میکروفن، چتر و تریبون؛ بازتولید اقتدار در تصویر
میکروفن، چتر و تریبون؛ اینها ابزارهای سادهی صحنهآرایی سیاسی نیستند، بلکه کدهای بازتولید اقتدارند. سارا شادابی در این دیدگاه روانکاوانه نشان میدهد که چگونه تصاویر رضا پهلوی و خانوادهاش، تبارسالاری، نابرابری طبقاتی و انحصار صدا را زیر ظاهرِ مدرن و فریبندهی خود طبیعی جلوه میدهند.

۷ نوامبر ۲۰۲۶ فرانکفورت (عکس از فلوریان ویگاند / dpa Picture-Alliance via AFP)

قدرت پیش از توضیح، تصویر است. کسی میکروفون به دست سخن میگوید و کسی در کنارش او را همراهی میکند؛ کسی موضوع مراقبت است و دیگری تامین کننده آن مراقبت؛ یکی در مرکز صحنه میایستد و تشریفات او را در نگاه مخاطب مهم عرضه میکند. این تقسیم جایگاهها، تصویری از نظم اجتماعی میسازد: چه کسی صاحب صداست، چه کسی صاحب امتیاز است و دیگران چگونه در نسبت با او تعریف میشوند.
۱. میکروفن و شیشه؛ مردِ سخنگو، زنِ همراه
در تصویر نخست، مرد میکروفن را در دست دارد و زن کنار او ایستاده است. هر دو پشت شیشهٔ ضدگلوله قرار دارند. تصویر، دو رابطه را همزمان سازمان میدهد: رابطهٔ زن و مرد درون جایگاه و رابطهٔ جایگاه با جمعیت. زن و مرد هر دو دیده میشوند، اما حضورشان کارکرد یکسانی ندارد. مرد با سخنگفتن، موضعگرفتن و خطابکردن جمع تعریف میشود؛ زن با همراهیِ او. میکروفن، امکانِ شکلدادن به معنای سیاسیِ صحنه را در اختیار مرد قرار میدهد. زن در تصویر حضور دارد، اما مرکز گفتار نیست.
دیدهشدن زن با برخورداری از صدای مستقل برابر نیست. او میتواند در مرکز توجه باشد و همچنان در جایگاهی قرار گیرد که معنایش از نسبت با مردِ سخنگو گرفته میشود. این ترکیب، الگوی آشنای مردمحوری را بازنمایی میکند: مرد نمایندگی میکند و زن حضور او را همراهی و تکمیل میکند. ظاهر امروزیِ صحنه، این تقسیم نقش را از میان نبرده است.

شیشه ضد گلوله، مرزبندی دوم را میسازد. شخصیت سیاسی دیده میشود و صدایش به جمع میرسد، اما بدن او در محدودهای جدا و محافظتشده قرار دارد. شفافیت، فاصله را حذف نمیکند؛ آن را در برابر چشم نگه میدارد. مخاطب همزمان با نزدیکیِ بصری و جداییِ جسمانی مواجه است.
در خوانش روانکاوانه، این ترکیب میتواند به آرمانیسازی کمک کند. فردِ مرکزی قابلدیدن است، اما دور از دسترس باقی میماند. حفاظت ویژه میتواند در دریافت مخاطب به نشانهٔ اهمیت ویژه تبدیل شود؛ فاصله، احساس عظمت ایجاد کند و جدایی، منزلت بسازد.
دو محور تصویر در همین نقطه به هم میرسند: زن از طریق همراهی به مرکز متصل است و جمعیت از طریق نگاهکردن و شنیدن. مردِ صاحب میکروفن، نقطهای است که نسبتهای دیگر پیرامون او شکل میگیرند. قدرت در قالب مردی بازنمایی میشود که سخن میگوید، زنی که کنارش ایستاده و جمعی که در سوی دیگر مرز، مخاطب اوست.
۲. چتر و بلندی؛ منزلت یک نفر، کارِ دیگری
در تصویر دوم، نگاه زن به پایین و جایگاه مرتفع او، رابطهای عمودی با فضای مقابل میسازد. بلندیِ ایوان یا سکو در ترکیب تصویر، معنایی اجتماعی پیدا میکند: او بالاتر قرار گرفته و نگاهش به پایین امتداد یافته است. ارتفاع به زبانِ مرتبه تبدیل میشود.
چتر این تمایز را تکمیل میکند. شخص دیگری آن را بالای سر زن نگه داشته است. پرسش «چرا خودش چتر را نگه نداشته؟» توجه را از ظاهر آراستهٔ صحنه به کاری میبرد که این ظاهر را ممکن کرده است. آسودگیِ یک بدن بر فعالیتِ بدن دیگری استوار است؛ یکی موضوع مراقبت است و دیگری فراهمکنندهٔ آن.
زن میتواند بدون درگیرشدن با نگهداشتن وسیلهٔ محافظت از خود، تماماً در جایگاه دیدهشدن باقی بماند. دیگری کار میکند تا حضور آسوده و ممتاز او حفظ شود. منزلت از طریق کاری نمایش داده میشود که فردِ مرکزی انجام نمیدهد و دیگری برای او انجام میدهد.
قاب نیز این تمایز را تشدید میکند. زن با چهره و هویت فردی دیده میشود، اما فردِ نگهدارندهٔ چتر عمدتاً به دست و بازویی خدمتکننده تقلیل یافته است. یکی موضوع اصلی تصویر است و دیگری از طریق خدمتش در آن حضور دارد. کارِ او دیده میشود، اما فردیتش به حاشیه میرود.
از منظر روانکاوانه، تصویر میتواند مخاطب را به همانندسازی با فردِ ممتاز دعوت کند: کسی که بالاتر ایستاده، مورد توجه است و دیگری آسایشش را تأمین میکند. در این دریافت، میل به برخورداری از امتیاز جای پرسش از ساختار نابرابری را میگیرد. آرزو، رسیدن به جایگاهِ برخوردار از خدمت میشود و رابطهٔ نابرابر پابرجا میماند.
مرکزیت زن در این قاب، بهخودیخود معنای رهایی ندارد. او در اینجا از امتیازی برخوردار است که فرد دیگری آن را با کار خود ممکن میکند. جایگاه جنسیتی و جایگاه طبقاتی بر هم منطبق نیستند؛ زن میتواند موضوع تحسین باشد و همزمان در بازنماییِ سلسلهمراتب اجتماعی مشارکت کند.
تصویر در ظاهر، مقام یک زن را برجسته میکند؛ در ساختار خود، فاصلهای طبقاتی را طبیعی و مطلوب جلوه میدهد. بلندی، جهت نگاه و دستِ نگهدارندهٔ چتر، نظمی را میسازند که در آن برخی دریافتکنندهٔ مراقبت ویژهاند و برخی فراهمکنندهٔ آن. این نمایشِ منزلت، تخیلی را تقویت میکند که تداوم امتیاز برای گروهی و تداوم خدمت برای دیگران را خواستنی میسازد.
۳. تریبون و تشریفات؛ تثبیت مرکزیت، یک سال بعد
تصویر سوم، یک سال بعد، منطق دو تصویر پیشین را در صحنهای تشریفاتی تکمیل میکند. در تصویر نخست، گفتار در مردِ مرکزی متمرکز بود و شیشه، فاصلهٔ او با جمع را تثبیت میکرد. در تصویر دوم، ارتفاع و خدمت، منزلت را نمایش میدادند. اکنون تریبون و گلآرایی گسترده، این مرکزیت را در معماری صحنه سامان میدهند. جای سخنگفتن از پیش تعیین شده و تزئینات، نگاه را به سوی صاحب آن هدایت میکنند. مخاطب پیش از شنیدن استدلال، با نمایش اهمیتِ گوینده مواجه میشود. شکوهِ جایگاه، زمینهٔ پذیرش سخن را فراهم میکند.

تریبون در این ترکیب، محل ظهور مقام است. فرد در مرکز مجموعهای قرار میگیرد که عناصر آن بر اهمیت او تأکید دارند. جایگاه چنان عرضه میشود که گویی پیشاپیش به او تعلق دارد و اکنون باید دیده و به رسمیت شناخته شود. تقریبا با همان منطق بلندای جایگاه موعظ در مسجد.
در سطح روانکاوانه، آرایش صحنه به فرد امکان میدهد حامل تصویری از قدرت، انسجام و اعتبار شود. مخاطب ممکن است در شکوه او، شکوهِ مطلوبِ خود یا جمعش را ببیند. بزرگیِ فرد به بزرگیِ «ما» تبدیل شود و احساس تعلق به او، رضایتِ برخورداری از قدرت ایجاد کند.
در این رابطه، تماشای قدرت میتواند جای تجربهٔ اختیار را بگیرد. مخاطب از اعتبار فرد احساس سربلندی میکند، درحالیکه سهم سیاسی او باید با امکان تصمیمگیری، مخالفت و محدودکردن قدرت سنجیده شود. همانندسازی با فردِ قدرتمند، میتواند احساس قدرت بسازد، بیآنکه اختیار را توزیع کند.
فاصلهٔ یکساله، در کنار هم قرارگرفتن این تصاویر، معنای تداوم مییابد. تقسیم صدا، نمایش امتیاز و تشریفاتِ مقام، به یکدیگر متصل میشوند. مرکزیت فرد در صورتهای مختلف تکرار میشود و به منظرهای آشنا بدل میگردد: فرد در مرکز، امکانات پیرامون او و مخاطبان روبهروی او.
۴. از تصویر به نامها؛ تداوم اقتدار در قالب خاندان
با افزودن نامها، زمینهٔ سیاسی این توالی روشنتر میشود. مردِ صاحب میکروفن و تریبون، رضا پهلوی است و زنی که در کنار او قرار دارد ، همسرش است که ویترین تکمیل کننده برابری خواهی اوست . زنِ زیر چتر، دختر اوست. اکنون رابطهٔ تصاویر از مرکزیت یک شخص فراتر میرود و به بازنمایی منزلت یک خاندان پیوند میخورد.
در تصویر نخست، مردِ محوری صاحب گفتار است؛ در تصویر دوم، نسل بعدیِ همان خانواده از مراقبت و تمایز برخوردار میشود؛ در تصویر سوم، تشریفات، مقامِ مردِ مرکزی را برجسته میکنند. کنار هم قرارگرفتن این قابها، تخیلی را میسازد که در آن امتیاز میتواند از فرد به خانواده و از خانواده به نسل بعد امتداد پیدا کند.
این پیوند، معنای طبقاتیِ تصویر چتر را نیز دقیقتر میکند. زنِ ممتاز، دخترِ چهرهٔ مرکزیِ سیاسی است. تعلق خانوادگی به منبع منزلت تبدیل میشود و خدمت دیگری، این منزلت را قابلدیدن میکند. در چنین تخیلی، جایگاه پیش از انتخاب و مسئولیت وجود دارد؛ تبار، مبنای تمایز است و صحنه آن را به نمایش میگذارد.
در خوانش این نوشته، این توالی تصویری به توسعه و عادیسازی اقتدارگرایی کمک میکند: تمرکز گفتار در یک مرد، نمایش امتیاز برای خانواده و تثبیت مقام از طریق تشریفات. آنچه گسترش مییابد، عادت به دیدنِ یک فرد و خاندانش در مرکز است؛ عادتی که میتواند جای پرسش از منشأ اختیار و حدود آن را بگیرد.
دموکراسی مستلزم حقوق برابر شهروندان، اختیارِ قابلواگذاری و پسگرفتن، و قدرتِ پاسخگوست. منزلت خانوادگی، حق سیاسی ایجاد نمیکند. حضور یک زن، برابری جنسیتی را محقق نمیسازد و احساس افتخار به شکوه یک رهبر، سهم شهروند در تصمیمگیری را تأمین نمیکند.
در منطق بازنماییِ این سه تصویر، از دموکراسی خبری نیست؛ آنچه به نمایش درمیآید، تمرکز صدا، امتیاز خانوادگی و شکوهِ جایگاه است. مخاطب به شناساییِ منزلت دعوت میشود و رابطهٔ مطلوب، پیرامون تعلق به فردِ ممتاز شکل میگیرد.
پرسش نهایی این است که مردم در این تخیل چه جایگاهی دارند: صاحبان اختیارند که نماینده تعیین میکنند و او را پاسخگو نگه میدارند، یا تماشاگرانی که از شکوهِ یک خاندان احساس قدرت میکنند؟ این تصاویر، دومی را برجسته میکنند: قدرت در مرکز باقی میماند و سهم دیگران، همراهی، خدمت و تحسین است.






نظرها
نظری وجود ندارد.