پدافند میلیاردی، انبار خالی؛ چرا عربستان برای مقابله با حوثی‌ها کمک می‌خواهد؟

موشکی که حوثی‌ها شامگاه شنبه ۲۸ شهریور (۱۹ سپتامبر) به سوی ریاض پرتاب کردند به پایتخت عربستان نرسید. پدافند هوایی آن را رهگیری کرد و مقام‌های سعودی توانستند از موفقیت سامانه‌های دفاعی خود سخن بگویند.

این همه داستان نیست. پشت هر رهگیری موفق، یک غصه بزرگ روی دل سعودی انبار می‌شود. این غصه که باید شمرد که چند موشک رهگیر دیگر در انبار باقی مانده و چقدر طول خواهد کشید تا انبارها پر شوند.

این پرسش اکنون از مراکز نظامی عربستان به پایتخت‌های متحدش رسیده است. آسوشیتدپرس به نقل از دو مقام منطقه‌ای گزارش داده که ذخیره موشک‌های رهگیر عربستان رو به کاهش است و ریاض از بریتانیا، فرانسه، پاکستان و مصر خواسته برای مقابله با موشک‌ها و پهپادهای حوثی‌ها پشتیبانی پدافندی فراهم کنند.

بریتانیا نخستین کشوری است که به این درخواست پاسخ مثبت داده و گفته که شرمنده هستم که موشک رهگیر به شما نمی‌دهم ولی به جایش هواپیمای سوخت‌رسان در اختیارتان می‌گذارم.

وضعیت عجیبی است؟ در نگاه نخست بله. عربستان یکی از بزرگ‌ترین بودجه‌های نظامی جهان را دارد، سال‌ها است سامانه‌های پاتریوت در اختیار داشته و به‌تازگی واحدهای دفاع موشکی تاد را هم به کار گرفته است.

پس مشکل کجا است؟ داشتن سامانه پدافندی یک بحث است و داشتن مهمات کافی برای یک جنگ فرسایشی بحثی دیگر. لانچر، رادار و باطری سامانه‌های پدافندی اگر موشک رهگیر وجود نداشته باشد صرفا یک توده فولادی گرانقیمت ولی دکوری هستند. موشک رهگیر خوراک این توده عضلانی است برای قدرت‌نمایی. و این خوراک، یک بار مصرف است. شلیک که شد باید به دنبال خوراک بعدی رفت و اگر در زنجیره تامین این خوراک اختلال ایجاد شود، بودن و نبودن آن توده فولادی ارزشی ندارد.

هشتمین بودجه نظامی جهان

براساس برآورد مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم، عربستان در سال ۲۰۲۵ حدود ۸۳.۲ میلیارد دلار صرف بودجه نظامی کرده و هشتمین هزینه‌کننده نظامی جهان است. این کشور چند لایه دفاع هوایی و موشکی در اختیار دارد که هر یک برای مقابله با نوع خاصی از تهدید طراحی شده‌اند.

پاتریوت اصلی‌ترین سامانه عربستان برای مقابله با موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد، موشک‌های کروز و برخی تهدیدهای هوایی است. نسخه پیشرفته موشک رهگیر آن، «پک-۳ ام‌اس‌ای» (PAC-3 MSE)، با برخورد مستقیم هدف را در مرحله پایانی پرواز نابود می‌کند. سامانه تاد (THAAD) در ارتفاع و برد بیشتر با موشک‌های بالستیک مقابله می‌کند و قرار است لایه بالایی شبکه دفاعی باشد. عربستان همچنین سامانه‌های کوتاه‌برد، جنگنده و تجهیزات هشدار زودهنگام دارد و برای خرید سامانه میان‌برد «چئونگونگ-۲» کره جنوبی هم قراردادی چند میلیارد دلاری امضا کرده است.

در بودجه رسمی عربستان برای سال ۲۰۲۶ از راه‌اندازی سه تیپ مجهز به تاد به‌عنوان یکی از دستاوردهای دفاعی سال قبل نام برده شده است. قرارداد اولیه خرید تاد که در سال ۲۰۱۸ منعقد شد، شامل ۴۴ پرتابگر، ۳۶۰ موشک رهگیر، هفت رادار و تجهیزات فرماندهی بود.

چنین اعدادی روی کاغذ بزرگ به نظر می‌رسند، اما در جنگی که مزمن شده و حملات گاه و بیگاهش برای ماه‌ها ادامه یافته، ۳۶۰ موشک رهگیر، ذخیره‌ای قابل اطمینان نیست.

علاوه بر این، همه بودجه ۸۳ میلیارد دلاری سعودی که صرف پدافند نمی‌شود. حقوق نیروها، نگهداری جنگنده‌ها، نیروی زمینی، ناوگان دریایی، آموزش، ساخت پایگاه و خرید تجهیزات دیگر هم از همین بودجه تامین می‌شود. خرید یک سامانه پدافندی میلیارددلاری به این معنا نیست که کشور خریدار بتواند برای چند ماه خیالش از تهدیدهای آسمانی آسوده باشد.

نبرد میان موشک ارزان و رهگیر گران

حوثی‌ها دیگر همان گروهی نیستند که سعودی در ۲۰۱۵ پوتین‌هایش را پوشید که راهی شود و با ساختن ائتلاف بتواند یک‌شبه یا یک‌هفته‌ای نابودشان کند. آن زمان، حوثی‌ها راکت‌های ابتدایی در اختیار داشتند و کار سعودی و ائتلافش هم چنان گره خورد که پس از ۱۱ سال هنوز در همان نقطه اول‌اند.

حوثی‌ها در سال ۲۰۲۶ مجموعه‌ای از موشک‌های بالستیک، کروز، پهپادهای انتحاری، موشک‌های ضدکشتی و شناورهای بدون سرنشین در اختیار دارند. بسیاری از این تسلیحات به نمونه‌های ایرانی شباهت دارند و بعضی از آنها بردی بیش از دو هزار کیلومتر دارند.

تهران دست داشتن در هدایت مستقیم عملیات حوثی‌ها و ارسال سلاح را رد می‌کند، اما کارشناسان سازمان ملل در گزارش‌هایشان از روابط نظامی گسترده، انتقال قطعات و آموزش میان ایران و حوثی‌ها سخن گفته‌اند.

مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی(CSIS) بیش از چهار هزار حمله حوثی‌ها را در فاصله دی‌ماه ۱۳۹۴ تا مهرماه ۱۴۰۰ (ژانویه ۲۰۱۶ تا اکتبر ۲۰۲۱) ثبت کرده است. آن موج حملات پیش از گسترش اخیر زرادخانه حوثی‌ها و اتصال دوباره جنگ یمن به نبرد ایران و آمریکا رخ داد. امروز ریاض باید هم‌زمان برای موشک بالستیک، پهپاد کم‌ارتفاع، موشک کروز و حمله به کشتی‌ها آماده باشد.

این تنوع حملات، کار پدافند را دشوار می‌کند. موشک بالستیک با سرعت زیاد و از ارتفاع بالا نزدیک می‌شود. موشک کروز در ارتفاع پایین پرواز می‌کند و ممکن است پشت عوارض زمین از دید رادار پنهان بماند. پهپاد کوچک هم سطح مقطع راداری کمی دارد و می‌تواند از مسیری غیرمنتظره حرکت کند.

خبر بد برای سعودی‌ها این است که هنوز یک سامانه واحد برای مقابله بهینه با همه این تهدیدها ساخته نشده است که بروند و از جایی آن را بخرند.

مشکل بعدی اقتصاد رهگیری است. ارزش دقیق پهپادها و موشک‌های حوثی‌ها مشخص نیست، اما بسیاری از آنها به‌مراتب ارزان‌تر و سریع‌تر از رهگیرهای پیشرفته غربی تولید یا مونتاژ می‌شوند. قرارداد ۹.۸ میلیارد دلاری ارتش آمریکا با لاکهید مارتین برای ساخت هزار و ۹۷۰ موشک پک-۳ ام‌اس‌ای و تجهیزات مرتبط، به‌طور متوسط ارزشی نزدیک به پنج میلیون دلار برای هر موشک و سهم مربوط به تجهیزات پشتیبانی نشان می‌دهد. قیمت واقعی هر رهگیر بسته به قرارداد و خدمات همراه متفاوت است، اما مقیاس هزینه‌های طرف سعودی در این نزاع روشن است: چند میلیون دلار برای هر شلیک موشک رهگیر.

البته ارتش‌ها برای هر پهپاد ارزان از موشک پک-۳ استفاده نمی‌کنند. جنگنده‌ها، توپ‌های پدافندی، پارازیت الکترونیکی و موشک‌های کوتاه‌برد و ارزان‌تر هم در شبکه دفاعی حضور دارند. بااین‌حال، وقتی یک پهپاد یا موشک به پالایشگاه، فرودگاه یا شهر بزرگی نزدیک می‌شود، فرمانده پدافند نمی‌تواند برای صرفه‌جویی در هزینه، احتمال اصابت را بپذیرد. گاهی برای افزایش احتمال انهدام یک هدف، دو رهگیر شلیک می‌شود. مهاجم کافی است تعدادی هدف واقعی را با پهپادهای ارزان یا اهداف فریبنده ترکیب کند تا مدافع ناچار شود مهمات بیشتری مصرف کند.

مشکل ظرفیت تولید

عربستان تنها مشتری موشک‌های آمریکایی نیست. آمریکا باید ذخایر خود را پس از ماه‌ها جنگ با ایران بازسازی کند، از نیروها و پایگاه‌هایش در خاورمیانه محافظت کند و به تقاضای اروپا و دیگر متحدان پاسخ دهد. جنگ اوکراین هم پیش‌تر فشار بر تولید مهمات پدافندی را افزایش داده بود. اکنون همه این کشورها برای محصولی رقابت می‌کنند که خطوط تولید محدودی دارد.

لاکهید مارتین اعلام کرده در سال ۲۰۲۵ رکورد تولید ۶۲۰ فروند پک-۳ ام‌اس‌ای را ثبت کرده است. این شرکت و ارتش آمریکا برای افزایش تولید سرمایه‌گذاری کرده‌اند و قصد دارند در سال‌های آینده ظرفیت را به‌طور چشمگیری بالا ببرند. اما افزایش تولید موشک رهگیر با راه انداختن یک خط مونتاژ تازه انجام نمی‌شود. جست‌وجوگر، موتور، مواد انفجاری، قطعات الکترونیکی و مواد سپرهای حرارتی هر کدام تامین‌کنندگان متعددی دارند که آن‌ها هم باید ظرفیتشان را توسعه دهند.

وضعیت تاد محدودتر است. بودجه آمریکا برای سال مالی ۲۰۲۵ تنها خرید ۱۲ موشک رهگیر تاد را پیش‌بینی کرده بود. این سامانه برای تهدیدهای ارزشمند و موشک‌های بالستیک طراحی شده و استفاده از آن علیه اهداف کم‌هزینه، اگر گزینه دیگری وجود داشته باشد، منطقی نیست. تحلیل مرکز مطلاعات راهبردی و بین‌المللی هشدار داده است که برای برخی رهگیرهای پیشرفته جایگزین مناسبی وجود ندارد و بازسازی ذخایر پاتریوت و تاد ممکن است چند سال طول بکشد.

بنابراین عربستان با کمبود پول یا نبود فناوری روبه‌رو نیست. با محدودیت فیزیکی صنایع تسلیحاتی مواجه است. ممکن است ریاض امروز هزینه هزار موشک رهگیر را جیرینگی بپردازد، اما کارخانه نمی‌تواند فردا آنها را در ریاض تحویل دهد.

کمک بریتانیا دقیقا چیست؟

نخست‌وزیر بریتانیا اعلام کرده است لندن برای کمک به دفع حملات حوثی‌ها، پشتیبانی محدود نظامی در اختیار عربستان می‌گذارد. بخش علنی این کمک، اعزام یا اختصاص هواپیمای سوخت‌رسان هوایی است؛ نه تحویل فوری انبوهی از موشک‌های رهگیر.

سوخت‌رسانی هوایی مدت حضور جنگنده‌های سعودی در آسمان را افزایش می‌دهد. جنگنده‌ها می‌توانند برای زمان طولانی‌تری در مسیر احتمالی پهپادها و موشک‌های کروز گشت بزنند و بخشی از بار شبکه زمینی را کاهش دهند. این کمک به‌ویژه برای دفاع از مناطق وسیع، خطوط لوله و سواحل دریای سرخ اهمیت دارد. به گفته نخست‌وزیر بریتانیا، هدف لندن حفاظت از منافع بریتانیا و باز نگه‌داشتن مسیرهای انتقال نفت است.

بااین‌حال، هواپیمای سوخت‌رسان مشکل ذخیره پاتریوت و تاد را حل نمی‌کند. عربستان از فرانسه، پاکستان و مصر هم درخواست پشتیبانی کرده است. این حمایت می‌تواند شامل استقرار موقت سامانه‌های دفاعی، اعزام متخصص، اشتراک اطلاعات راداری، گشت هوایی یا انتقال بخشی از مهمات موجود باشد. میزان و شکل پاسخ این کشورها هنوز روشن نیست. اروپا خود با کمبود رهگیر مواجه است و مصر و پاکستان هم نمی‌توانند ذخایر دفاعی‌شان را بدون محاسبه وضعیت امنیتی آشفته دنیا واگذار کنند.

چرا بمباران حوثی‌ها راه‌حل ساده‌ای نیست؟

یک پاسخ ظاهرا روشن این است که عربستان و متحدانش به‌جای مصرف پیوسته رهگیر، پرتابگرها و انبارهای حوثی‌ها را نابود کنند. این راه در ۱۱ سال گذشته بارها امتحان شده است. عربستان، امارات، آمریکا، بریتانیا و اسرائیل در مقاطع مختلف مواضع حوثی‌ها را بمباران کرده‌اند، اما این گروه نه‌تنها از میان نرفته، بلکه قدرت نظامی و قلمرو خود را گسترش داده است.

یمن سرزمینی کوهستانی و وسیع است. پرتابگرهای متحرک را می‌توان مخفی و جابه‌جا کرد. کارگاه‌های کوچک می‌توانند قطعات وارداتی را مونتاژ کنند و انهدام یک انبار به معنای نابودی شبکه تولید نیست. آسوشیتدپرس گزارش داده شمار نیروهای حوثی تا سال ۲۰۲۴ به حدود ۳۵۰ هزار نفر رسیده بود، در حالی که هنگام آغاز حمله عربستان به یمن در سال ۲۰۱۵ حدود ۳۰ هزار نفر برآورد می‌شد.

ریاض همچنین از بازگشت به جنگ تمام‌عیار در یمن پرهیز دارد. حمله گسترده می‌تواند حوثی‌ها را به افزایش حملات علیه پالایشگاه‌ها، خطوط لوله، بنادر و شهرهای عربستان وادارد. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که برتری هوایی می‌تواند خسارت سنگین وارد کند، اما لزوما حوثی‌ها را به تسلیم سیاسی نمی‌رساند.

پدافند برای خریدن زمان است

کاهش ذخیره رهگیرها به معنای فروپاشی قریب‌الوقوع دفاع عربستان نیست. این کشور هنوز شبکه‌ای چندلایه، جنگنده‌های پیشرفته و حمایت اطلاعاتی و عملیاتی متحدانش را در اختیار دارد. درخواست کمک هم می‌تواند اقدامی پیشگیرانه باشد تا کمبود، پیش از رسیدن به مرحله بحرانی جبران شود.

اما همین درخواست یک واقعیت مهم را آشکار می‌کند. هیچ سامانه پدافندی به شما قدرت نامحدود برای دفع خطر نمی‌دهد. مهاجم لازم نیست همه موشک‌هایش به هدف برسند. کافی است حملات را آن‌قدر ادامه دهد که هزینه دفاع بالا برود، ذخایر کاهش یابد و همیشه احتمال عبور یک موشک وجود داشته باشد. مدافع، برعکس، محکوم است به اینکه هر بار در دفع حملات موفق باشد چرا که یک اصابت به پالایشگاه، خط لوله یا فرودگاه ممکن است اثر اقتصادی و روانی بزرگی ایجاد کند.