نه بمباران، نه توافق؛ «راه سوم» ترامپ برای ایران چیست؟

دونالد ترامپ می‌گوید دور تازه حملات گسترده به ایران بعید است. اما برای کشتی‌ای که در دریای عمان به سمت یک بندر ایرانی می‌رود، این لزوما خبر خوبی نیست. چند روز پیش از این اظهارات، ارتش آمریکا اعلام کرد به یک کشتی تجاری که قصد عبور از محاصره را داشت، شلیک کرده است. این دو خبر در کنار هم تناقضی را نشان می‌دهند که در ادعای واشنگتن برای پیمودن «راه سوم» وجود دارد. راه سوم این است که واشنگتن فعلا نمی‌خواهد بمباران گسترده را از سر بگیرد، اما برای اجرای سیاست اقتصادی‌اش همچنان به نیروی نظامی متکی است.

در ۱۹ آبان (۱۰ نوامبر)، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در نشست وزیران خارجه گروه هفت در پاریس، انتخاب راه سوم را برای متحدان واشنگتن توضیح داد. به گزارش اکسیوس، به نقل از سه نفر حاضر در نشست، روبیو گفت ترامپ هم بازگشت به جنگ و هم توافق با ایران را بررسی کرده، اما فعلا تشدید فشار اقتصادی را ترجیح داده است. روبیو به صورت علنی هم گفت از نظر واشنگتن، ترکیب تحریم و محاصره چنان به اقتصاد ایران فشار می‌آورد که نیازی به عملیات رزمی گسترده نیست. این البته ارزیابی دولت آمریکا است و نه نشانه‌ای از اینکه تهران آماده پذیرش شروط واشنگتن است. اینکه چقدر واشنگتن در پیمودن این راه سوم هم جدی است و به دنبال «طرح فریب» برای غافلگیری جنگ سوم هست یا نه هم تردیدها جدی است.  

این همان «فشار حداکثری» است؟

می‌شود گفت تا حدی این همان طرح شکست‌خورده «فشار حداکثری» است. ترامپ در ۱۶ بهمن ۱۴۰۳ با امضای یک یادداشت امنیت ملی، سیاست فشار حداکثری را احیا کرد. یکی از اهداف اعلام‌شده، رساندن صادرات نفت ایران به صفر بود. ابزار اصلی برای اجرای این سیاست هم مثل همیشه، تحریم بود. بالا بردن هزینه معامله با ایران برای خریداران نفت، بانک‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل و دیگر واسطه‌ها.

سازوکار اجرایی این طرح هم تا حدی ساده بود. حتی اگر خریدار و فروشنده حاضر به معامله باشند، ممکن است بانک یا شرکت کشتیرانی نخواهد دسترسی‌اش به بازار آمریکا را به خطر بیندازد.

خزانه‌داری آمریکا همین منطق را در کارزاری دنبال می‌کند که در شهریور امسال با نام «عملیات انزوای اقتصادی» آغاز کرد. برای نمونه، در ۱۳ آبان (۴ نوامبر)، شبکه‌ای مستقر در هند را هدف تحریم قرار داد که به گفته این وزارتخانه، به ناوگان حمل نفت ایران خدمات می‌داد. این بخش از سیاست تازه، ادامه همان فشار حداکثری است. واشنگتن فقط فروشنده نفت ایران را هدف نمی‌گیرد، بلکه سراغ شرکت‌هایی می‌رود که معامله بدون خدمات آن‌ها دشوارتر یا گران‌تر می‌شود.

تفاوت اصلی اما در دریاها و روی آب است. فرماندهی مرکزی آمریکا در فروردین اعلام کرد تردد کشتی‌ها به مقصد بنادر ایران یا از مبدا آن‌ها را مشمول محاصره می‌کند، اما مانع عبور کشتی‌هایی که به بنادر غیرایرانی رفت‌وآمد دارند، نخواهد شد. بنابراین محاصره بنادر ایران در تعریف اعلام‌شده آمریکا، با بستن تنگه هرمز به روی همه کشتی‌ها یکی نیست. تحریم یا همان سیاست فشار حداکثری می‌کوشد معامله را از نظر مالی پرهزینه کند اما محاصره می‌کوشد جلوی جابه‌جایی فیزیکی کالا را هم بگیرد. اجرای همزمان این دو سیاست یعنی هر لحظه ممکن است یک رویارویی نظامی مستقیم در دریاها رخ دهد که می‌تواند خواسته یا ناخواسته، آتش جنگ سوم را شعله‌ور کند.

فشار بیشتر، امتیاز بیشتر؟

لابد واشنگتن از اجرای این سیاست به دنبال گرفتن امتیازاتی است که در دو جنگ ۱۲ و ۳۸ روزه نتوانسته به آن دست یابد. آمریکا تسلیم شدن ایران را مفروض اصلی این دو سیاست قرار داده و چنین آرزویی هنوز برای آمریکا متحقق نشده است. تهران پایان محاصره بنادر، رفع تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده، جبران خسارت جنگ و توقف درگیری‌ها در منطقه، از جمله عملیات اسرائیل در لبنان، را در شمار شروطش برای ورود به مذاکرات خاتمه جنگ با واشنگتن قرار داده است. به بیان ساده، واشنگتن می‌خواهد حلقه محاصره را آنقدر تنگ کند تا تهران پای میز معامله تسلیم بیاید اما تهران می‌گوید برای ورود به مذاکره، باید محاصره برداشته شود و تازه تحریم‌ها و پول‌های بلوکه‌شده هم تکلیفشان روشن شود. به غیر از این‌ها، گره فقط بر سر مفاد توافق هم نیست. بر سر این است که چه کسی اولین قدم را برمی‌دارد. تهران خیلی روشن به آمریکا پیام داده که او گام اول را برنمی‌دارد و این واشنگتن است که باید دست‌هایش را بالا ببرد و به‌روشنی نشان دهد که خیال هفت‌تیرکشی مجدد هم در سر ندارد.

به رغم این دشواری‌ها، هنوز مسیر دیپلماتیک بسته نشده است. ترامپ در ۱۸ آبان با نخست‌وزیر قطر دیدار کرد و وزارت خارجه قطر روز بعد گفت تلاش برای نزدیک کردن مواضع ایران و آمریکا ادامه دارد. واشنگتن می‌تواند هم‌زمان به میانجی‌گری فرصت بدهد و فشار را حفظ کند. اما وارد شدن خسارت اقتصادی، به‌خودی‌خود، نشان نمی‌دهد که محاسبه سیاسی تهران تغییر کرده است. برای سنجش نتیجه باید دید آیا دو طرف بر سر یک گام مشخص، مانند ترتیب کاهش فشار و آغاز مذاکره، به تفاهم می‌رسند یا نه.

چرا خطر جنگ سوم پابرجا است؟

محاصره ایران برای واشنگتن بی‌هزینه نیست. هر بار که آمریکا می‌خواهد مانع عبور یک کشتی شود، باید تصمیم بگیرد تا کجا حاضر است برای اجرای محاصره پیش برود. ایران هم دست روی دست نگذاشته و تقریبا هر روز به روی کشتی‌هایی که خیال عبور از تنگه هرمز دارند آتش می‌گشاید.

ناامنی تنگه هرمز فقط بر تجارت ایران اثر نمی‌گذارد. اختلال در رفت‌وآمد کشتی‌ها برای صادرکنندگان عرب خلیج فارس و خریداران انرژی هم هزینه دارد. روبیو در پاریس از دیگر کشورها خواست برای امنیت کشتیرانی در هرمز نقش بیشتری بپذیرند و گفت پاسخی به این درخواست نگرفته است. واشنگتن ممکن است بتواند فشار بر بنادر ایران را ادامه دهد، اما حفظ امنیت رفت‌وآمد دیگران مسئله‌ای است علی‌حده.

«راه سوم» فعلا بیشتر پاسخی به این سوال است که آمریکا در همین لحظه چه چیزی نمی‌خواهد. چیزی که فعلا نمی‌خواهد شروع جنگ سوم و تسلیم شدن به شروط ایران برای توافق است. اما هنوز معلوم نیست این سیاست چگونه قرار است خطر آغاز جنگ را منتفی کند.

این آشفتگی خودش یک جنبه مهم ماجرا است. آمریکا سیاستی را اکنون امتحان می‌کند که احتمال موفقیتش بسیار اندک است. جایگزین این سیاست آغاز جنگ سوم است که آن هم هزینه‌هایی کمرشکن برای آمریکا و متحدانش خواهد داشت و تازه معلوم نیست چیزی جز افزودن یک گره کور جدید به بحران کنونی باشد.

آشفتگی در واشنگتن و استهزای ترامپ و وزیر جنگ‌اش مدت‌ها است سوژه رسانه‌ها است. اینکه سیاست راه سوم جواب خواهد داد یا نه هنوز روشن نیست. محک موفقیت این سیاست با اضافه‌شدن تحریم‌های تازه نخواهد بود. این سیاست در صورتی موفق خواهد بود که بدون آزمودن جنگ سوم، بتواند به سمت توافقی رهنمون شود که هر دو طرف حاضر به اجرای آن باشند.