اعتراض‌ها به انتخاب رضا پهلوی برای دریافت جایزه آزادی مردم ایران در آلمان

انتخاب رضا پهلوی برای دریافت جایزه آزادی مردم ایران از سوی بنیاد فریدریش ناومان، اعتراض فعالان ایرانی، زندانیان سیاسی دوران شاه و ده‌ها شخصیت سیاسی و حقوقی آلمانی را برانگیخته است. معترضان معتقدند این تصمیم به تقویت موقعیت سیاسی جریانی کمک می‌کند که به دلیل رفتارهای انحصارطلبانه، تهدید مخالفان و دفاع بخشی از هوادارانش از میراث حکومت پهلوی، با انتقادهای جدی درباره پایبندی به اصول دموکراتیک روبه‌روست. بررسی اسناد بنیاد نشان می‌دهد که برخی چهره‌های برجسته مرتبط با آن، ماه‌ها پیش از اعلام جایزه، آشکارا از نقش سیاسی رضا پهلوی در آینده ایران حمایت کرده بودند.

بنیاد فریدریش ناومان، از نهادهای سیاسی نزدیک به حزب دموکرات آزاد آلمان (FDP)، روز ۲۳ شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد که جایزه آزادی سال ۲۰۲۶ را به مردم ایران اختصاص داده است. مراسم اهدای جایزه قرار است ۱۶ آبان در کلیسای تاریخی پاول در فرانکفورت برگزار شود و رضا پهلوی آن را به‌صورت امانی دریافت کند.

بنیاد در اطلاعیه رسمی تأکید کرده که جایزه به شخص پهلوی تعلق ندارد و او تا زمان فراهم شدن امکان تحویل آن به نمایندگان منتخب مردم ایران، مسئول نگهداری جایزه خواهد بود. با این حال، بنیاد در توضیح انتخاب او، پهلوی را شناخته‌شده‌ترین شخصیت مخالف جمهوری اسلامی معرفی کرده و احتمال داده است که اکثریت ایرانیان داخل کشور نیز او را مهم‌ترین چهره سیاسی مورد حمایت خود بدانند. این ادعا بدون ارائه نظرسنجی یا داده مشخصی مطرح شده است.

بنیاد ناومان و سابقه حمایت سیاسی از پهلوی

بنیاد فریدریش ناومان در سال ۱۹۵۸ تأسیس شد و یکی از بنیادهای سیاسی باسابقه آلمان است که بخش عمده منابع مالی خود را از بودجه عمومی دریافت می‌کند. این بنیاد از سال ۲۰۰۶ هر دو سال یک‌بار جایزه آزادی را اهدا کرده است. هانس دیتریش گنشر، وزیر خارجه پیشین آلمان، یواخیم گاوک، رئیس‌جمهور پیشین این کشور و ولادیمیر کارا مورزا، فعال مخالف حکومت روسیه، از دریافت‌کنندگان پیشین این جایزه بوده‌اند.

بنیاد در تیرماه ۱۴۰۴ از تغییر مهمی در راهبرد فعالیت‌های خود خبر داد. بر اساس اطلاعیه هشتم ژوئیه ۲۰۲۵، قرار است این نهاد از یک سازمان عمدتاً آموزشی به مجموعه‌ای فعال‌تر در کارزارهای سیاسی و تربیت نیروهای لیبرال تبدیل شود. تقویت شبکه‌های سیاسی بین‌المللی و رقابت ژئوپلیتیک نیز از اولویت‌های جدید آن است.

بررسی مواضع شخصیت‌های مرتبط با بنیاد نشان می‌دهد که حمایت سیاسی از رضا پهلوی پیش از اعلام جایزه آغاز شده بود.

کارل هاینتس پاکه، رئیس پیشین هیئت‌مدیره بنیاد و رئیس کنونی سازمان بین‌المللی لیبرال، ۱۱ اسفند ۱۴۰۴/دوم مارس ۲۰۲۶ در یادداشتی که در وب‌سایت بنیاد منتشر شد، از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران دفاع کرد و آن را اقدامی پرمخاطره اما درست دانست.

او سپس ۳ اردیبهشت/ ۲۳ آوریل در تجمع هواداران رضا پهلوی مقابل پارلمان آلمان در برلین سخنرانی کرد و خواستار حمایت غرب از او برای ایفای نقش در دوران گذار شد. متن این سخنرانی روز بعد در وب‌سایت بنیاد منتشر شد. پاکه در آن، پهلوی را شخصیتی معتبر برای تضمین دوران گذار معرفی کرد.

پاکه در اواسط اسفند ۱۴۰۴ از ریاست بنیاد کنار رفته بود و سخنرانی اردیبهشت را در مقام رئیس سازمان بین‌المللی لیبرال انجام داد. بنابراین مواضع او را نمی‌توان تصمیم رسمی هیئت‌مدیره کنونی بنیاد دانست. با این حال، انتشار این مطالب در وب‌سایت رسمی بنیاد، سابقه حمایت از پهلوی را در شبکه سیاسی مرتبط با آن نشان می‌دهد.

برنامه مراسم نوامبر نیز از حضور شخصیت‌های مهم حزب FDP حکایت دارد. ماری‌اگنس اشتراک زیمرمان، رئیس کمیته امنیت و دفاع پارلمان اروپا، در مراسم سخنرانی خواهد کرد و بیژن جیرسرایی، عضو هیئت اجرایی حزب دموکرات آزاد، سخنرانی تقدیر از دریافت‌کننده جایزه را بر عهده دارد.

گسترش اعتراض‌ها در آلمان

مینا احدی، فعال سیاسی ایرانی ساکن کلن که در سازمان‌دهی اعتراض‌ها مشارکت دارد، در گفت‌وگو با رادیو زمانه می‌گوید اختصاص جایزه به مردم ایران ابتدا با استقبال فعالان مواجه شد، اما انتخاب رضا پهلوی اعتراض آنان را برانگیخت.

او می‌گوید «ما به محض شنیدن خبر اینکه بنیاد فریدریش ناومان جایزه‌ای به مردم ایران به خاطر شجاعت و مبارزاتی که انجام داده‌اند می‌دهد، بسیار خوشحال شدیم. ولی وقتی شنیدیم رضا پهلوی را انتخاب کرده‌اند که این جایزه را به‌صورت امانی دریافت کند، اعتراض کردیم.»

به گفته احدی، نخستین اعتراض سازمان‌یافته را نهادی به نام «همراه» در فرانکفورت آغاز کرد. پس از آن، فعالان ایرانی در شهرهای دیگر نیز نامه‌های اعتراضی منتشر کردند.

احدی می‌گوید جمعی از فعالان در کلن نامه‌ای تهیه کرده‌اند که تا زمان انجام این گفت‌وگو به امضای ۷۶۰ نفر رسیده است. به گفته او، نویسندگان، فیلم‌سازان، فعالان سیاسی و اجتماعی و افرادی از داخل ایران، از جمله شماری از زندانیان، از این اعتراض حمایت کرده‌اند.

یکی از مهم‌ترین تحولات، انتشار نامه سرگشاده ۷۱ شخصیت سیاسی، حقوقی و فرهنگی آلمان در اول اکتبر بود. یواخیم روکر، رئیس پیشین شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد، ولفگانگ تیرزه، رئیس پیشین پارلمان آلمان، و مارگوت کسمان، الهی‌دان شناخته‌شده پروتستان، از جمله امضاکنندگان آن هستند.

امضاکنندگان با اشاره به سابقه سرکوب سیاسی در حکومت محمدرضا شاه، انتخاب فرزند او برای دریافت جایزه آزادی را مورد انتقاد قرار داده‌اند. آنان معتقدند این تصمیم می‌تواند به اعتبار سیاسی رضا پهلوی بیفزاید و به‌عنوان حمایت از نقش احتمالی او در آینده ایران تعبیر شود.

احدی نیز می‌گوید «نمی‌شود رضا پهلوی را نماینده همه مردم ایران مطرح کرد. اگر شما این کار را می‌کنید، در حقیقت دارید به او امکانات می‌دهید و توجه افکار عمومی را به او جلب می‌کنید.»

انتقاد از گرایش‌های اقتدارگرایانه جریان پهلوی

اعتراض‌ها تنها به فقدان نمایندگی انتخابی یا سابقه حکومت پدر رضا پهلوی محدود نیست. رفتار بخشی از جریان سلطنت‌طلب و هواداران پهلوی، به‌ویژه تهدید مخالفان و تلاش برای حذف سایر نیروهای سیاسی، در سال‌ها و ماه‌های اخیر با انتقادهای گسترده‌ای درباره ماهیت دموکراتیک این جریان روبه‌رو شده است.

خبرگزاری رویترز در تحقیقی در تابستان امسال، مواردی از تهدید و خشونت منتسب به هواداران پهلوی را بررسی کرد. این موارد شامل ضرب‌وشتم یک روزنامه‌نگار کرد در لندن، تهدید مخالفان سیاسی و فشار بر صاحبان کسب‌وکارها برای نمایش پرچم شیر و خورشید بود. پرونده قتلی نیز هم اکنون علیه سازماندهندگان فعالیت‌های شبکه نزدیک به رضا پهلوی در کانادا در جریان است.

رضا پهلوی در مصاحبه با رویترز این رفتارها را محکوم کرد و گفت کسانی را که مرتکب خشونت شوند، هوادار خود نمی‌داند. او همچنین بر تعهد خود به تکثر سیاسی تأکید کرد. با این حال، گزارش رویترز نشان می‌دهد که نگرانی درباره رفتارهای خشونت‌آمیز بخشی از هواداران او، به موضوعی فراتر از اختلاف‌های معمول میان گروه‌های اپوزیسیون تبدیل شده است.

شماری از زندانیان سیاسی پیشین حکومت شاه نیز به تصمیم بنیاد اعتراض کرده‌اند. روزنامه فرانکفورتر روندشاو در گزارشی به تجربه محمدعلی الهی، زندانی سیاسی سابق، از شکنجه و زندان در دوران محمدرضا شاه پرداخت.

روزنامه برلینر سایتونگ نیز هفته گذشته یادداشتی از حسن جوان‌خوشدل منتشر کرد که در آن انتخاب فرزند آخرین شاه ایران برای دریافت جایزه آزادی، بی‌اعتنایی به قربانیان حکومت پیشین توصیف شده است.

مخالفت با دخالت خارجی در تعیین آینده ایران

مینا احدی در بخش دیگری از گفت‌وگو، انتخاب پهلوی را در چارچوب مواضع برخی سیاستمداران حزب FDP درباره آینده ایران بررسی می‌کند. او می‌گوید «بخشی از مسئولان این حزب به‌طور واضح از رضا پهلوی نه به‌عنوان محبوب‌ترین یا مشهورترین، بلکه به‌عنوان آلترناتیو آینده ایران دفاع کرده‌اند.»

احدی به مواضع کارل هاینتس پاکه و ماری‌اگنس اشتراک زیمرمان اشاره می‌کند و معتقد است برخی چهره‌های سیاسی آلمان در حال برقراری روابط با جریانی هستند که آن را یکی از گزینه‌های قدرت در ایران پس از جمهوری اسلامی می‌دانند. او همچنین بر تفاوت میان حمایت بین‌المللی از مبارزات مردم ایران و حمایت از به قدرت رسیدن یک جریان سیاسی مشخص تأکید می‌کند.

احدی می‌گوید از دولت‌های غربی انتظار دارد به مماشات با جمهوری اسلامی پایان دهند و در برابر اعدام‌ها و سرکوب سیاسی موضع بگیرند، اما در تعیین حکومت آینده ایران دخالت نکنند. او در پاسخ به پرسشی درباره سابقه دخالت کشورهای غربی در تحولات ایران، نقش آنان در به قدرت رسیدن جمهوری اسلامی در سال ۱۳۵۷ را نیز مورد انتقاد قرار می‌دهد و نسبت به تکرار چنین مداخله‌ای هشدار می‌دهد.

مناقشه بر سر محل برگزاری مراسم

انتخاب کلیسای تاریخی پاول در فرانکفورت نیز به یکی از موضوعات اعتراض تبدیل شده است. این ساختمان محل تشکیل نخستین مجلس ملی منتخب آلمان در انقلاب‌های ۱۸۴۸ بود. نمایندگان این مجلس برای تدوین قانون اساسی، گسترش حقوق شهروندی و محدود کردن قدرت پادشاهان تلاش کردند.

مینا احدی می‌گوید برگزاری مراسم در چنین مکانی، در حالی که دریافت‌کننده جایزه فرزند آخرین پادشاه ایران است، تناقضی تاریخی ایجاد می‌کند. این اعتراض به شورای شهر فرانکفورت نیز کشیده شده و نمایندگانی از حزب چپ و حزب Die PARTEI درباره مبنای انتخاب پهلوی و استفاده از این مکان تاریخی انتقاد کرده‌اند.

با وجود اعتراض‌ها، بنیاد فریدریش ناومان تاکنون تصمیم خود را تغییر نداده است. حامیان رضا پهلوی نیز با انتشار بیانیه‌ها و کارزارهای اینترنتی از انتخاب او استقبال کرده‌اند. مناقشه کنونی به اختلاف بر سر دریافت‌کننده یک جایزه محدود نمانده است. بنیاد ناومان، با برخورداری از بودجه عمومی و شبکه گسترده ارتباطات سیاسی، شخصیتی را برای دریافت جایزه مردم ایران انتخاب کرده که برخی چهره‌های مرتبط با آن پیش‌تر آشکارا خواستار حمایت غرب از نقش سیاسی او شده بودند.

از دیدگاه معترضان، این تصمیم می‌تواند به تقویت موقعیت جریانی کمک کند که ادعای نمایندگی آن محل اختلاف است و رفتار بخشی از هوادارانش پرسش‌هایی درباره پایبندی به تکثر سیاسی ایجاد کرده است.

مینا احدی در پایان گفت‌وگو بر حق مردم ایران برای تعیین ساختار سیاسی آینده خود تأکید می‌کند. او معتقد است حمایت از مبارزات مردم علیه جمهوری اسلامی نباید به دخالت دولت‌ها و نهادهای خارجی در انتخاب رهبران یا شکل حکومت آینده ایران منجر شود.

مراسم اهدای جایزه برای هفتم نوامبر برنامه‌ریزی شده و معترضان همچنان در تلاش‌اند بنیاد را به تجدیدنظر در تصمیم خود متقاعد کنند.