تهران و واشنگتن همچنان به اهرم فشار نظامی امید بستهاند
مهرزاد بروجردی، استاد علوم سیاسی، در گفتوگو با زمانه میگوید جنگ بر اختلاف میان مراکز قدرت در جمهوری اسلامی افزوده و سپاه نیز اکنون با وزن سیاسی بیشتری در تصمیمگیریها حضور دارد، اما هنوز نمیتوان نتیجه گرفت که حکومت مرکزی توان هدایت و اجرای تصمیمهای راهبردی را از دست داده است. از نگاه او، شورای عالی امنیت ملی همچنان طرف اصلی برای هرگونه توافق با آمریکاست. بروجردی در عین حال معتقد است تهران و واشنگتن هنوز امیدوارند با استفاده از فشار نظامی امتیازات بیشتری از یکدیگر بگیرند؛ محاسبهای که چشمانداز بازگشت به درگیری را در کنار ادامه احتمالی گفتوگوهای پشت پرده قرار داده است.
زمانه در گفتوگو با مهرزاد بروجردی
تصویری از پرچمهای ایران و آمریکا
در روزهای گذشته نشانههای متناقضی از تهران درباره مذاکره با آمریکا منتشر شده است. از یک سو، دولت و برخی مقامهای ارشد سیاسی و نظامی از امکان بازگشت به دیپلماسی و اجرای تفاهمهای پیشین سخن گفتهاند و هیأت ایرانی در نیویورک نیز با اختیار پیگیری مذاکرات، طرحی را از طریق میانجیهای قطری به واشنگتن ارائه کرده است. از سوی دیگر، بخشهایی از ساختار قدرت و رسانههای نزدیک به آنها مذاکرات نیویورک را مورد انتقاد قرار دادهاند. این تناقض بار دیگر این پرسش را پیش میکشد که سیاست خارجی جمهوری اسلامی در نهایت کجا و چگونه تعیین میشود و دولت، شورای عالی امنیت ملی، نیروهای نظامی و رهبر هر یک چه سهمی در تصمیمگیری درباره مذاکره و توافق با آمریکا دارند.
اکنون یک عامل تازه نیز به این ابهام افزوده شده است. ایران پیشنهاد کرده بود در صورت توافق با آمریکا، روندی آغاز شود که ظرف هفت روز به بازگشایی تنگه هرمز و توقف درگیریها بینجامد؛ اما والاستریت ژورنال به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داده که دونالد ترامپ این پیشنهاد را نپذیرفته و حتی احتمال ازسرگیری حملات پس از انتخابات میاندورهای نوامبر را در نظر دارد. در عین حال ترامپ پیشتر گفته بود انتظار دارد پس از انتخابات به توافقی با ایران برسد. بنابراین مسئله دیگر فقط این نیست که چه کسی در تهران اختیار مذاکره دارد؛ پرسش متقابل این است که واشنگتن چه توافقی میخواهد و آیا دولت ترامپ در شرایط کنونی مذاکره را راهی برای رسیدن به مصالحه میبیند یا ادامه فشار را ابزاری برای واداشتن تهران به پذیرش شرایط متفاوتی در آینده میداند. با آقای معرزاد بروجردی، تحلیلگر سیاسی گفتوگو کردهایم:
اختلافهای درون حکومت واقعی است، اما مرکز تصمیمگیری از هم نپاشیده است
مهرزاد بروجردی معتقد است الگوی کنونی تصمیمگیری را نمیتوان لزوماً ادامه همان شیوهای دانست که در دوران سیدعلی خامنهای وجود داشت. به گفته او، در آن دوره رهبر جمهوری اسلامی میتوانست از یک سو از یک تصمیم فاصله بگیرد و از سوی دیگر، هر زمان که لازم بود، امتیاز سیاسی حاصل از آن را به خود نسبت دهد. با این حال، بروجردی مطمئن نیست که شرایط کنونی را بتوان با همان الگو توضیح داد:
نبود مجتبی خامنهای در صحنه و کشته شدن رهبران قبلی سبب شده است که یک خلأ سیاسی ایجاد شود و صحنه سیاست ایران واقعاً به صحنه جولان دیدگاههای مختلف تبدیل شود. هر کدام از این جریانها نیز با توجه به سیستمی که در ایران وجود دارد، به مطبوعات و پلتفرمهایی برای بیان دیدگاههای خود دسترسی دارند.
به اعتقاد بروجردی، اختلافهای موجود در جمهوری اسلامی ساختگی یا نمایشی نیستند، بلکه واقعی و جدیاند و سابقهای طولانی دارند:
این بار، به نظر من، تفاوت در این است که سپاه خود را در نقشی مهمتر از گذشته میبیند و شاید دیگر آن لکنت زبان گذشته را برای اظهارنظر درباره مسائل سیاسی ندارد. سپاه میداند که وزنهای است که دیگران ناچارند به آن گوش کنند.
بروجردی همچنین معتقد است جنگ، با توجه به خسارتهای واردشده و تصمیمهای بزرگی که درباره ادامه درگیری، هزینههای آن و بازسازی کشور باید گرفته شود، اختلاف میان مراکز قدرت را تشدید کرده است. با وجود این، او تأکید میکند که این وضعیت به معنای آن نیست که هر بخش از حکومت مستقلاً و بدون وجود یک مرکز تصمیمگیری عمل میکند.
شورای عالی امنیت ملی همچنان طرف اصلی برای توافق با آمریکاست
بروجردی میگوید تعدد جناحها و شخصیتهای ذینفع در جمهوری اسلامی به این معنا نیست که ساختار سیاسی کشور کاملاً فاقد انسجام و فرماندهی است. او برای توضیح این موضوع به عملکرد مجلس اشاره میکند که، به گفته او، جز در مواردی معدود، تصمیمات مورد نظر حکومت را تأیید کرده است. همچنین فرماندهان نظامی، هرچند در جریان جنگ از آزادی عمل بیشتری برخوردار بودهاند، پس از آن لزوماً به همان شیوه رفتار نکردهاند. از نظر بروجردی، دولت مرکزی در تهران همچنان تأثیر جدی بر تصمیمگیریها دارد. بر همین اساس، او معتقد است:
اگر واقعاً آمریکا علاقهمند به مذاکره با ایران باشد، فکر میکنم طرف آن شورای عالی امنیت ملی است و نه لزوماً دولت. حتی سخنرانی آقای پزشکیان در سازمان ملل در چند روز پیش را هم فکر نمیکنم صرفاً بیان نظر شخصی خود ایشان بوده باشد. به نظر میآمد که این سخنرانی بازتاب خواستههایی بود که شورای عالی امنیت ملی از ایشان خواسته بود از کرسی سازمان ملل مطرح کند.
در جمعبندی، بروجردی اختلافهای درون ساختار قدرت را جدی و واقعی میداند و معتقد است جنگ بر عمق آنها افزوده است:
اما شیرازه امور لزوماً از دست دولت مرکزی خارج نشده است؛ به این معنا که اگر تصمیمی بگیرند، نتوانند به آن پایبند بمانند. دستکم تا این لحظه که صحبت میکنیم، استدلالهای دقیق و جدیای نمیبینم که بر اساس آنها بتوان حکم داد روال امور از دست حکومت خارج شده است.
تهران و واشنگتن هنوز به کارآمدی فشار نظامی امید بستهاند
بروجردی معتقد است هر دو طرف همچنان تصور میکنند میتوانند با استفاده از اهرم نظامی، طرف مقابل را به دادن امتیازات بیشتری وادار کنند. از نگاه او، گزارش والاستریت ژورنال درباره رد طرح ایران از سوی دونالد ترامپ، تهران را نیز به سمت تقویت بیشتر توان نظامی و آماده شدن برای احتمال دور دیگری از درگیری سوق خواهد داد.
او در عین حال پرسش اصلی را متوجه منطق ادامه حملات آمریکا میکند: اگر ماههای گذشته جنگ و فشار نتوانسته واشنگتن را به اهداف مورد نظر خود برساند، بر چه مبنایی میتوان انتظار داشت ازسرگیری حملات این بار نتیجه متفاوتی ایجاد کند؟
با این حال، بروجردی احتمال دیگری را نیز منتفی نمیداند. به گفته او، باید دید آیا مواضع علنی دو طرف عمدتاً با هدف افزایش فشار بر یکدیگر بیان میشوند، در حالی که همزمان گفتوگوهای غیرعلنی با وساطت میانجیها ادامه دارد یا نه. او تأکید میکند که در شرایط کنونی اطلاعات کافی برای پاسخ قطعی به این پرسش وجود ندارد.
این مصاحبه توسط حسین نوشآذر انجام شد. متن را هم او نوشته است.
نظرها
نظری وجود ندارد.