ترکیه و قطر توافق دفاعی متقابل امضا کردند

ترکیه و قطر جمعه ۲۲ آبان / ۱۳ نوامبر در پی دیدار رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، و شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر در استانبول توافق‌نامه دفاعی متقابل امضا کردند. دفتر ریاست‌جمهوری ترکیه با اعلام این خبر، جزئیاتی از مفاد توافق‌نامه، تعهدات نظامی دو طرف یا سازوکار اجرایی آن منتشر نکرد.

دفتر ریاست‌جمهوری ترکیه در بیانیه‌ای که در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد، به نقل از اردوغان اعلام کرد که آنکارا و دوحه به همکاری با یکدیگر برای جلوگیری از شعله‌ور شدن دوباره جنگ در منطقه خلیج فارس ادامه خواهند داد و تلاش می‌کنند زمینه‌ای برای گفت‌وگو و دستیابی به صلح فراهم کنند.

اردوغان همچنین امضای توافق دفاعی متقابل را گامی در جهت ارتقای روابط دو کشور توصیف کرد و گفت این توافق بُعد تازه‌ای به مناسبات و پیوندهای نزدیک ترکیه و قطر خواهد افزود.

در بخش دیگری از بیانیه ریاست‌جمهوری ترکیه، بر توسعه و متنوع‌سازی همکاری‌های انرژی دو کشور و گسترش مناسبات در حوزه صنایع دفاعی تأکید شده است. اردوغان تصریح کرده که همکاری‌های دفاعی میان دو کشور همچنان گسترش خواهد یافت.

این دیدار در چارچوب دوازدهمین نشست کمیته عالی راهبردی ترکیه و قطر برگزار شد؛ سازوکاری که با هدف تقویت هماهنگی‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی دو کشور فعالیت می‌کند. پیش از این نشست نیز مقام‌های قطری از برنامه دو کشور برای گسترش همکاری‌ها در حوزه‌های اقتصاد، صنایع دفاعی، هوش مصنوعی و فن‌آوری خبر داده بودند.

نگرانی‌های امنیتی و نقش جنگ علیه ایران

امضای این توافق در شرایطی صورت می‌گیرد که جنگ علیه ایران و پیامدهای امنیتی آن، معادلات منطقه‌ای را تحت تأثیر قرار داده و نگرانی کشورهای حاشیه خلیج فارس درباره امنیت زیرساخت‌ها، تأسیسات انرژی و ثبات سیاسی منطقه را افزایش داده است.

یوسف الاباردا، تحلیلگر مسائل امنیتی، در گفت‌وگو با شبکه الجزیره، با اشاره به پیامدهای جنگ ایران گفت کشورهای منطقه از آثار این جنگ متأثر شده‌اند و احساس امنیت گذشته را ندارند.

او معتقد است کشورهای حوزه خلیج فارس، به‌ویژه قطر، به این جمع‌بندی رسیده‌اند که تضمین‌های امنیتی ایالات متحده آمریکا در شرایط کنونی به اندازه کافی قابل اتکا نیستند.

الاباردا با اشاره به حضور نیروهای نظامی ترکیه در قطر گفت این نیروها برای امنیت دوحه اهمیت زیادی دارند. او همچنین احتمال داد که در آینده نزدیک، ترکیه تجهیزات نظامی و سامانه‌های پدافند هوایی بیشتری در اختیار قطر قرار دهد یا آن‌ها را در این کشور مستقر کند.

به‌گفته این تحلیلگر، توافق دفاعی جدید می‌تواند زمینه را برای پیشبرد قراردادهای نظامی و تسلیحاتی میان دو کشور فراهم کند؛ هرچند تاکنون تأیید رسمی درباره استقرار سامانه‌های جدید پدافندی یا اعزام نیروهای بیشتر از سوی دولت ترکیه منتشر نشده است.

ترکیه از سال‌ها پیش حضور نظامی خود را در قطر گسترش داده و در این کشور یک پایگاه نظامی اختصاصی دارد که به نام «پایگاه طارق بن زیاد» شناخته می‌شود. این پایگاه بخشی از همکاری‌های دفاعی و امنیتی دو کشور است و حضور نیروهای ترکیه در آن، یکی از نشانه‌های روابط راهبردی نزدیک میان آنکارا و دوحه به‌شمار می‌رود.

توافق سه‌جانبه؛ زمینه‌ای برای همکاری‌های دفاعی گسترده‌تر

توافق جدید ترکیه و قطر در شرایطی امضا شده که آنکارا در ماه‌های اخیر تلاش کرده است همکاری‌های امنیتی و دفاعی خود با قدرت‌های منطقه‌ای را گسترش دهد.

ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان در ۷ اوت ۲۰۲۶ (۱۶ مرداد ۱۴۰۵) در شهر مکه توافق‌نامه مشترک دفاعی امضا کردند. بر اساس مفاد اعلام‌شده آن توافق، حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به هر سه کشور تلقی می‌شود و طرف‌ها متعهد به تقویت همکاری‌های دفاعی و امنیت جمعی هستند.

پارلمان ترکیه نیز ۶ نوامبر ۲۰۲۶ (۱۵ آبان ۱۴۰۵) این توافق را با ۲۷۹ رأی موافق در برابر ۱۱۹ رأی مخالف تصویب کرد و مسیر قانونی اجرای آن را در ترکیه هموار ساخت. این توافق افزون بر دفاع مشترک، زمینه همکاری در حوزه‌های اطلاعاتی، مبارزه با تروریسم، آموزش و رزمایش‌های نظامی و صنایع دفاعی را فراهم می‌کند.

با این حال، تاکنون هیچ اطلاعات رسمی منتشر نشده که نشان دهد توافق آنکارا و دوحه نیز شامل بندی مشابه درباره تلقی حمله به یک کشور به‌عنوان حمله به هر دو کشور است.

چشم‌انداز و اهمیت توافق

امضای توافق دفاعی میان ترکیه و قطر را می‌توان بخشی از روند بازتعریف مناسبات امنیتی در خاورمیانه ارزیابی کرد؛ روندی که در آن برخی کشورهای منطقه، در کنار حفظ روابط خود با قدرت‌های خارجی، به‌دنبال ایجاد سازوکارهای مستقل‌تر برای همکاری‌های نظامی و دفاعی هستند.

قطر که میزبان پایگاه هوایی العدید، یکی از مهم‌ترین مراکز نظامی آمریکا در منطقه است، هم‌زمان روابط دفاعی نزدیکی با ترکیه دارد. از این منظر، گسترش همکاری‌های نظامی دوحه و آنکارا لزوماً به معنای قطع همکاری قطر با واشنگتن نیست، بلکه می‌تواند نشانه تلاش این کشور برای متنوع‌سازی شرکای امنیتی و کاهش وابستگی به یک تضمین‌کننده خارجی باشد.

برای ترکیه نیز این توافق فرصتی برای تقویت نفوذ سیاسی و نظامی در خلیج فارس، توسعه بازار صادرات صنایع دفاعی و تثبیت جایگاه خود به‌عنوان یکی از بازیگران مهم امنیتی منطقه محسوب می‌شود.