از هپکو تا تجمع‌های بازنشستگان؛ اعتراض‌های مداوم، قدرت پراکنده

کارگران هپکو در اراک چند روز متوالی در اعتراض به بلاتکلیفی مدیریتی، توقف تولید و مشکلات پرداخت دستمزد تجمع کردند. اعتراض در یکی از روزها از محوطه کارخانه فراتر رفت و کارگران به سمت استانداری مرکزی راهپیمایی کردند. بر اساس گزارش‌ها، تولید هپکو از ابتدای سال متوقف شده بود و بخشی از دستمزدهای کارگران نیز پرداخت نشده بود. بیش از ۱۱۷۰ کارگر این شرکت با پیامدهای این وضعیت روبه‌رو بودند.

چند روز بعد اعلام شد مدیرعامل جدید هپکو منصوب شده، حقوق شهریور پرداخت خواهد شد و با ترخیص تجهیزات از گمرک امکان ازسرگیری تولید فراهم می‌شود. با این حال، مطالبات کارگران به پرداخت یک ماه حقوق یا معرفی مدیرعامل محدود نبود و مسئله ادامه تولید و وضعیت اقتصادی کارخانه همچنان باقی ماند.

هم‌زمان، تجمع‌های بازنشستگان در چندین شهر ادامه داشت. بازنشستگان تأمین اجتماعی در شوش، اهواز، کرمانشاه، تهران، رشت و دزفول به کاهش قدرت خرید، افزایش هزینه‌های زندگی، وضعیت درمان و بیمه و اجرا نشدن مطالبات خود اعتراض کردند. در اصفهان نیز بازنشستگان فولاد در اعتراض به مشکلات بیمه درمانی، پرداخت نشدن بخشی از هزینه‌های درمان و اجرا نشدن کامل متناسب‌سازی حقوق راهپیمایی کردند.

اعتراض‌های بازنشستگان مخابرات نیز در تهران، رشت، اصفهان، سنندج، کرمانشاه، بیجار و تبریز ادامه یافت. اجرای کامل آیین‌نامه ۸۹/۲۴، پرداخت مطالبات چندین‌ساله و وضعیت بیمه تکمیلی از خواسته‌های اصلی آنهاست. در بیجار، بازنشستگان مخابرات به صد و چهلمین تجمع اعتراضی خود رسیدند.

تکرار این اعتراض‌ها این پرسش را پیش می‌کشد که آیا با مجموعه‌ای از مطالبات جداگانه مواجهیم، یا میان وضعیت کارگران شاغل و بازنشستگان نقاط مشترکی شکل گرفته است.

پیمان شجراتی، کارگر سابق و فعال صنفی در صنایع بزرگ از جمله گروه ملی فولاد اهواز و عضو هیئت‌مدیره کنفدراسیون کار ایران - خارج از کشور، در گفت‌وگو با رادیو زمانه میان مطالبات مشخص هر گروه و شرایط مشترکی که در پس آنها قرار دارد تفاوت می‌گذارد.

او می‌گوید:

یکی از ویژگی‌های اعتراض‌های اخیر، تکرار مطالباتی است که برخی از آنها سال‌ها پیش به رسمیت شناخته شده‌اند. بازنشستگان مخابرات برای اجرای آیین‌نامه‌ای تجمع می‌کنند که مسئله تصویب آن نیست، بلکه اجرای آن است. بازنشستگان بخش‌های دیگر نیز درباره تعهدات بیمه‌ای و حقوقی مشابهی اعتراض دارند.

شجراتی این وضعیت را فاصله میان «حق قانونی» و قدرت واقعی برای اعمال آن می‌داند:

او پراکندگی مسئولیت میان کارفرما، سهامدار، صندوق، وزارتخانه و سازمان‌های مختلف را نیز یکی از دلایل فرسایشی شدن مطالبات می‌داند. به گفته او، در چنین وضعیتی هر نهاد می‌تواند بخشی از مسئولیت را به نهادی دیگر منتقل کند و کارگر یا بازنشسته بارها ناچار شود همان مطالبه را از مسیرهای مختلف پیگیری کند.

اعتراض هپکو در عین حال وجه دیگری از تغییر مطالبات کارگری را نشان می‌دهد. کارگران در کنار دستمزد، درباره ادامه تولید و آینده کارخانه نیز اعتراض کرده‌اند. به این ترتیب، مسئله برای بخشی از نیروی کار دیگر تنها میزان مزد یا زمان پرداخت آن نیست. بقای خود محل کار نیز به یک مطالبه تبدیل شده است.

شجراتی می‌گوید:

از نگاه او، این وضعیت دامنه مطالبات کارگری را گسترده‌تر کرده است:

اما استمرار اعتراض لزوماً به معنای افزایش قدرت سازمان‌یافته نیست. اعتراض‌های بازنشستگان مخابرات نمونه روشنی از این مسئله‌اند. تجمع‌ها می‌توانند ده‌ها و حتی بیش از صد بار تکرار شوند، بدون آنکه لزوماً موازنه قدرت را به صورت پایدار تغییر دهند.

شجراتی در توضیح این وضعیت می‌گوید:

او محدودیت تشکل‌های مستقل، فشارهای امنیتی، خطر اخراج و تفاوت میان قراردادهای رسمی، پیمانی و روزمزدی را از عواملی می‌داند که امکان تبدیل اعتراض مستمر به سازمان‌یابی پایدار را محدود می‌کنند. در عین حال، خودِ تجربه اعتراض می‌تواند ارتباط میان کارگران و بازنشستگان را گسترش دهد و تجربه‌های یک مرکز یا شهر را به نقاط دیگر منتقل کند.

در نهایت، از نگاه شجراتی پرسش اصلی دیگر وجود یا نبود نارضایتی نیست:

اعتراض‌های هفته‌های اخیر از هپکو تا تجمع‌های بازنشستگان نشان می‌دهند که مطالبات همچنان در مراکز و گروه‌های مختلف صورت‌های متفاوتی دارند. آنچه میان آنها مشترک شده، تداوم ناامنی در دوره اشتغال و بازنشستگی و ضرورت تکرار اعتراض برای مطالباتی است که بخشی از آنها سال‌هاست مطرح شده‌اند. مسئله‌ای که باقی می‌ماند، همان فاصله‌ای است که شجراتی میان استمرار اعتراض و شکل‌گیری قدرت سازمان‌یافته بر آن تأکید می‌کند.

*این مصاحبه را سیاوش شهابی انجام داده و متن را نیز او نوشته است.