جنگی که محاسبه‌های متحدان آمریکا را تغییر داد

با ادامه محاصره اقتصادی ایران و تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ، پرسش درباره توانایی آمریکا برای تشدید فشار بر تهران و امکان دستیابی به توافقی پایدار همچنان مطرح است. واشنگتن در پی گسترش محدودیت‌های تجاری ایران است، اما اجرای محاصره فراگیر به همکاری کشورهای همسایه، ظرفیت مسیرهای جایگزین تجارت و مناسبات سیاسی منطقه وابسته است. در همین حال، بی‌اعتمادی میان تهران و واشنگتن و نگرانی کشورهای عربی خلیج فارس از پیامدهای ادامه جنگ، بر چشم‌انداز مذاکرات تأثیر می‌گذارد.

آیدین اخوان، پژوهشگر اقتصاد سیاسی، در گفت‌وگو با رادیو زمانه، ضمن بررسی ظرفیت‌های آمریکا برای گسترش محاصره اقتصادی ایران، به محدودیت‌های اجرایی این سیاست، نقش شبکه‌های غیررسمی تجارت و ضرورت وجود تضمین‌های بین‌المللی برای توافق احتمالی پرداخته است. او همچنین معتقد است که تغییر محاسبات کشورهای عربی خلیج فارس، به‌ویژه نگرانی آنها از آسیب به امنیت اقتصادی و سرمایه‌گذاری، یکی از عوامل مؤثر در کاهش احتمال ازسرگیری حملات گسترده آمریکا به ایران است.

محدودیت‌های محاصره اقتصادی و مسیرهای جایگزین تجارت

اخوان برای ارزیابی توانایی آمریکا در گسترش محاصره اقتصادی ایران، میان مسیرهای دریایی و زمینی تجارت خارجی تمایز قائل می‌شود. به گفته او، پیش از آغاز درگیری‌ها حدود ۸۰ درصد تجارت خارجی ایران از طریق مسیرهای دریایی و بنادر انجام می‌شد و نزدیک به ۹۰ درصد این حجم از بنادر جنوبی کشور عبور می‌کرد.

او ظرفیت اسمی مجموع بنادر ایران را حدود ۳۰۰ میلیون تن برآورد می‌کند که تنها نزدیک به ۳۰ میلیون تن آن به بنادر دریای خزر اختصاص دارد. به اعتقاد او، این تفاوت ظرفیت نشان می‌دهد که بنادر جنوبی چه جایگاه تعیین‌کننده‌ای در تجارت خارجی ایران داشته‌اند.

محاصره دریایی که فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، اجرا می‌کند، تا حد بسیار زیادی توانسته تجارت از مسیر بنادر جنوبی ایران را متوقف کند. هرچند گزارش‌هایی درباره عبور برخی کشتی‌های کوچک یا ادامه محدود تجارت از مسیرهای غیررسمی منتشر می‌شود، اما آمار روشنی از حجم این مبادلات در دست نیست. با این حال شریان اصلی تجارت دریایی ایران در جنوب عملاً متوقف شده است.

وضعیت تجارت از مسیر دریای خزر، به اعتقاد این پژوهشگر اقتصاد سیاسی، متفاوت است. بخش عمده مبادلات ایران در این منطقه با همسایگان شمالی، به‌ویژه روسیه، انجام می‌شود. از آنجا که روسیه خود تحت تحریم‌های غرب قرار دارد، تحریم‌های ثانویه آمریکا لزوماً همان قدرت بازدارندگی را در روابط تجاری تهران و مسکو ندارند.

با این همه، اخوان تأکید می‌کند که افزایش سریع حجم تجارت از مسیر دریای خزر امکان‌پذیر نیست. توسعه ظرفیت حمل‌ونقل و زیرساخت‌های تجاری به زمان نیاز دارد و اقتصاد روسیه نیز به دلیل جنگ طولانی با اوکراین با محدودیت‌هایی روبه‌روست. بنابراین مسیر دریای خزر، با وجود اهمیت آن، نمی‌تواند در کوتاه‌مدت جایگزین حجم گسترده مبادلاتی شود که پیش‌تر از بنادر جنوبی ایران انجام می‌شد.

مسیرهای زمینی نیز محدودیت‌های خود را دارند. ایران با هفت کشور مرز زمینی دارد و عراق و ترکیه از مهم‌ترین شرکای تجاری آن در میان کشورهای همسایه بوده‌اند. با این حال، ظرفیت حمل بار از راه‌های زمینی به‌مراتب کمتر از حمل‌ونقل دریایی است.

اخوان در بررسی روابط ایران و عراق به وابستگی اقتصادی و مالی بغداد به آمریکا اشاره می‌کند. به گفته او، ایالات متحده از زمان جنگ عراق همچنان نفوذ قابل‌توجهی بر درآمدهای نفتی این کشور دارد و عبور این درآمدها از سازوکارهای مالی مرتبط با فدرال رزرو نیویورک، بر قدرت مانور اقتصادی و سیاسی دولت عراق تأثیر می‌گذارد.

او معتقد است دولت جدید عراق بیش از گذشته تلاش می‌کند از جمهوری اسلامی فاصله سیاسی بگیرد و روابط خود را با غرب گسترش دهد. با وجود فشار نیروهای داخلی نزدیک به تهران، بغداد ناچار است در سیاست‌گذاری‌های خود ملاحظات واشنگتن را نیز در نظر بگیرد. بسته شدن مقطعی مرزها را می‌توان در همین چارچوب بررسی کرد.

به گفته اخوان، سیاست موسوم به «دروازه آهنین» که با هدف گسترش محاصره به مرزهای زمینی ایران مطرح شده، در برخی کشورهای همسایه قابلیت اجرا دارد، اما اجرای یکسان آن در تمام مرزها دشوار خواهد بود. او ترکیه را یکی از نمونه‌های این محدودیت می‌داند. به اعتقاد اخوان، روابط نزدیک رجب طیب اردوغان و دونالد ترامپ ممکن است زمینه برخورداری ترکیه از معافیت‌هایی را فراهم کند و واشنگتن بخشی از تجارت این کشور با ایران را نادیده بگیرد. با این حال، محدودیت‌های محاصره تنها به روابط ایران با همسایگان مربوط نمی‌شود. اخوان به تجربه چندین دهه تحریم و شکل‌گیری شبکه‌های غیررسمی تجارت در اقتصاد ایران اشاره می‌کند.

به گفته او، نهادهای حکومتی در ایران طی سال‌های گذشته مسیرهایی برای کسب درآمد و ادامه مبادلات خارج از شبکه رسمی تجارت ایجاد کرده‌اند. این شبکه‌ها که بخشی از آنها در قالب فعالیت‌های قاچاق شناخته می‌شوند، در شرایط تشدید فشار اقتصادی فعال‌تر خواهند شد.

اخوان معتقد است بخش‌هایی از ساختار رسمی و نیمه‌رسمی قدرت، از جمله سپاه پاسداران و قرارگاه‌های سازندگی وابسته به آن، از چنین شبکه‌هایی برای دور زدن تحریم‌ها استفاده می‌کنند. هدف از این فعالیت‌ها حفظ حداقلی از جریان تجارت و درآمد است تا اقتصاد ایران به‌طور کامل از ارتباط با خارج محروم نشود.

از نظر او، تجربه ماه‌های گذشته نشان می‌دهد که فشار اقتصادی آمریکا بسیار سنگین و واقعی بوده، اما فروپاشی سریع اقتصاد ایران، آن‌گونه که به اعتقاد او واشنگتن انتظار داشت، اتفاق نیفتاده است.

در عین حال، اخوان بر محدودیت اطلاعات موجود درباره توانایی اقتصاد ایران برای تحمل فشار بیشتر تأکید می‌کند. او می‌گوید میزان ذخایر ارزی بانک مرکزی ایران سال‌هاست محرمانه نگه داشته شده و روشن نیست چه منابعی در اختیار این نهاد قرار دارد و اقتصاد کشور تا چه زمانی می‌تواند بدون درآمدهای متعارف حاصل از تجارت خارجی دوام بیاورد.

این پژوهشگر اقتصاد سیاسی همچنین به تلاش‌های آمریکا برای افزایش نفوذ بر مسیرهای ترانزیتی پیرامون ایران اشاره می‌کند. او مسیر موسوم به ترامپ یا کریدور زنگزور را از جمله اقداماتی می‌داند که می‌تواند بر دسترسی ایران به قفقاز تأثیر بگذارد. به گفته او، واگذاری مدیریت این مسیر به کنسرسیومی با اکثریت سهام آمریکایی، امکان اعمال کنترل بیشتر بر مسیرهای ارتباطی شمال ایران را فراهم می‌کند.

اخوان همچنین به تلاش‌های اوکراین برای هدف قرار دادن کشتی‌های حامل محموله‌های مرتبط با ایران در دریای خزر اشاره می‌کند. با وجود این فشارها، او معتقد است رسیدن به محاصره کامل اقتصاد ایران همچنان دشوار است. طولانی بودن مرزهای زمینی، وجود مسیرهای متعدد تجارت غیررسمی و ساختار غیرمتمرکز بخشی از فعالیت‌های اقتصادی در ایران و کشورهای همسایه، امکان کنترل کامل مبادلات از یک مرکز واحد را محدود می‌کند.

توافق احتمالی و ضرورت تضمین بین‌المللی

اخوان در پاسخ به این پرسش که چه سازوکاری می‌تواند از نقض توافق احتمالی ایران و آمریکا و آغاز دوباره جنگ جلوگیری کند، بی‌اعتمادی متقابل دو کشور را یکی از موانع اصلی دستیابی به توافقی پایدار می‌داند. به گفته او، این مسئله سال‌هاست که سیاست‌گذاران، کارشناسان و میانجی‌های بین‌المللی را درگیر کرده است. جمهوری اسلامی نمی‌تواند به‌آسانی به تعهدات کشوری اعتماد کند که از نگاه تهران بارها برخلاف وعده‌ها و توافق‌های پیشین خود عمل کرده است. به همین دلیل، حکومت ایران برای پذیرش تعهدات جدید به تضمین‌هایی جدی و پایدار نیاز دارد.

از سوی دیگر، اخوان معتقد است واشنگتن و دیگر دولت‌های غربی نیز نسبت به اجرای تعهدات احتمالی ایران تردید دارند. از نگاه آنها، این نگرانی وجود دارد که تهران فناوری هسته‌ای خود را کنار نگذارد یا تأسیسات جدیدی خارج از نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ایجاد کند. اگر دو طرف به نقطه‌ای برسند که بخشی از خواسته‌هایشان تأمین شود و امتیازهای متقابل را قابل‌قبول بدانند، مسئله تضمین اجرای توافق اهمیت تعیین‌کننده‌ای پیدا خواهد کرد.

او در وهله نخست وجود یک نهاد بین‌المللی برای نظارت و تضمین اجرای تعهدات را ضروری می‌داند. با این حال، معتقد است کاهش اعتبار نهادهای بین‌المللی در شرایط کنونی، اتکای صرف به این نهادها را دشوار کرده است. از این رو، اخوان مشارکت قدرت‌های جهانی یا مجموعه‌ای از کشورها را که وزن سیاسی و اقتصادی کافی برای تضمین تعهدات داشته باشند، راه‌حلی واقع‌بینانه‌تر می‌داند.

او چین را یکی از مناسب‌ترین گزینه‌ها برای ایفای چنین نقشی معرفی می‌کند. به اعتقاد اخوان، پکن از قدرت و جایگاه بین‌المللی لازم برای کمک به تضمین یک توافق برخوردار است، اما تاکنون ترجیح داده مستقیماً وارد مذاکرات و منازعه میان ایران و آمریکا نشود و فاصله خود را از این رویارویی حفظ کند.

اخوان معتقد است اگر چین حاضر به پذیرش ریسک ورود مستقیم به چنین ترتیباتی شود، می‌تواند به یکی از تضمین‌کنندگان اصلی توافق تبدیل شود. گزینه دیگر، تشکیل مجموعه‌ای از کشورهای قدرتمند است که به‌صورت مشترک بر اجرای تعهدات دو طرف نظارت و میانجی‌گری کنند.

به باور او، بدون حضور چنین نیروی تضمین‌کننده‌ای، احتمال دستیابی ایران و آمریکا به توافقی پایدار محدود خواهد بود. زیرا بی‌اعتمادی میان دو کشور همچنان پابرجاست و همین بی‌اعتمادی از عوامل اصلی ناکامی توافق‌های پیشین بوده است.

تغییر محاسبات کشورهای عربی خلیج فارس

اخوان در بررسی نقش کشورهای منطقه در تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان جنگ، معتقد است که محاسبات سیاسی و اقتصادی برخی دولت‌های عربی خلیج فارس در طول درگیری‌ها تغییر کرده است. به گفته او، برخی از این کشورها در آغاز جنگ تصور می‌کردند که عملیات نظامی علیه ایران ممکن است به تغییر ساختار سیاسی جمهوری اسلامی یا روی کار آمدن حکومتی همسو با سیاست‌های غرب منجر شود.

اخوان توضیح می‌دهد که کشورهای عربی خلیج فارس، برخلاف کشوری مانند ترکیه که موقعیت متفاوتی دارد، در بلندمدت ترجیح می‌دهند حکومتی در ایران بر سر کار باشد که با سیاست‌های غرب هماهنگی بیشتری داشته باشد و برای آنها تنش امنیتی ایجاد نکند. با این حال، به اعتقاد او، ادامه جنگ و آشکار شدن محدودیت‌های آن در تحقق چنین هدفی، محاسبات این کشورها را تغییر داده است.

او معتقد است شماری از دولت‌های عربی، به‌ویژه عربستان سعودی، به این نتیجه رسیده‌اند که ادامه عملیات نظامی نمی‌تواند به تغییر مطلوب آنها در ساختار قدرت ایران منجر شود و پیامدهای آن ممکن است برای خود این کشورها زیان‌بارتر باشد. اخوان امارات متحده عربی را تا اندازه‌ای از این روند متمایز می‌کند، اما معتقد است دیگر کشورهای عربی خلیج فارس، از جمله عربستان، در شرایط کنونی بازگشت به مسیر دیپلماسی را ترجیح می‌دهند.

از نگاه او، تلاش‌های میانجی‌گرانه قطر و ابتکارهای دیپلماتیک منطقه‌ای، از جمله تلاش‌هایی که در چارچوب پیمان مکه مطرح شده‌اند، نشانه تغییر این رویکرد است. اخوان ریشه این تغییر محاسبات را بیش از هر چیز در پیامدهای اقتصادی و امنیتی جنگ برای کشورهای عربی خلیج فارس می‌بیند.

به گفته او، این کشورها در سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای تغییر ساختار اقتصادی خود انجام داده‌اند. عربستان سعودی، امارات و قطر کوشیده‌اند با جذب سرمایه‌گذاری خارجی، وابستگی اقتصادهای خود به درآمدهای نفتی را کاهش دهند و به مراکز امن سرمایه‌گذاری و فعالیت‌های اقتصادی مبتنی بر فناوری تبدیل شوند.

تحقق چنین هدفی به ثبات سیاسی و امنیتی منطقه وابسته است. اخوان معتقد است درگیری‌های یک سال گذشته و حملات متقابل در منطقه، به تصویری که این کشورها از امنیت اقتصادی خود ساخته بودند آسیب جدی وارد کرده است. او به حملات تلافی‌جویانه ایران به خاک برخی کشورهای عربی اشاره می‌کند که به گفته او، در پاسخ به حملاتی انجام شده که از خاک این کشورها علیه ایران صورت گرفته بود. به اعتقاد اخوان، چنین رویدادهایی چشم‌انداز امنیت سرمایه‌گذاری در منطقه را با تردید روبه‌رو کرده‌اند.

از نظر این پژوهشگر اقتصاد سیاسی، نگرانی کشورهای عربی تنها به اختلال در صادرات نفت محدود نمی‌شود. او توضیح می‌دهد که این کشورها توانسته‌اند از طریق توسعه ظرفیت خطوط لوله، از جمله مسیر شرق به غرب عربستان، و همچنین صادرات نفت تحت حمایت نیروی دریایی آمریکا، بخشی از ظرفیت انتقال نفت خود را بازیابی کنند.

با این حال، امنیت اقتصادی منطقه و اعتماد سرمایه‌گذاران به ثبات بلندمدت آن همچنان آسیب دیده است. اخوان معتقد است بازسازی این اعتماد برای دولت‌هایی که طی یک دهه گذشته منابع گسترده‌ای صرف توسعه اقتصادهای غیرنفتی کرده‌اند، اهمیت بیشتری از جبران کوتاه‌مدت اختلال در فروش نفت دارد.

به گفته او، ادامه درگیری‌ها می‌تواند سرمایه‌گذاری‌های چندساله این کشورها را با تهدید جدی مواجه کند. در نتیجه، دولت‌های عربی ترجیح می‌دهند هرچه زودتر شرایط باثبات‌تری برقرار شود تا بتوانند تصویر آسیب‌دیده خود را به‌عنوان مقصدی امن برای سرمایه‌گذاری بازسازی کنند.

اخوان این نگرانی‌ها را یکی از عوامل مؤثر بر تصمیم‌های نظامی آمریکا نیز می‌داند. به اعتقاد او، خودداری واشنگتن از انجام سومین حمله گسترده به ایران پیش از انتخابات آمریکا را می‌توان تا حدی با مخالفت یا نگرانی متحدان منطقه‌ای این کشور توضیح داد. او معتقد است کشورهای عربی خلیج فارس از آن بیم دارند که دور تازه حملات گسترده آمریکا، واکنش نظامی ایران علیه قلمرو آنها را در پی داشته باشد و منطقه را وارد مرحله‌ای غیرقابل پیش‌بینی کند.

از نگاه اخوان، چنین وضعیتی ممکن است پیامدهایی به همراه داشته باشد که دیگر نتوان آنها را به‌آسانی مهار کرد. به همین دلیل، متحدان منطقه‌ای واشنگتن تمایلی به پذیرش این خطر ندارند؛ به‌ویژه آنکه به این جمع‌بندی رسیده‌اند که ادامه جنگ لزوماً دستاورد سیاسی مورد انتظارشان را محقق نخواهد کرد.

* این مصاحبه را سیاوش شهابی انجام داده و متن را نیز او نوشته است.