است که بتواند میان نقد، جنبش، سازمان، دموکراسی و قدرت سیاسی رابطهای نو برقرار کند. اینکه چپ از عهدهی این آزمون تاریخی برمیآید یا نه، پرسشی است که آینده به آن پاسخ خواهد داد.
نظرها
نظری وجود ندارد.