علی‌الطاهر: ضربه‌ای به زرادخانه حزب‌الله و بن‌بست مذاکره با اسرائیل

تپهٔ علی‌الطاهر در جنوب لبنان، نزدیک نبطیه و شمال رود لیتانی، در هفته‌های اخیر به یکی از نمادین‌ترین نقاط جنگ اسرائیل و حزب‌الله تبدیل شده است؛ نه فقط به‌خاطر ارتفاع و اشرافش بر اقلیم تفاح و مسیرهای جنوب، بلکه به‌خاطر مجموعهٔ زیرزمینی‌ای که بنا به ادعای اسرائیل مرکز فرماندهی حزب‌الله است.

شامگاه ۱۰ سپتامبر/۱۹ شهریور ارتش اسرائیل با بیش از ۱۱۰۰ تن مواد منفجره شبکهٔ زیرزمینی منتسب به حزب‌الله را منفجر کرد؛ لرزش معادل ۴٫۱ ریشتر تا ده‌ها کیلومتر حس شد. نتانیاهو و کاتس این را تکمیل «منطقه امنیتی» و انهدام «بزرگ‌ترین پایگاه ایرانی خارج از ایران» خواندند. آنچه قطعی است حجم انفجار است؛ آنچه هنوز محل اختلاف است، عمق واقعی تونل‌های باقی‌مانده، میزان حضور پایدار نیرو روی سطح تپه، و این‌که آیا این انفجار به معنای پایان کارکرد نظامی ارتفاع است یا فقط بخشی از آن غیرقابل استفاده شده است.

انفجار ۱۰ سپتامبر قبل از برگزاری دور هشتم مذاکرات رم در ۱۵ و ۱۶ سپتامبر  رخ داد. در بیروت این خوانش رایج است که میدان پیش از میز مذاکره واقعیت تازه‌ای ساخته — اسرائیل با دست پرتر به رم می‌رود و دولت لبنان با ارتفاعی که دیگر عملاً موضوع چانه‌زنیِ «تحویل به ارتش لبنان» نیست. با آقای مهرداد فرهمند، تحلیلگر مسائل خاورمیانه گفت‌وگو کرده‌ایم:

 واگذاری علی‌الطاهر به ارتش لبنان عملاً از میز مذاکره کنار رفت

مهرداد فرهمند در اغاز گفت‌وگو با زمانه یادآوری کرد که انفجار ۱۰ سپتامبر ضربه بزرگی به حزب‌الله لبنان بود:

 چنین به نظر می‌رسد که با انفجار تپهٔ علی‌الطاهر، کارت واگذاری این ارتفاع به ارتش لبنان عملاً از روی میز مذاکرات رم برداشته شده است. البته باید در نظر داشت که به گفتۀ فرهمند هم حزب‌الله و هم دولت لبنان ترجیح می‌دادند این نقطه به دست اسرائیل بیفتد تا به دست طرف مقابل: حزب‌الله امید داشت اگر اسرائیل آنجا را بگیرد، بعدها بتواند آن را پس بگیرد، اما تحویل به ارتش لبنان مستلزم درگیری بعدی با ارتش لبنان می‌شد که حزب‌الله آن را نمی‌پذیرد؛ دولت لبنان نیز تضعیف حزب‌الله را در اولویت می‌دید تا این گروه ناچار به کنار گذاشتن سلاح شود.

فرهمند با اشاره به مذاکرات رم تأکید کرد که علی‌الطاهر بیرون از مذاکرات ارضی نبوده است. به گفتهٔ او، اسرائیل مناطق جنوب لیتانی را به‌طور کامل اشغال نکرده، بلکه نوعی کنترل برقرار کرده و از خط زرد به بعد حضور مستقیم ندارد؛ در خود علی‌الطاهر نیز حضور مستقیم نداشت و این تپه در تیررس اسرائیل بود. فرهمند ارزیابی کرد:

در واقع اسرائیل به نوعی خودش این مذاکرات را تضعیف کرده است؛ چون هدف مذاکرات این است که اسرائیل خاک لبنان را ترک کند و به اشغال لبنان پایان دهد. اینجا هم اشغال نشده بود. همچنین قرار بود اسرائیل از حملات در بیرون از حوزهٔ منطقهٔ نظامی‌اش دست بردارد، یعنی به نقاط دیگر خاک لبنان حمله نکند. حزب‌الله این کار را نکرده و اسرائیل هم عمل نکرده است.  

 او یادآور شد که خروج اسرائیل از جنوب لبنان در توافق به خلع سلاح حزب‌الله گره خورده و این بند عملاً دست اسرائیل را باز می‌گذارد تا انهدام ارتفاعات را ضروری بداند؛ دولت لبنان نیز با امضای توافق پذیرفته است ارتش اسرائیل تا وقتی خودش تشخیص دهد در خاک لبنان بماند. به نظر فرهمند این ایراد بزرگ توافقنامه است. او افزود:

 اهمیت علی‌الطاهر به اشراف بر نبطیه و شبکهٔ شمال لیتانی برمی‌گردد

مهرداد فرهمند گفت اهمیت نظامی تپهٔ علی‌الطاهر تنها به خود ارتفاع محدود نیست و بیشتر از پیوند آن با شبکهٔ شمال لیتانی و اشراف بر نقاطی چون اقلیم التفاح، قلعهٔ شقیف و به‌ویژه شهر نبطیه ناشی می‌شود:

فرهمند تأکید کرد به نظر نمی‌رسد اسرائیل بخواهد روی خود تپه مستقر شود و فعلاً فقط آن را منهدم کرده است. به باور او، اگر اسرائیل آنجا مستقر شود، روند مذاکرات اسرائیل و لبنان اساساً بی‌معنا خواهد شد. او یادآور شد نقاط مشابه دیگری نیز در لبنان وجود دارد، از جمله جبل ریحان پس از علی‌الطاهر، و این پرسش مطرح است که آیا اسرائیل می‌خواهد سراغ تک‌تک مواضع مشابه تحت کنترل حزب‌الله برود یا نه.

سقوط علی‌الطاهر  محاسبهٔ تهاجمی تهران را دشوارتر می‌کند

اسرائیل از «کنترل عملیاتی» حرف می‌زند؛ نیروهای مقاومت می‌گویند هنوز مقاومت می‌کنند و تپه اشغال نشده است. شما این دو روایت یعنی کنترل سطح تپه، کنترل ورودی تونل‌ها و کنترل روایت رسانه‌ای به سادگی قابل تفکیک و تمایز از هم نیست. این مسئله از این جهت اهمیت دارد که سقوط علی‌الطاهر ممکن است در داخل ایران پیامدهای سیاسی پیدا کند.

بنا به ارزیابی مهرداد فرهمند این رویداد ضربهٔ بزرگی به حزب‌الله و عامل تضعیف جدی آن است و بر طرحی اثر می‌گذارد که اکنون در ایران برای تغییر راهبرد نظامی از حالت تدافعی به تهاجمی دنبال می‌شود؛ طرحی که محسن رضایی به‌صراحت از آن سخن گفته است. فرهمند افزود:

او تأکید کرد هدف اصلی کنونی ایران، آمریکاست و حتی تحرکات یمن نیز در خدمت همین راهبرد تهاجمی علیه آمریکاست. به باور فرهمند، ضربهٔ علی‌الطاهر از یک سو درد محور مقاومت را کم می‌کند، اما از سوی دیگر گزینهٔ حزب‌الله را به‌مقدار زیادی ضعیف کند:

حزب‌الله روایت پیروزی نهایی را نگه داشت

مهرداد فرهمند در ادامه گفت‌وگو با زمانه یادآور شد که حزب‌الله معمولاً وقتی ارتفاعی راهبردی را واقعاً از دست می‌دهد که در محاصره قرار گیرد؛ وضعیتی که در علی‌الطاهر آشکار بود. به گفتهٔ او، وقتی طرف ضعیف‌تر محاصره شود و تاب‌آوری‌اش حدی داشته باشد، محاصره به زیانش تمام می‌شود و در مورد علی‌الطاهر نیز چنین شد. وی این الگو را نزدیک‌تر از الگوی «رها کردن ارتفاع و حفظ روایت کنترل» دانست. فرهمند افزود:

او در همان حال یادآور شد ویژگی جبههٔ مقاومت این است که نبرد را نه بر پایهٔ قوی‌تر و ضعیف‌تر بودن، بلکه بر حقانیت و طولانی بودن معرکه تعریف می‌کند و باور دارد که صرف‌نظر از پیشروی طرف مقابل، سرانجام پیروز خواهد شد. به گفتهٔ فرهمند، در این روایت هر جنگ فراز و فرود دارد و علی‌الطاهر نقطهٔ فرود دانسته می‌شود، با این ادعا که مقاومت بار دیگر قوی بازخواهد گشت، چنان‌که پیش‌تر نیز بازگشته است.

گرفتار شدن در روایت یک‌طرفه بزرگ‌ترین خطای تحلیل جنگ است

مهرداد فرهمند که تا سال ۱۹۸۲ حدود هفت سال و نیم در لبنان زندگی کرده، در ادامه گفت دسترسی خبرنگاران مستقل امروز محدود یا تقریباً بسته است و خبرنگاری در میدان نیست که از نزدیک بگوید در صحنه چه می‌گذرد. به باور او، بزرگ‌ترین مشکل تحلیلگرانی که این جنگ را از بیرون می‌بینند محدودیت شدید دسترسی به داده است؛ محدودیتی که تنها به لبنان منحصر نیست و کل جبهه‌های مرتبط با رویارویی کنونی ایران و آمریکا را دربرمی‌گیرد. فرهمند گفت:

او خطای اصلی را افتادن در چنگال روایت یک طرف دانست. به نظر فرهمند، در جنگ روایت‌ها سیاه و سفید می‌شوند و هر طرف خود را بزرگ‌تر از واقعیت نشان می‌دهد؛ تکیهٔ صددرصدی بر روایت یک سو تحلیلگر را به خطا می‌برد. او افزود:

*این مصاحبه توسط حسین نوش‌آذر انجام شده و متن را هم او نوشته است.