توسعه شش پَد میدان نفتی در هورالعظیم به تعویق افتاد؛ نگرانی‌ها درباره سرنوشت تالاب و معیشت مردم باقی است
شرکت مهندسی و توسعه نفت ایران اعلام کرده است که اجرای شش پَد جدید میدان نفتی سهراب در تالاب هورالعظیم فعلاً در دستور کار نیست و تصمیم‌گیری درباره آنها به مطالعات بیشتر و مشورت‌های تکمیلی موکول شده است. با این حال، فعالیت در دو پَد دارای مجوز قبلی ادامه دارد و هنوز تصمیمی درباره لغو مجوز توسعه اعلام نشده است.
بخش محیط زیست
عکس: امیر عبیداوی / ایسنا
نصرالله زارعی، مدیرعامل شرکت مهندسی و توسعه نفت، دوشنبه ۲۰ مهر به خبرگزاری تسنیم اعلام کرد که اجرای شش پَد جدید میدان نفتی سهراب در محدوده تالاب هورالعظیم فعلاً انجام نمی‌شود. به گفته او، تصمیم‌گیری درباره مراحل بعدی پروژه به بررسی‌های بیشتر و مشورت‌های تکمیلی موکول شده، اما فعالیت در دو پدی که پیش‌تر مجوز گرفته‌اند ادامه خواهد داشت. پَد، محوطه‌ای است که برای استقرار تجهیزات و حفر یک یا چند چاه نفت آماده‌سازی می‌شود.
زارعی گفت مجوز محیط‌زیستی این طرح پس از حدود پنج سال بررسی و ۹ بار اصلاح و بازنگری صادر شده و در آن الزامات و تعهدات مشخصی برای اجرای پروژه در نظر گرفته شده است.
او پیش از این تأکید کرده بود که سازمان حفاظت محیط‌زیست از ابتدای فرایند بررسی در جریان موضوع قرار داشته است.
با این حال، اعلام تعویق اجرای شش پد به‌خودی‌خود به معنای لغو مجوز یا توقف کامل فعالیت‌های نفتی در محدوده تالاب نیست.
اینکه بررسی‌های تکمیلی به انتشار اطلاعات، ارزیابی مستقل پیامدهای طرح و بازنگری واقعی در تصمیم توسعه منجر خواهد شد یا صرفاً زمان اجرای پروژه را به تعویق می‌اندازد، زوشن نیست.
نگرانی از آسیب به بخش‌های باقی‌مانده تالاب
هورالعظیم، در جنوب غربی خوزستان و در امتداد مرز ایران و عراق، یکی از مهم‌ترین تالاب‌های منطقه است که حیات آن به جریان آب، وضعیت رودخانه کرخه و شرایط اقلیمی وابسته است. این تالاب طی سال‌های گذشته با مجموعه‌ای از فشارها، از جمله کاهش ورودی آب، خشکسالی، تغییرات ناشی از سدسازی و گسترش تأسیسات نفتی روبه‌رو بوده است.
میدان نفتی سهراب در بخش شمالی تالاب و در محدوده حوضچه شماره یک قرار دارد؛ منطقه‌ای که به‌گفته کارشناسان، هنوز بخش‌هایی از آن آب، نیزار و زیستگاه‌های ارزشمند جانوری را حفظ کرده است. اهمیت این محدوده از آن جهت بیشتر است که بخشی از آب ورودی از کرخه نیز از این مسیر به تالاب می‌رسد.
در طرح توسعه میدان سهراب، شمار پدهای پیش‌بینی‌شده از ۳۰ پد در طراحی اولیه به شش پد کاهش یافته است. با این حال، کاهش تعداد پدها به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که خطر زیست‌محیطی پروژه به سطح قابل‌قبولی رسیده است. احداث سکوها، خاک‌ریزی، جاده‌سازی و خطوط انتقال می‌تواند بر جریان آب و پیوستگی زیستگاه‌ها اثر بگذارد. همچنین نشت آلاینده‌های نفتی و مدیریت نامناسب آب همراه با استخراج نفت، از جمله نگرانی‌های مطرح‌شده درباره این طرح است.
منصور سهرابی، پژوهشگر و کارشناس محیط‌زیست، پیش از این در گفت‌وگو با «زمانه» هشدار داده بود که مداخلات عمرانی در تالاب ممکن است با ایجاد موانع در مسیر جریان آب، بخش‌هایی از آن را کم‌عمق و آب را راکد کند. به‌گفته او، چنین وضعیتی در گرمای تابستان می‌تواند تبخیر و شوری آب را افزایش دهد.
سهرابی تأکید کرده بود که تاکنون ارزیابی یا مدل‌سازی مستقل و مشخصی که اثرات میدان سهراب را به‌طور اختصاصی بررسی کند، در دسترس نبوده است. از این رو، بدون انتشار داده‌های قابل بررسی نمی‌توان با اطمینان درباره میزان خسارت احتمالی یا کفایت تدابیر پیشگیرانه قضاوت کرد.
کل فشارهای وارد بر تالاب باید سنجیده شود
یکی از انتقادهای اساسی کارشناسان به سیاست توسعه نفتی در هورالعظیم، بررسی جداگانه پروژه‌ها به‌جای ارزیابی مجموع فشارهایی است که بر تالاب وارد می‌شوند.
به‌گفته سهرابی، ارزیابی‌های پروژه‌محور نمی‌توانند به‌تنهایی پیامدهای هم‌زمان فعالیت میدان‌های نفتی مختلف، از جمله سهراب، آزادگان و یاران، را نشان دهند. او معتقد است پیش از صدور مجوزهای جدید باید ارزیابی جامعی از اثرات تجمعی فعالیت‌های نفتی بر کل تالاب انجام شود.
چنین ارزیابی‌ای باید میزان آب ورودی از کرخه، نیاز آبی تالاب و سایر مصرف‌کنندگان، مساحت اراضی اشغال‌شده و خاک‌ریزی‌های انجام‌شده، تغییرات شوری و پیامدهای دفع آب همراه با استخراج نفت را در کنار هم بررسی کند. تعیین آستانه‌های مشخص برای سلامت اکولوژیک تالاب نیز ضروری است تا روشن شود چه میزان مداخله قابل تحمل است و در چه شرایطی باید عملیات متوقف شود.
این مطالبه از آن جهت اهمیت دارد که حتی اگر یک پروژه به‌تنهایی در محدوده‌ای از معیارهای فنی قرار گیرد، مجموع آثار آن با سایر طرح‌ها ممکن است فشار بیشتری بر یک اکوسیستم آسیب‌پذیر وارد کند. بدون ارزیابی تجمعی، مشخص نیست که آیا توسعه بیشتر با ظرفیت واقعی تالاب سازگار است یا خیر.
تجربه جنوب تالاب؛ هشداری که نباید نادیده گرفته شود
گسترش فعالیت‌های نفتی در بخش‌های جنوبی هورالعظیم نیز سابقه‌ای نگران‌کننده دارد. این منطقه در دهه‌های گذشته با توسعه گسترده تأسیسات نفتی، تغییرات هیدرولوژیک و مشکلات ناشی از کاهش آب روبه‌رو بوده است. با این حال، نسبت دادن تمام خشکی‌ها و کانون‌های گردوغبار منطقه به فعالیت‌های نفتی، بدون در نظر گرفتن نقش سدسازی، کاهش جریان رودخانه‌ها، خشکسالی و تغییرات اقلیمی، تصویر کاملی از مسئله به دست نمی‌دهد.
سهرابی تجربه بخش‌های جنوبی تالاب را هشداری درباره احتمال تکرار الگوی تخریب در محدوده سهراب دانسته است. او به افزایش شمار چاه‌های نفتی در بخش‌هایی از جنوب تالاب و پیامدهایی همچون خشک‌شدن نیزارها و شورشدن خاک اشاره کرده است.
خشک‌شدن تالاب‌ها می‌تواند زمینه شکل‌گیری یا گسترش کانون‌های گردوغبار را فراهم کند؛ هرچند شدت این اثر به عوامل مختلف اقلیمی، وضعیت خاک و شرایط جوی نیز بستگی دارد. پیامدهای احتمالی محدود به طبیعت نیست: افت کیفیت آب، آسیب به کشاورزی و دامداری، کاهش منابع غذایی و فشار بر سلامت عمومی می‌توانند زندگی ساکنان منطقه را نیز تحت تأثیر قرار دهند.
در هورالعظیم، آب برای مردم محلی تنها یک مؤلفه زیست‌محیطی نیست؛ منبعی حیاتی برای کشاورزی، دامداری، پرورش گاومیش و صیادی است. هرگونه تصمیم درباره توسعه نفتی باید این وابستگی‌های اقتصادی و اجتماعی را نیز در نظر بگیرد.
مردم منطقه؛ متحملان پیامدها، بدون سهم کافی در تصمیم‌گیری
در کنار نگرانی‌های اکولوژیک، اعتراض بخشی از ساکنان و شیوخ منطقه به توسعه میدان سهراب، کسانی که بیشترین تأثیر را از یک پروژه می‌پذیرند، امکان واقعی مشارکت در تصمیم‌گیری درباره آن را ندارند.
روزبه اسکندری، پژوهشگر محیط‌زیست و کارشناس سازه‌های هیدرولیکی نیز در گفت‌وگو «زمانه» تأکید کرده بود که مسئله سهراب صرفاً حفاظت از یک تالاب نیست، بلکه به حقوق مردم محلی و عدالت محیط‌زیستی نیز مربوط می‌شود. به‌گفته او، ساکنان منطقه در نامه‌ای به رئیس‌جمهوری خواستار بازنگری در تصمیم توسعه و لغو مجوز آن شده‌اند و نگرانی‌هایشان به آب، زمین، کشاورزی، دامداری، گاومیش‌ها و امکان ادامه زندگی نسل جوان در زادگاهشان مربوط است.
اسکندری می‌گوید مشارکت واقعی نباید به اطلاع‌رسانی پس از اتخاذ تصمیم محدود شود. ارزیابی‌های محیط‌زیستی و اجتماعی باید در دسترس عموم قرار گیرد، گزینه‌های کم‌تخریب‌تر بررسی شوند و کشاورزان، دامداران، صیادان، نمایندگان جامعه محلی و کارشناسان مستقل بتوانند پیش از تصمیم نهایی نظر بدهند. دولت و نهادهای مسئول نیز باید روشن کنند که این دیدگاه‌ها چگونه در تصمیم نهایی اثر گذاشته‌اند.
او همچنین هشدار داده بود که اگر منافع استخراج نفت در سطح ملی توزیع شود، اما هزینه‌هایی مانند آلودگی، فشار بر منابع آب، آسیب به معیشت و کاهش خدمات اکوسیستمی عمدتاً بر دوش یک منطقه باقی بماند، مسئله‌ای جدی درباره عدالت در توزیع هزینه‌ها و منافع شکل می‌گیرد.
مجوز ۳۸ صفحه‌ای بدون نظارت عمومی کافی نیست
مسئولان شرکت مهندسی و توسعه نفت می‌گویند مجوز میدان سهراب پس از بررسی‌های طولانی و اصلاحات متعدد صادر شده و تعهدات محیط‌زیستی مشخصی در آن وجود دارد. اما وجود مجوز، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که پیامدهای پروژه به‌درستی پیش‌بینی شده‌اند یا همه تعهدات در عمل رعایت خواهند شد.
اسکندری بر ضرورت انتشار عمومی داده‌های پایش آب و خاک، دسترسی به گزارش‌های ارزیابی اثرات محیط‌زیستی، نظارت مستقل و ایجاد سازوکار رسیدگی به شکایت‌های مردم تأکید کرده بود. به اعتقاد او، باید امکان راستی‌آزمایی تعهدات شرکت نفت وجود داشته باشد و در صورت عبور عملیات از حدود تعیین‌شده، سازوکاری الزام‌آور برای توقف آن و جبران خسارت در نظر گرفته شود.
اعلام تعویق اجرای شش پد جدید میدان سهراب می‌تواند فرصتی برای بررسی دوباره پیامدهای طرح باشد، اما تا زمانی که فعالیت دو پد قبلی ادامه دارد و تصمیمی درباره لغو مجوز یا ارزیابی مستقل کل پروژه اعلام نشده است، نمی‌توان آن را پایان تهدیدهای احتمالی برای تالاب دانست.
نظرها
نظری وجود ندارد.