دیدار «دوستان تهران» با ترامپ؛ نشست شنژن و بنبست جنگ ایران
علی رسولی ـ اثر واقعی نشست پنجشنبه را باید در آن چیزی سنجید که در روزهای بعد از آن رخ میدهد. آیا پکن یا مسکو پیشنهادی مشخص به تهران منتقل میکنند؟ آیا واشنگتن حاضر میشود در برابر اقدامی از سوی ایران، بخشی از فشار را کاهش دهد؟ واشنگتن منعطف میشود؟ دیدار به تکرار مواضع تکراری محدود میماند؟ اما آورده این نشست برای تهران چیست؟ در صورتی این نشست برای تهران تعیینکننده خواهد بود که یکی از طرفها حاضر شود قدمی بردارد که پیش از نشست حاضر به برداشتنش نبود. گامهای برداشته نشده پکن، مسکو و واشنگتن کم نیستند و البته که ایران هم دستبسته نیست.

03 March 2025, North Rhine-Westphalia, Duesseldorf: The themed float with the heads of state of China (Xi), USA (Trump) and Russia (Putin) is shown at the Rose Monday parade. Rose Monday is the highlight of the Rhineland carnival season with the traditional parade through Düsseldorf. Photo: Federico Gambarini/dpa (Photo by FEDERICO GAMBARINI / dpa Picture-Alliance via AFP)
روز پنجشنبه ۲۸ آبان در شنژن چین، دونالد ترامپ میخواهد درباره جنگ ایران با دو رئیسجمهوری حرف بزند که تهران آنها را شرکای راهبردی خود میداند.
ایران در این دیدار سهجانبه نمایندهای ندارد، اما پیش از نشست موضعش را علنی کرده و گفته که پکن و مسکو حرف و بحث تهران را میدانند و به گفته اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، انتظار میرود آمریکا را بابت اقداماتش پاسخگو کنند. ایران امید دارد که نشست شنژن یک سیلی قدرتمند به صورت ترامپ باشد و سران دو کشور «دوست» به او بگویند که «بازی را باختهای و وقت برگشت به رختکن است».
البته این انتظار تهران از دو رفیق قدیمیاش است و چین و روسیه قاعدتا براساس آنچه ترامپ روی میز معامله میگذارد و آنچه ایران در چنته دارد، تصمیم میگیرند.
از آرزوی تهران گفتیم بهتر است آرزوی واشنگتن را هم بگوییم. همه دیدارهای دیپلماتیک میان سران کشورهای قدرتمند برای توافق بر سر نوع رفتار با کشور یا کشورهای غایب نیست. این یکی اما قطعا درباره ایران، نحوه مواجهه با ایران و جنگ با ایران خواهد بود. ترامپ که اکنون کلیددار واشنگتن است امید دارد که بتواند روسیه و چین را مجاب کند که راهی برای آمریکا بگشایند. اکسیری فراهم کنند که آمریکا را از بنبست کنونی در جنگ با ایران خارج کند آن هم به نحوی که «سرود ظفر» به نام ترامپ خوانده شود.
اما به خود نشست برگردیم. پکن روز دوشنبه ۲۵ آبان تایید کرد که شی جینپینگ، ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ پنجشنبه ۲۸ آبان، در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک)، دیدار میکنند. به گفته یک مقام ارشد آمریکایی که با آسوشیتدپرس گفتوگو کرده، ترامپ قصد دارد موضوع جنگ ایران را مطرح کند. گفتوگوی هستهای هم در کار است. توافق بر سر زرادخانههای هستهای آمریکا، چین و روسیه محور جانبی مذاکره است که البته نباید آن را با پرونده غنیسازی ایران یکی گرفت.
پکن در بیانیه رسمیاش از مفاد اصلی مذاکرات سخنی به میان نیاورده است. ماجرای هستهای چین با آمریکا یک شباهت روشی با ایران دارد. همانگونه که ایران میگوید با آمریکا بر سر حق غنیسازی و انتقال مواد غنیشده به خارج مذاکره نمیکند، چین هم میگوید بر سر «تعداد بمبهای اتمی» با کسی مذاکره نخواهد کرد. به ویژه با واشنگتن.
تهران از پکن و مسکو چه میخواهد؟
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، یکشنبه ۲۴ آبان گفت اینکه سه قدرت جهانی درباره «یک قدرت جهانی دیگر» گفتوگو کنند، عجیب نیست. یک خط و نشان روشن پیش از دیدار شنژن.
این تعبیر قرار بود روشن کند که تهران خودش را موضوع معامله دیگران نمیداند اما بخش عملیتر موضع بقایی این بود که ایران با چین و روسیه در تماس نزدیک و مستمر است و هر دو از مواضع تهران اطلاع دارند. بقایی گفت انتظار دارد آنها آمریکا را پاسخگو کنند.
نکته مهم در سخنان بقایی این بود که او از طرح مشخصی برای میانجیگری یا پیشنهاد مشترکی که ایران پیشاپیش آن را پذیرفته باشد، خبر نداد.
تماسهای چند وقت گذشته میان ایران با روسیه و چین در حد پیامهای با واسطه و اظهارنظرهای دیپلماتیک نبوده است. علی باقری کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، ۱۱ آبان در پکن با وانگ یی، وزیر خارجه چین دیدار کرد. سه روز بعد، محسن رضایی، دبیر شورا، در مسکو با پوتین دیدار کرد و پیام مجتبی خامنهای را به او رساند. محمدباقر قالیباف هم در مصاحبه با الجزیره گفت آمریکا از پوتین خواسته تهران را به مذاکره مستقیم ترغیب کند و رضایی مواضع ایران را برای رئیسجمهوری روسیه توضیح داده است. کاخ سفید به آسوشیتدپرس گفته اصلا از این خبرها نبوده است.
چین و روسیه تا کجا پای رفاقتشان میایستند؟
پکن از تماشای مخمصهای که واشنگتن به آن گرفتار شده لذت میبرد. سود بزرگ چین از بنبست جنگ آمریکا با ایران مخدوش شدن یک «تصور جهانی» بود. این تصور که آمریکا قدرت مطلق است و نهایتا چین هم در برابرش زانو خواهد زد.
اما چین از ادامه جنگ زیان میبیند و لزوما با طرح تهران برای آینده تنگه هرمز موافق نیست. اداره اطلاعات انرژی آمریکا گزارش داده که اختلال عرضه از مسیر تنگه، از عوامل کاهش واردات نفت خام چین در سهماهه دوم سال ۲۰۲۶ بود. وانگ یی در دیدار شهریورماه با عباس عراقچی، هم از حقوق و منافع مشروع ایران دفاع کرد و هم خواستار بازگشایی سریع تنگه هرمز و عبور امن و بدون مانع کشتیها شد. کاخ سفید در روایت خود از دیدار شهریور ترامپ و شی گفت دو رهبر با گرفتن عوارض در آبراههای بینالمللی مخالفاند. این موضع درباره عوارض، بهخودیخود، نه تایید محاصره آمریکا از سوی چین است و نه پذیرش ترتیباتی که تهران برای تنگه میخواهد. البته پکن در برابر این بخش از روایت طرف آمریکایی از دیدار دو رهبر، سکوت کرده. نه تایید و نه تکذیب.
برای مسکو، ارتباط با تهران و واشنگتن امکان انتقال پیام را فراهم میکند. روسیه در سندی که به سازمان ملل ارائه کرده، حملات آمریکا و اسرائیل به تاسیسات هستهای ایران را محکوم کرده و از توافقی حمایت کرده که حقوق ایران ذیل پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای را در نظر بگیرد.
ایران و روسیه همپیمان راهبردی یکدیگرند. با این حال، پیمان راهبردی تهران و مسکو تعهد دفاع متقابل ندارد. روسیه میتواند از موضع ایران دفاع کند یا پیشنهادی را منتقل کند، اما نه از جانب تهران اختیار پذیرش آن را دارد و نه صرفِ رابطه با واشنگتن به این معنا است که میتواند آمریکا را به اجرای آن وادارد.
شنژن میتواند ورق را برگرداند؟
شاید این موضوع دقیق و درست نباشد ولی فرض کنیم که آمریکا واقعا به دنبال توافقی است که به جنگ ایران خاتمه دهد. گره فعلی در جنگ آمریکا با ایران فقدان میانجی نیست. مساله بر سر ترتیب اقدامات در طرحهای احتمالی برای پایان مخاصمه است. تهران رفع محاصره بنادر، رفع تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدودشده و جبران خسارت جنگ را در شمار خواستههایش پیش از ورود به مذاکرات هستهای قرار داده است. در مقابل، مارکو روبیو هفته گذشته در پاریس گفت واشنگتن تحریم و محاصره را موثر میداند و به همین دلیل فعلا نیازی به عملیات رزمی گسترده نمیبیند. به بیان ساده، آنچه تهران میخواهد پیش از مذاکره کنار گذاشته شود، همان ابزاری است که واشنگتن میخواهد برای گرفتن امتیاز نگه دارد.
حتی اگر در شنژن راهی برای کاهش درگیری پیدا شود، مسئله هستهای بلاتکلیف باقی میماند. گزارش تازه آژانس بینالمللی انرژی اتمی از جهان میخواهد به فریاد این نهاد برسند چرا که آنها نمیدانند بعد از بمباران تاسیسات هستهای در ایران چه اتفاقی افتاده است. تهران میگوید در شرایط تهدید و پس از حمله به تاسیساتش، نظارت جهانی نمیتواند مانند گذشته ادامه یابد. تازه رئیس سازمان انرژی اتمی ایران به وضوح میگوید برخی تاسیسات در همان ساعت ابتدایی جنگ هدف قرار گرفتند که اطلاعاتش را فقط آژانس در اختیار داشت. پس گره هستهای فعلا کورتر از آن است که بشود راهی برای بازکردنش یافت.
توافق سه رئیسجمهوری بر سر مطلوب بودن پایان جنگ، بهخودیخود نه این اختلاف را حل میکند و نه جای توافق با ایران بر سر دسترسی بازرسان را میگیرد.
در همین حال، دیپلماسی منطقهای هم منتظر عکس دستهجمعی شنژن نمانده است. پاکستان روز دوشنبه در نشست سازمان همکاری اقتصادی در اسلامآباد از ادامه تلاشهایش برای کاهش تنش گفت و عباس عراقچی سهشنبه در مسقط مواضع ایران را به عمانیها منتقل میکند.
بنابراین اثر واقعی نشست پنجشنبه را باید در آن چیزی سنجید که در روزهای بعد از آن رخ میدهد. آیا پکن یا مسکو پیشنهادی مشخص به تهران منتقل میکنند؟ آیا واشنگتن حاضر میشود در برابر اقدامی از سوی ایران، بخشی از فشار را کاهش دهد؟ واشنگتن منعطف میشود؟ دیدار به تکرار مواضع تکراری محدود میماند؟
نشست شنژن میتواند هزینه ادامه جنگ را پیش چشم سه رهبر بیاورد بیآنکه قادر باشند در آن تغییری ایجاد کنند. هیچ قدرتی در جهان کنونی نمیتواند زنجیره رویدادهای آتی را «مهندسی» کند.
اما آورده این نشست برای تهران چیست؟ در صورتی این نشست برای تهران تعیینکننده خواهد بود که یکی از طرفها حاضر شود قدمی بردارد که پیش از نشست حاضر به برداشتنش نبود. گامهای برداشته نشده پکن، مسکو و واشنگتن کم نیستند و البته که ایران هم دستبسته نیست.




نظرها
نظری وجود ندارد.