اینترنت چگونه به بخشی از معیشت ایرانیان تبدیل شد؟

مرکز افکارسنجی ملت، وابسته به مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، در گزارشی اعلام کرده است که درآمد بیش از نیمی از پاسخ‌گویان یا سرپرست خانوارشان به اینترنت وابستگی دارد. این پیمایش از ۲۱ تیر تا ۴ مرداد ۱۴۰۵، با مصاحبه تلفنی از ۱۱۰۰ نفر از شهروندان ۱۵ ساله و بالاتر در سراسر ایران انجام شده است. نمونه‌گیری به‌صورت تصادفی و متناسب با جمعیت صورت گرفته و نتایج با استفاده از روش‌های وزن‌دهی آماری تعدیل شده‌اند.

بر اساس یافته‌های منتشرشده، ۳۸٫۱ درصد پاسخ‌گویان گفته‌اند بخش کمی از درآمد خود یا سرپرست خانوارشان به اینترنت وابسته است. در مقابل، ۱۲٫۲ درصد وابستگی بخش زیادی از درآمد و ۵٫۷ درصد وابستگی تمام درآمد را گزارش کرده‌اند. همچنین ۴۲٫۸ درصد اعلام کرده‌اند که درآمد آنان هیچ وابستگی‌ای به اینترنت ندارد.

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد وابستگی درآمدی در میان جوانان، افراد دارای تحصیلات دانشگاهی، شاغلان بخش خصوصی و صاحبان مشاغل آزاد بیشتر است. همچنین ساکنان شهرها، به‌ویژه مراکز استان‌ها، در مقایسه با ساکنان مناطق روستایی وابستگی بیشتری به اینترنت گزارش کرده‌اند.

کاهش درآمد و بیکاری در پی قطع اینترنت

بخش دیگری از پیمایش به پیامدهای اقتصادی قطعی اخیر اینترنت بین‌الملل اختصاص دارد. این بخش از بررسی بر پاسخ‌های حدود ۶۰۰ نفر متمرکز بوده که پیش‌تر اعلام کرده بودند درآمد خود یا سرپرست خانوارشان به اینترنت وابسته است.

در این گروه، ۵۰٫۵ درصد گفته‌اند در جریان قطعی اینترنت با کاهش درآمد مواجه شده‌اند. علاوه بر این، ۹٫۶ درصد از دست رفتن شغل خود یا سرپرست خانوارشان را گزارش کرده‌اند و ۱٫۹ درصد نیز گفته‌اند ناچار به تغییر شغل شده‌اند. در مقابل، ۳۷٫۴ درصد اعلام کرده‌اند که قطعی اینترنت تغییری در وضعیت شغلی آنان ایجاد نکرده است.

این ارقام مربوط به گروه دارای وابستگی درآمدی به اینترنت است و نمی‌توان درصدهای کاهش درآمد یا بیکاری را به کل جمعیت شاغل کشور تعمیم داد. همچنین نتایج، تجربه گزارش‌شده پاسخ‌گویان را ثبت کرده‌اند و آمار مستقلی از تعداد مشاغل ازدست‌رفته در سطح کشور ارائه نمی‌دهند.

توزیع پیامدهای شغلی در میان گروه‌های مختلف نیز یکسان نبوده است. طبق گزارش، جوانان بیش از سایر گروه‌های سنی از دست دادن شغل را گزارش کرده‌اند. در مناطق شهری، به‌ویژه مراکز استان‌ها، میزان گزارش بیکاری ناشی از قطعی اینترنت بیشتر بوده، درحالی‌که پاسخ‌گویان روستایی بیشتر از تداوم وضعیت شغلی خود خبر داده‌اند.

تفاوت درآمدی نیز در این بررسی ثبت شده است. بیشترین میزان گزارش از دست دادن شغل در میان خانوارهایی مشاهده شده که متوسط درآمد ماهانه آن‌ها کمتر از ۲۰ میلیون تومان بوده است. با افزایش سطح درآمد خانوار، سهم پاسخ‌گویانی که تغییر وضعیت شغلی را گزارش کرده‌اند کاهش یافته است.

نتایج پیمایش دوم؛ وابستگی معیشت بیش از نیمی از کاربران

چند ماه پیش از انتشار گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) نیز در پیمایشی به سفارش وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، وابستگی معیشت شهروندان به اینترنت را بررسی کرده بود. این نظرسنجی از ۲۵ تا ۳۱ خرداد ۱۴۰۵ به روش مصاحبه حضوری انجام شد. جامعه نمونه شامل ۴۰۶۰ کاربر اینترنت بود که از میان ۴۵۴۵ شهروند بالای ۱۵ سال در مناطق شهری و روستایی انتخاب شده بودند.

طبق نتایج منتشرشده، ۲۰٫۳ درصد کاربران میزان وابستگی درآمد و معیشت خود به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی را زیاد یا خیلی زیاد ارزیابی کرده‌اند. همچنین ۹٫۳ درصد وابستگی متوسط و ۲۵٫۸ درصد وابستگی کم را گزارش کرده‌اند. در مقابل، ۴۳٫۵ درصد گفته‌اند درآمد و معیشتشان هیچ وابستگی‌ای به اینترنت ندارد. بر این اساس، ۵۵٫۴ درصد کاربران شرکت‌کننده در پیمایش ایسپا نوعی وابستگی معیشتی به اینترنت داشته‌اند.

این رقم به نتیجه پیمایش مرکز پژوهش‌های مجلس نزدیک است، اما دو بررسی از نظر جامعه آماری و نحوه طرح پرسش یکسان نیستند. در پیمایش ایسپا، کاربران اینترنت درباره وابستگی درآمد و معیشت خود پاسخ داده‌اند؛ درحالی‌که بررسی مرکز پژوهش‌های مجلس درآمد پاسخ‌گو یا سرپرست خانوار او را مبنا قرار داده است. همچنین پیمایش نخست حضوری و پیمایش دوم تلفنی انجام شده است.

هزینه اینترنت و محدودیت دسترسی

یافته‌های مرکز پژوهش‌های مجلس علاوه بر وابستگی درآمدی، وضعیت هزینه و کیفیت دسترسی به اینترنت را نیز بررسی کرده‌اند. در این پیمایش، ۵۸٫۸ درصد کاربران سرعت اینترنت را ضعیف یا خیلی ضعیف ارزیابی کرده‌اند. این میزان در میان کاربرانی که از اینترنت برای خریدوفروش استفاده می‌کنند به ۷۶٫۷ درصد رسیده است.

در بخش هزینه‌ها، ۲۷٫۸ درصد کاربران اعلام کرده‌اند که اصلاً از قیمت بسته‌های اینترنت موبایل رضایت ندارند و ۴۵٫۷ درصد نیز رضایت کمی دارند. در مجموع، ۷۳٫۵ درصد از پاسخ‌گویان در این دو گروه قرار گرفته‌اند. محدودیت دسترسی به شبکه‌های اجتماعی خارجی نیز از موضوعات بررسی‌شده بوده است. بر اساس نتایج پیمایش، ۶۴٫۷ درصد پاسخ‌گویان برای دسترسی به این شبکه‌ها از فیلترشکن استفاده می‌کنند. افرادی که فیلترشکن غیررایگان خریداری می‌کنند، به‌طور متوسط ماهانه ۴۰۵ هزار تومان برای آن هزینه می‌پردازند.

در بخش مربوط به اولویت‌های سیاست‌گذاری اینترنت، ۳۸٫۷ درصد پاسخ‌گویان رفع فیلترینگ را اولویت نخست خود اعلام کرده‌اند. افزایش سرعت با ۲۲٫۴ درصد، تقویت شبکه‌های اجتماعی داخلی با ۱۷٫۱ درصد و کاهش قیمت اینترنت با ۱۵٫۸ درصد در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. در میان افرادی که تمام یا بخش زیادی از درآمد خود یا سرپرست خانوارشان به اینترنت وابسته است، ۵۷٫۱ درصد رفع فیلترینگ را مهم‌ترین اولویت دانسته‌اند؛ نسبتی بالاتر از میانگین کل پاسخ‌گویان.

این نتایج در شرایطی منتشر شده‌اند که طبق همان پیمایش، ۲۵٫۲ درصد کاربران از اینترنت برای فعالیت‌های شغلی و ۲۴٫۶ درصد برای امور اداری و بانکی استفاده می‌کنند. این ارقام مربوط به کاربردهای اعلام‌شده اینترنت هستند و با میزان وابستگی درآمدی یکسان نیستند.

اینترنت و وضعیت معیشتی خانوارها

دو پیمایش انجام‌شده در خرداد و تیر و مرداد ۱۴۰۵، با وجود تفاوت در روش اجرا، نتایج نزدیکی درباره میزان وابستگی درآمد و معیشت به اینترنت ثبت کرده‌اند. در هر دو بررسی، بیش از نیمی از پاسخ‌گویان مشمول پرسش، نوعی وابستگی اقتصادی به اینترنت گزارش کرده‌اند.

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس علاوه بر سنجش این وابستگی، اطلاعات مشخصی درباره پیامدهای قطعی اینترنت ارائه می‌کند. کاهش درآمد، از دست دادن شغل و تغییر اجباری شغل از جمله پیامدهایی هستند که پاسخ‌گویان دارای وابستگی درآمدی گزارش کرده‌اند. در داده‌های منتشرشده، تفاوت‌های سنی، جغرافیایی، شغلی و درآمدی نیز دیده می‌شود. جوانان، شاغلان بخش خصوصی و صاحبان مشاغل آزاد وابستگی درآمدی بیشتری داشته‌اند و گزارش از دست دادن شغل در میان خانوارهای کم‌درآمد بیشتر بوده است.

با این حال، پیمایش‌ها تعداد دقیق شاغلانی را که درآمدشان به اینترنت وابسته است، میزان درآمد ازدست‌رفته در دوره قطعی و مدت‌زمان بیکاری افراد را مشخص نمی‌کنند. داده‌های موجود عمدتاً بر ارزیابی و تجربه پاسخ‌گویان متکی‌اند و برآورد مستقلی از مجموع خسارت اقتصادی قطعی اینترنت به خانوارهای کشور ارائه نشده است.

آنچه در این بررسی‌ها ثبت شده، گستردگی وابستگی درآمد خانوارها به اینترنت و پیامدهای گزارش‌شده اختلال در دسترسی بر وضعیت درآمد و اشتغال بخشی از جمعیت ایران است.