«دفتر نو نمی‌خرم تا بچه‌هایم میوه بهتری بخورند»

با آغاز سال تحصیلی جدید در ایران، بازار خرید لوازم‌التحریر قاعدتاً باید گرم و پررونق می‌شد، اما افزایش قیمت نوشت‌افزار چنان بوده که نه خریداران از وضع موجود راضی‌اند و نه فروشندگان. افزایش قیمت کاغذ و مواد اولیه، بالا رفتن هزینه‌های تولید و توزیع و کاهش قدرت خرید خانوارها، بازار نوشت‌افزار را در آستانه بازگشایی مدارس با ترکیبی از گرانی و کاهش تقاضا روبه‌رو کرده است؛ چنان‌که بسیاری از فروشندگان در شهرهای گوناگون می‌گویند امسال مشتریانشان دست‌کم ۳۰ درصد و در مواردی تا ۵۰ درصد کمتر از سال‌های گذشته بوده است.

قیمت بسته‌های لوازم‌التحریر بسته به نوع، کیفیت و برند کالا تفاوت زیادی دارد. یک دفتر ۶۰ برگ که سال گذشته حدود ۱۸۰ هزار تومان قیمت داشت، امسال در برخی نمونه‌ها به حدود ۳۶۰ هزار تومان رسیده است. دفترهای ۲۰۰ برگ نیز در نمونه‌هایی از حدود ۵۰۰ هزار تومان در سال گذشته به حدود یک میلیون تومان رسیده‌اند. خودکار، مداد، مدادرنگی و سایر اقلام نیز در دامنه‌های قیمتی بسیار متفاوتی عرضه می‌شوند. گزارش‌های بازار از افزایش ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی قیمت برخی اقلام نوشت‌افزار نسبت به سال گذشته خبر می‌دهند.

اما برای خانواده‌ها مسئله فقط قیمت یک دفتر یا یک بسته مداد نیست. هزینه زمانی معنا پیدا می‌کند که مجموعه اقلام مورد نیاز یک دانش‌آموز کنار هم قرار بگیرند. بررسی قیمت‌های بازار در شهریور امسال نشان می‌دهد حتی یک سبد نسبتاً ساده لوازم‌التحریر شامل کوله‌پشتی، جامدادی، دفتر و چند قلم اصلی نوشت‌افزار می‌تواند حدود سه میلیون تومان یا بیشتر هزینه داشته باشد. در یک برآورد از قیمت‌های موجود در بازار، سبدی با اقلام مشابه، بسته به انتخاب کالاهای اقتصادی یا گران‌تر، از حدود دو میلیون و ۵۶۸ هزار تومان تا حدود ۱۶ میلیون و ۵۶۷ هزار تومان قیمت داشته است.

این فاصله بزرگ میان دو سبد، یکی از ویژگی‌های بازار لوازم‌التحریر در آستانه مهر امسال است. برای مثال، قیمت مدادرنگی ۱۲ رنگ در بازار از حدود ۱۵۰ هزار تومان برای برخی نمونه‌ها شروع می‌شود و برای برندها و مدل‌های گران‌تر می‌تواند به نزدیک یک میلیون تومان برسد. دفترهای ۵۰ یا ۱۰۰ برگ نیز بسته به نوع کاغذ، صحافی و برند، از ۲۸۰ هزار تا ۵۰۰ هزار تومان قیمت دارند و نمونه‌های فنری یا کلاسوری بعضاً به قیمت ۷۰۰ هزار تومان عرضه می‌شوند.

در نتیجه، عبارت «هزینه لوازم‌التحریر» دیگر معنای واحدی ندارد. خانواده‌ای که تنها به دنبال تهیه ضروری‌ترین اقلام است، با خانواده‌ای که می‌تواند کیف، دفتر، جامدادی و نوشت‌افزار برند یا فانتزی انتخاب کند، با دو صورت‌حساب کاملاً متفاوت مواجه می‌شود.

در شرایط اقتصادی فعلی، بسیاری از خانواده‌های ایرانی قدرت خرید کمتری نسبت به سال‌های قبل دارند و به همین دلیل ترجیح می‌دهند تا جایی که ممکن است هزینه کمتری برای نوشت‌افزار فرزندانشان بپردازند.

سعیده، زنی ۴۰ ساله که یک دختر دبیرستانی و یک دختر دبستانی دارد و در خیابان یوسف‌آباد تهران زندگی می‌کند، می‌گوید:

او می‌گوید توان مالی خرید این وسایل را دارد، اما در شرایط فعلی اولویت‌های خانواده‌اش تغییر کرده است:

در شرایطی که قیمت یک دفتر ۶۰ برگ در فاصله یک سال دو برابر شده، خرید چند دفتر برای یک دانش‌آموز دیگر هزینه‌ای حاشیه‌ای محسوب نمی‌شود. اگر دانش‌آموزی در طول سال به چندین دفتر نیاز داشته باشد، تنها همین قلم می‌تواند بخش قابل توجهی از هزینه خرید اولیه را به خود اختصاص دهد. به همین دلیل، خرید لوازم‌التحریر برای بسیاری از خانواده‌ها از یک خرید معمولی به فرایندی برای انتخاب میان «ضروری» و «قابل حذف» تبدیل شده است.

این تغییر فقط در خرید دفتر دیده نمی‌شود. یک مداد یا خودکار ممکن است در نگاه اول کالایی ارزان به نظر برسد، اما وقتی تعداد مورد نیاز، چند فرزند و اقلام متعدد فهرست مدرسه کنار هم قرار می‌گیرند، مجموع آنها، دست‌کم برای خانواده‌هایی با درآمد پایین، دیگر رقم کوچکی نیست.

خانواده‌ای اجاره‌نشین با دو فرزند دانش‌آموز ممکن است در طول یک سال تحصیلی به ۲۰ تا ۳۰ دفتر نیاز داشته باشد. با قیمت‌های فعلی، هزینه همین تعداد دفتر می‌تواند به حدود ۱۰ میلیون تومان برسد؛ مبلغی که تنها بخشی از هزینه تحصیل دو فرزند در مدارس دولتی است.

افزایش قیمت دفتر اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا کاغذ یکی از اجزای اصلی هزینه تولید آن است. رئیس اتحادیه فروشندگان نوشت‌افزار و لوازم مهندسی تهران نیز از رشد قابل توجه قیمت کاغذ و افزایش حدود ۱۰۰ درصدی قیمت دفاتر در آستانه سال تحصیلی خبر داده است.

در طرف دیگر بازار، کالاهای فانتزی و برنددار همچنان عرضه می‌شوند و از نظر قیمت، فاصله آنها با نمونه‌های ساده گاهی چند برابر است. جامدادی ساده ممکن است چند صد هزار تومان قیمت داشته باشد، در حالی که نمونه‌های خاص و برنددار با قیمت‌های بسیار بالاتری عرضه می‌شوند. بررسی قیمت برخی کالاهای موجود در بازار نشان می‌دهد قیمت یک جامدادی حتی به ۴۳۶ هزار تومان هم می‌رسد.

کوله‌پشتی نیز از همین الگو پیروی می‌کند. در نمونه‌های ارزان‌تر می‌توان گزینه‌هایی با قیمت پایین‌تر پیدا کرد، اما کوله‌های برند و باکیفیت‌تر می‌توانند چند میلیون تومان قیمت داشته باشند. قیمت برخی کوله‌پشتی‌ها حدود چهار میلیون تومان گزارش شده است. بنابراین، بازار عملاً با سبدهای بسیار متفاوت، از اقتصادی تا لوکس، روبه‌روست.

در این میان، وضعیت فروشندگان نیز با آنچه از بازار معمول روزهای منتهی به بازگشایی مدارس انتظار می‌رود تفاوت دارد. مهر معمولاً یکی از دوره‌های اصلی فروش لوازم‌التحریر است، اما افزایش قیمت لزوماً به افزایش گردش مالی فروشگاه‌ها منجر نمی‌شود. وقتی قدرت خرید کاهش پیدا می‌کند، مشتری ممکن است همچنان برای مدرسه خرید کند، اما تعداد اقلام را کاهش دهد، کالای ارزان‌تر انتخاب کند یا بخشی از خرید را به تعویق بیندازد.

سعید، ۴۴ ساله و صاحب یک فروشگاه لوازم‌التحریر در خیابان دیباجی جنوبی تهران، می‌گوید تقریباً همه همکارانش امسال با کاهش مشتری و افت قدرت خرید مواجه شده‌اند. به گفته او، تعداد مشتریان فروشگاهش در روزهای منتهی به آغاز سال تحصیلی نسبت به دو سال قبل حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش یافته است:

سعید می‌گوید قیمت بسیاری از اقلام نسبت به سال گذشته دو تا سه برابر شده و همین افزایش قیمت الگوی خرید خانواده‌ها را تغییر داده است. به گفته او، فروش کیف، کوله و جامدادی به‌وضوح کاهش یافته و خرید دفتر نیز تقریباً نصف شده است. او بخشی از این کاهش را، علاوه بر گرانی، ناشی از نگرانی خانواده‌ها از غیرحضوری شدن دوباره مدارس در صورت ادامه بحران انرژی یا جنگ می‌داند.

به گفته او، فروش اقلام ارزان‌تری مانند مداد و خودکار کمتر کاهش یافته است، هرچند قیمت آنها نیز به‌شدت بالا رفته. یک خودکار ساده که سال گذشته حدود ۱۵ هزار تومان قیمت داشت، اکنون حدود ۴۰ هزار تومان فروخته می‌شود. دفتر صدبرگ نیز بسته به نوع آن بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان قیمت دارد.

سعید افزایش شدید قیمت دفتر را به مجموع هزینه کاغذ، مقوا، جلد، چاپ و سیم نسبت می‌دهد و می‌گوید:

او درباره تفاوت بازار شمال و جنوب تهران نیز می‌گوید برخلاف تصور، قیمت یک کالای مشابه الزاماً تفاوت بسیار زیادی ندارد و اختلاف اصلی بیشتر به نوع و کیفیت اجناسی مربوط می‌شود که فروشگاه‌ها عرضه می‌کنند. به گفته او، مغازه‌ای در شمال تهران ممکن است دفتر مرغوب‌تر و گران‌تری عرضه کند، در حالی که در مناطق دیگر نمونه‌های ارزان‌تر یا درجه دو بیشتر در دسترس باشند.

سعید همچنین می‌گوید افزایش اجاره، دستمزد کارکنان، مالیات و دیگر هزینه‌های اداره فروشگاه، امکان کاهش چشمگیر حاشیه سود را از فروشندگان گرفته است:

به غیر از افزایش قیمت مواد اولیه تولید لوازم‌التحریر، هزینه‌های بسته‌بندی، حمل‌ونقل و توزیع نیز بر قیمت نهایی این کالاها اثر می‌گذارند. افزایش هزینه سوخت و حمل‌ونقل نیز می‌تواند این فشار را بیشتر کند. نتیجه برای مصرف‌کننده ساده است: فهرست لوازم مورد نیاز مدرسه تقریباً همان فهرست قبلی است، اما مبلغی که خانواده باید برای تهیه آن بپردازد به‌شدت افزایش یافته است.

در چنین شرایطی، مهر برای خانواده‌ها پیش از آنکه با باز شدن در مدرسه آغاز شود، با خریدهای ضروری شروع می‌شود. دفتر، مداد، خودکار، مدادرنگی، جامدادی و کیف ممکن است هرکدام به‌تنهایی هزینه بزرگی به نظر نرسند، اما تهیه همه آنها، به‌ویژه برای خانواده‌هایی که هم‌زمان با پیامدهای جنگ، تحریم و افزایش هزینه‌های زندگی مواجه‌اند، آسان نیست.

و لوازم‌التحریر تنها یکی از اجزای «هزینه تحصیل» است. لباس فرم، کفش، سرویس مدرسه، کتاب‌های کمک‌آموزشی و دیگر هزینه‌های مربوط به مدرسه نیز باید به این صورت‌حساب اضافه شوند.