پسران فریدون، دختران شاه لیر؛ روایت پدران، فرزندان و قدرت
عباس مودب ـ یکی به دست برادرانش کشته میشود و دیگری قربانی نبردی خونین بر سر قدرت. ایرج در شاهنامه فردوسی و کوردلیا در شاه لیر شکسپیر، با وجود فاصلهای ششصدساله میان آفرینندگانشان، سرنوشتی شگفتانگیز و مشابه دارند: هر دو از قدرتطلبی میگریزند، اما در نهایت قربانی کسانی میشوند که برای حفظ یا تصاحب قدرت از خشونت رویگردان نیستند. این دو روایت بزرگ ادبی چگونه به پرسشی مشترک درباره رابطه قدرت، آز و اخلاق میرسند؟ آیا سرچشمه خشونت را باید در سرشت انسان جست یا در ساختارهایی که میل به سلطه را پرورش میدهند؟

شاه لیر در سوگ دخترش کوردلیا (چپ) و فریدون در سوگ پسرش ایرج (راست)؛ دو روایت از شاهنامه فردوسی و نمایشنامه شاه لیر شکسپیر درباره قدرت، خیانت و سرنوشت تراژیک بیگناهان. تصویرسازی مفهومی با هوش مصنوعی.
تقریباً ششصد سال بعد از اینکه فردوسی داستان فریدون را نوشت در انگلستان شکسپیر داستان شاه لیر را به رشته تحریر در آورد. تفاوت ظاهری این دو داستان در این است که فریدون سه پسر داشت و شاه لیر سه دختر. سرنوشت ایرج کهترین فرزند فریدون و کوردلیا کوچکترین دختر شاه لیر گویی به ما میگوید در جنگ قدرت جایی برای انسانهای نیک اندیش و پاکدل نیست. با نگاهی به داستان پسران فریدون و مقایسه آن با داستان دختران شاه لیر تلاش میکنیم تا پاسخی بر این پرسش بیابیم که قرابت بسیار بین آن دو داستان از کجا ریشه میگیرد.
چکیده داستان
فریدون سه پسر داشت. سلم، تور و ایرج. سلم پسر بزرگ او بود و ایرج فرزند کوچک. فریدون چون به سالمندی پا گذاشت بر آن شد تا سرزمین پهناور خود را بین سه پسر خود تقسیم کند. پس آن را به سه بخش روم، توران و ایران تقسیم کرد. روم را به سلم، توران را به تور و ایران را به ایرج داد.
نهفته چو بیرون کشید از نهان
به سه بخش کرد آفریدون جهان
یکی روم و خاور، دگر ترک و چین
دگر دشت گردان و ایران زمین
نخستین به سلم اندرون بنگرید
همی روم و خاور مرو را سزید
…
دگر تور را داد توران زمین
ورا کرد سالار ترکان و چین
…
ازین دو نیابت به ایرج رسید
مرو را پدر شهر ایران گزید
هم ایران و هم دشت نیزه وران
همان تیغ و مهر و همان تخت عاج
باگذشت زمان سلم نارضایتی خود از تصمیم پدر را در پیامی به گوش تور میرساند و در پیام خود ابراز میکند که برادر کوچک ایرج مورد لطف ویژه پدر قرار گرفته و پادشاهی ایران به ایرج واگذار شده در حالیکه این حق او به عنوان فرزند ارشد بوده است.
سه فرزند بودیم زیبای تخت
یکی کهتر از ما به آمد به بخت
اگر مهترم من به سال و خرد
زمانه به مهر من اندر خورد
گذشته ز من، تاج و تخت و کلاه
نزیبد بر تو ای پادشاه
چو ایران و دشت یلان و یمن
به ایرج دهدُ روم و خاور به من
تور با تأیید سخنان سلم خشم خود را از کار پدر عیان و آن را فریبکاری پدر میخواند. سلم فرستادهای به نزد فریدون میفرستد تا از جانب او و تور پدر را از خشم خود آگاه کند. در پیامی که برای فریدون میفرستد شرم را به کناری میگذارد و با واژههای ناشایست او را به زیر پا گذاشتن عدالت متهم میکند.
فریدون چون پیام سلم و تور را میشنود حیران میشود: «چو بشنید مغزش بر آمد به جوش»؛ اما به نظر میآید که انتظار چنین واکنشی را از جانب آنان داشت پس در مقام پدری خیر خواه فرزندان، آنان را به پیروی از خرد باز میخواند. آنان را پند میدهد که در دام اهریمن نیفتند و آز را که اهریمن بر آنان چیره کرده است از خود دور کنند چرا که آز بدن را از روان تهی میکند.
به تخت خرد بر نشست آزتان
چرا شد چنین دیو انبازتان
بترسم که در چنگ این اژدها
روان یابد از کالبدتان رها
فریدون ایرج را از آنچه برادرانش در سر دارند آگاه میکند و از او میخواهد که هشیار باشد. پاسخ ایرج به هشدار پدر آن نیست که فریدون انتظار شنیدنش را داشت. ایرج علاقهای برای نشستن بر تخت پادشاهی ندارد و پیشنهاد میکند برای حل مشکل به دیدار برادرانش برود. فریدون از پیشنهاد ایرج استقبال میکند و نامهای مهر و موم شده به سلم و تور مینویسد. در آن نامه از برادران ایرج میخواهد که از برادر کوچک خود به گرمی پذیرایی کنند و مهربانی او را با مهر برادرانه به گرمی پاسخ دهند.
برادر کزو بودتان دل به درد
وگر چند هرگز نزد باد سرد
دوان آمد از بهر آزارتان
همان آرزومند دیدارتان
بیفکند شاهی شما را گزید
چنان کز ره نامداران سزید
ایرج با سواران همراه خود به دیدار برادرانش میرود. آنان به همراه سپاهیان خود از او باخوشرویی استقبال میکنند. خوشحالی سپاهیان از دیدن ایرج و مشاهده شادمانی آنان از حضور ایرج سلم را نگران میکند. سلم در اولین فرصت خشم خود را از دلبستگی سپاهیان به ایرج را در صحبت با تور عیان میکند.
به هنگامهی بازگشتن ز راه
نکردی همانا به لشکر نگاه ؟
که چندان کجا راه بگذاشتند
یکی چشم از ایرج نبرداشتند
از ایران دل ما همی تیره بود
بر اندیشه اندیشگان بر فزود
سپاه دو کشور چو کردم نگاه
از این پس جزو را نخوانند شاه
اگر بیخ او نگسلانی ز جای
ز تخت بلندت کشد زیر پای
سلم خطر را احساس کرده است ومیداند که محبوبیت ایرج نزد سپاهیان میتواند در آینده خطرناک باشد. برای او تنها راه چاره، نابودی ایرج است. سلم وتور تمام شب را به فکر چارهجویی هستند.با آغاز سپیده دم به چادر ایرج میروند و از همان آغاز ورود او را مورد باز خواست قرار میدهند. شرح رویداد را بهتر است از زبان فردوسی بشنویم.
بدو گفت تور: ار تو از ما کهی
چرا بر نهادی کلاه مهی
ترا باید ایران و تخت کیان
مرا بر در ترک بسته میان
برادر که کهتر ز خاور به رنج
به سربر ترا افسر و زیر گنج
ایرج تور را به آرامش دعوت میکند، صریح و روشن به او میگوید که خواهان تخت و تاج نیست
من ایران نخواهم نه خاور نه چین
نه شاهی نه گسترده روی زمین
و میافزاید:
سپردم شما را کلاه و نگین
ترا زین پس از من مباد هیچ کین
مرا با شما نیست جنگ و نبرد
دلت خود نباید به من رنجه کرد
تور سخنان ایرج را ناشنیده میگیرد، چرا که با نیت دیگری وارد خیمهگاه ایرج شده است. تور بر ایرج حملهور میشود. ایرج او را از ارتکاب قتل بر حذر میدارد
مکن خویشتن را ز مردم کشان
کزین پس نیابی خود از من نشان
بسنده کنم زین جهان گوشهای
به کوشش فراز آورم توشه یی
به خون برادر چه بندی کمر
چه سوزی دل پیر گشته پدر
جهان خواستی، یافتی، خون مریز
مکن با جهاندار یزدان ستیز
اما تور گوش شنوا ندارد و برای از میان برداشتن ایرج به چادر او آمده است
یکی خنجر از موزه بیرون کشید
سراپای او چادر خون کشید
تور تنها به کشتن ایرج بسنده نمیکند، پدر نیز باید بداند که روزگار دیگری در راه است.
سر تاجور زان تن پیلوار
به خنجر جدا کرد و برگشت کار
بیاگند مغزش به مشک و عبیر
فرستاد نزد جهان بخش پیر
چنین گفت کاینت سر آن نیاز
که تاج نیاگان بدو گشت باز
کنون خواه تاجش ده و خواه تخت
شد آن شاخ گستر نیازی درخت
کشته شدن ایرج به دست برادرانش و فرستادن سر بریده او برای پدر با این پیام که «کنون خواه تاجش ده و خواه تخت» این پرسش را به همراه میآورد که: چرا؟ برای یافتن پاسخ برای این «چرا»
از شاه لیر و مرگ کوردلیا یاری میجوییم.
دختران شاه لیر
شاه لیر پادشاه بریتانیا سه دختر داشت، گونریل، ریگان و کوردلیا که گونریل همسر دوک آلبانی بود، ریگان همسر دوک کورنوال و کوردلیا کوچکترین دختر او دو خواستگار داشت که برای خواستگاری او آمده بودند. در جلسهای با حضور دختران و همسرانشان شاه لیر آنان را از تصمیم مهمی که اتخاذ کرده مطلع میکند.
اینک بر آنیم که نیت نهفته مان را آشکار کنیم. آن نقشه را برایم بیاورید. دانسته باشید که ما قلمرو پادشاهی مان را سه بخش کرده ایم، و عزم راسخ مان بر آن است که همه کار ها و وظایف مملکتداری را در این آستانه سالهای پیری از دوش خودمان برداریم و بر دوش های جوان زورمند تری بگذاریم و خود سبکبار به سوی مرگ بخزیم.
شاه لیر
گونریل و ریگان در وصف عشق خود به پدر سخنان ستایش آمیزی میگویند و شاه لیر به هر یک از آنان اداره یک سوم از سرزمین پادشاهی خود را واگذار میکند. نوبت که به کوردلیا میرسد او سخنانی میگوید که شاه لیر انتظار شنیدنش را نداشت.
سرور مهربانم، مرا شما به دنیا آوردید، پروردید، دوستم داشتید، من هم در عوض، این نیکی ها را چنان که بایسته است جبران میکنم، ار شما فرمان میبرم، دوست تان دارم و بسیار محترم میشمارم.
کوردلیا
شاه لیر با شنیدن سخنان سرد و بی آلایش کوردلیا خشمگین میشود. او را از سهم ارث محروم و از خود طرد میکند. پادشاه فرانسه صداقت کوردلیا را میستاید، با او ازدواج میکند. کوردلیا پدر و کشورش را به ناچار ترک میکند. تنها کسی که جرأت میکند به شاه لیر هشدار دهد و از او میخواهد که در تصمیمش تجدید نظر کند مشاور و دوست او کنت است.
تو ، پادشاهی را برای خودت نگهدار، و با تأمل هر چه سنجیده تر بر این تیز خشمی زشت مهار بزن، من جانم را وثیقه عقیده ام میکنم که این دختر کوچک ترت کمتر از خواهرانش تو را دوست نمی دارد. نه هر چه صدایش آهسته است، اگر چه طنین تو رفتگی ندهد، میان تهی است.
کنت
شاه لیر پیر مرد یکدندهای است و گوش شنوا ندارد. او نه تنها بر تصمیمی که گرفته پا فشاری میکند بلکه کنت را از تمامی سمتهایش معزول میکند و به او دستور میدهد که کشور را ترک کند.
شاه لیر تمامی سرزمینش را به دو دختر بزرگتر خود وا گذاز میکند. جنگ قدرت پس از آن شعلهور میگردد. شاه لیر با رودرویی با واقعیت و بی مهری دخترانش سر به بیابان میگذارد مشاعرش را از دست میدهد و در پایان نمایشنامه جسد کوردلیا را که اعدام شده است به بیرون حمل میکند.
انسان و قدرت
فریدون و شاه لیر هر دو به اراده خود بر آن شدند که قبل از مرگ قدرت خود را به فرزندانشان واگذار کنند با این تصور که بر مبنای باور به سنتهای جامعه و پاسداری از ارزشهای پذیرفته شده در روابط خانوادگی، پیوند خونی و حرمت پدر فرزندی آنان را موظف میکند تا به وظیفهای که پدر به آنان تکلیف میکند عمل کنند و اطاعت امر او را در زمانی که قدرت را واگذار کرده بر خود واجب بدانند.
آنچه این دو پادشاه بر آن آگاهی نداشتند کارکرد ساختار قدرت بود که فراتر از روابط خونی و مهر پدر فرزندی راه خود را انتخاب میکند.
هسته مرکزی در داستان فریدون و نمایشنامه شاه لیر مساله قدرت است، در دو عصر متفاوت در دو ساختار متفاوت اجتماعی. زمانه فردوسی روزگار حاکمیت روابط فئودالی و حاکمیت اصول پدری است. فریدون پدری است خیر خواه که میخواهد قدرت را با خیر اندیشی برای آیندگان در خانواده حفظ کند. فریدون هشدار میدهد که اگر آز جایگزین خرد شود بیم آن میرود که روان آدمی از جسم رخت بر بندد و تنها جسم مادی از او باقی بماند. آز و خرد با یکدیگر سر سازگاری ندارند و دشمن یک دیگر هستند اگر در خرد ورزی، انسان عقل سلیم را به کار میگیرد، آز از امیال و آرزوهای پنهان و نا شناخته درونی آدمی پیروی میکند. میل به سروری بر دیگران از جمله امیالی است که جویندگانش آن را بر زبان نمی آورند. این میل سرکش به سروری بر دیگران است که آز را بر انسان چیره میکند تا بر خرد افسار بزند و راه را برای یکه تازی خود بگشاید.
آنچه فردوسی آن را آز میخواند، همان شهوت سیری ناپذیر انسان است برای اعمال اقتدار و تحمیل اراده خود بر دیگران. قدرت آن ساز و کاری است که به صاحبان قدرت این امکان را میدهد که دیگران را به اطاعت وادارند. این میل به سروری بر دیگران است که با گرفتن جان دیگری سند مالکیت قدرت را به نام صاحبان قدرت با خون امضا میکند.
فریدون هر چند نگران سلطه آز بر روان پسران خود است اما تصور میکند با دادن پند پدرانه میتوان این نیروی سرکش را را رام کرد. ساده انگاری فریدون با دیدن سر بریده ایرج فرو میریزد و او را در سوگی عمیق فرو میبرد. شاه لیر بر خلاف فریدون آنچنان سخنان چاپلوسانه دخترانش را باور میکند که بدون اینکه در صداقت آنان شک کند قدرت را به آنها واگذار میکند.
شاه لیر تصور نمی کرد دخترانی که در زبان خود را عاشق پدرشان نشان میدادند بلافاصله پس از نشستن بر تخت پدر، از او بخواهند که مطیع آنان باشد. او نیز هم چون فریدون قدرت را واگذار کرد، صادق ترین دختر خود را از همه چیز محروم کرد و گوشهای خود را بر هشدار بی پیرایه کنت گرفت. شکسپیر نویسنده عصر رنسانس است عصر نوزایی فرهنگی و تولد فردیت از مادری خسته و فرسوده در زیر بار سنگین حاکمیت چندین صد ساله کلیسا. در شاه لیر هر چند دختران لیر بر علیه او توطئه میکنند ولی در جبهه جنگ، فردیت های مختلفی وجود دارند که هر یک با تکیه بر اصول فردی خود در این یا آن سوی جبهه میجنگند. در روایت فردوسی جای این فردیت ها خالی است. در شاه لیر دلقک شخصیت جذابی دارد. آنچه را که دیگران جرأت ندارند بگویند او صریح و بدون پرده پوشی بیان میکند. دلقک هم چون آینهای است که روبروی شاه نمایان میشود و واقعیت را با تمام زشتی هایش به او نشان میدهد.
لیر: از کی تو اینقدر به شعر و آواز آموخته شده ای، مردک؟
دلقک : از وقتی که تو عمو جان دختر هایت را مادر خودت کردی، همان وقت که تو به دستشان شلاق دادی و برای کتک خوردن شلوارت را پایین کشیدی.
آنها از شادی اشک ریختند
و من از غمی که داشتم آواز خواندم
که چرا شاهی قایم موشک بازی میکند
و به جمع دیوانهها در میآید
عمو جان برایم معلمی پیدا کن که بتواند به من درس دروغگویی بدهد، دلم خیلی میخواهد دروغ گفتن را یاد بگیرم.
دلقک حرفش را دندان نمیزند و به زبانی عاری از تملق واقعیت را به لیر میگوید اما شاه لیر تاب تحمل واقعیت را ندارد و آسانترین راه را بر میگزیند، گریز از دنیای واقعی و سر به بیابان گذاردن.
نماد قربانیان این جدال قدرت در داستان فریدون ایرج است و در شاه لیر کوردلیا. وجه مشترک هر دوی آنها پرهیز از قدرت طلبی و نزدیکی به قدرت است. ایرج به نزد برادران خود میرود، برای جلوگیری از خونریزی تاج و تخت را به آنها میدهد. او شیفته جاه و مقام نیست . برای ایرج بر قراری آرامش بین برادران و پیش گیری از جنگ و خون ریزی مهمتر از نشستن بر تخت پادشاهی است. کوردلیا بر استقلال فکری خود میایستد و آنچه را که باور دارد بر زبان میآورد، نه آنچه او را به ثروت و قدرت میرساند.
برادران ایرج از قدرت گرفتن او در آینده هراس دارند و همین هراس برای آنان کافی است که او را به طرز فجیعی بکشند. سلم و تور به کشتن ایرج بسنده نمیکنند و با فرستادن سر بریده او برای پدر در عمل نشان میدهند که برای تصاحب قدرت هیچ گونه پایبندی اخلاقی نمیتواند سد راه آنان باشد حتی حرمت پدر. انتقام از پدر در شرایطی رخ میدهد که فریدون در پیام خود به آنها گفته بود که خواهان تاج و تخت نیست.
نخواهم همی خویشتن را کلاه
نه آگنده گنج و نه تخت و نه گاه
سه فرزند را خواهم آرام و ناز
از آن پس که بردیم رنج و دراز
کوردلیا نیز که برای یاری به پدرش آمده بود قربانی توطئه میشود. او را در بحبوحه جنگ به دار میآویزند. اعدام کوردلیا در خود همان پیامی را دارد که ارسال سر بریده ایرج برای فریدون. در جنگ قدرت آنان که برای تصاحب قدرت میجنگند چهره واقعی خود را به نمایش میگذارند. چهرهای بی رحم و خون ریز. باید از خود پرسید که نشستن بر تخت پادشاهی و یا هر نماد دیگری که قدرت را در دستان یک نفر متمرکز میکند با آن فرد چه میکند که برای حفظ آن جایگاه از هیچ جنایتی دریغ نمی کند. گویی هم اینکه فرد بر تخت قدرت جلوس میکند دنیا را از دریچه دیگری میبیند و جهان او با جهان واقعیتهای موجود متفاوت است. فریدون در سوگ ایرج و شاه لیر با مرگ کوردلیا با واقعیت جهان بی رحم قدرت روبرو میشوند.
شیون شاه لیر بر جسد کوردلیا فریاد پدری است سوگوار که میتواند فریاد هر انسان دادخواهی باشد در هر زمان و هر مکان که قدرت آنان را در سوگ عزیزانشان نشانده است.
شیون کنید شیون شیون! اوه! شما مردها را مگر از سنگ ساخته اند؟من اگر زبان و چشمهای شما را داشتم، چنان به کارشان میگرفتم که طاق آسمان از هم بپاشد. دخترم برای همیشه رفته است. من میدانم مرده کدام است و زنده کدام، او مرده است، مثل زمین.
شاه لیر
مرگ بر همه شما آدمکشها، خیانت کار ها! کاش میتوانستم نجاتش بدهم، ها! چه میگویی؟ صدایش همیشه نرم بود، مهربان، آهسته صفتی بسیار پسندیده برای زن، من آن نامردی را که حلق آویزت کرد کشتم.
سخن آخر
در آغاز این نوشته این پرسش را مطرح کردیم که« قرابت بسیار بین آن دو داستان از کجا ریشه میگیرد»؟
چگونه است که شکسپیر شش قرن بعد از فردوسی قدرت را همانگونه می بیند که فردوسی؟ فردوسی آز را سرچشمه خشونت میداند و شکسپیر نیز به شکل دیگری طینت بد سلطهطلبان را علت جنایت در زیر سایه قدرت میبیند. شاید علت اصلی را نه در ذات انسان که باید در ساختار جامعهای جستجو کرد که انسانها را در موقعیتی قرار میدهد که آنان را به سمت جنایت سوق میدهد. پاسخ این پرسش را به جامعهشناسان وا گذار میکنم.
تمامی ابیات شاهنامه از شاهنامه فردوسی به کوشش جلال خالقی مطلق انتخاب شده است.
متنهای انتخابی از شاه لیر ترجمه م.ا به آذین نشر آتیه ۱۳۷۹است.




نظرها
نظری وجود ندارد.