روسیه، عربستان و استرالیا؛ بزرگترین صادرکنندگان تاریخی سوختهای فسیلی در جهان
بررسی صادرات نفت، گاز و زغالسنگ از سال ۱۸۵۰ نشان میدهد روسیه، عربستان سعودی و استرالیا بیشترین سهم را در تأمین سوختهای فسیلی جهان داشتهاند؛ سوختهایی که سوزاندن آنها در کشورهای مصرفکننده میلیاردها تُن دیاکسید کربن وارد جو کرده است. با این حال، آمریکا و چین همچنان از نظر مجموع مسئولیت تاریخی در انتشار کربن جایگاه بالاتری دارند.

سوخت فسیلی ـ طرح از شاتراستاک
بر اساس تحلیلی که مؤسسه پژوهشی «کربن بریف» (Carbon Brief) انجام داده و روزنامه گاردین منتشر کرده است، روسیه با بیش از ۷۰ میلیارد تُن دیاکسید کربن ناشی از سوختهای صادراتی خود، در رتبه نخست قرار دارد. عربستان سعودی با حدود ۶۰ میلیارد تن در جایگاه دوم و استرالیا با بیش از ۲۵ میلیارد تن در رتبه سوم است. ونزوئلا نیز اندکی پس از استرالیا قرار میگیرد.
تفاوت اصلی این پژوهش با محاسبات معمول انتشار کربن در آن است که بهجای کشور محل مصرف سوخت و انتشار گاز، کشور استخراجکننده و صادرکننده آن را مبنای محاسبه قرار میدهد. به بیان دیگر، اگر نفت عربستان در آلمان یا زغالسنگ استرالیا در چین سوزانده شود، در آمار متعارف انتشار کربن، کشور مصرفکننده مسئول انتشار محسوب میشود؛ اما این پژوهش سهم کشور صادرکننده را نیز در مسئولیت تاریخی انتشار گازهای گلخانهای بررسی میکند.
البته این پژوهش میان میزان صادرات سوختهای فسیلی و مسئولیت کلی تاریخی کشورها در گرمایش جهانی تفاوت قائل است. درحالیکه روسیه، عربستان سعودی و استرالیا بزرگترین صادرکنندگان تاریخی کربن محسوب میشوند، آمریکا و چین همچنان در مجموع مسئولیت تاریخی بیشتری دارند؛ زیرا افزون بر واردات، مقادیر عظیمی از سوختهای فسیلی استخراجشده در داخل خاک خود را نیز مصرف کردهاند.
انتشار این پژوهش در شرایطی صورت میگیرد که استرالیا ریاست نشست اقلیمی سازمان ملل، COP31 را در ترکیه بر عهده دارد. این کشور در پیشنویس اولیه توافق نشست، خواستار «گذار فوری از سوختهای فسیلی در نظامهای انرژی» شده است؛ اما خود همچنان برنامه مشخصی برای توقف استخراج و صادرات نفت، گاز و زغالسنگ ندارد. سوختهای فسیلی حدود ۴۰ درصد اقتصاد صادراتی استرالیا را تشکیل میدهند.
مؤسسه پژوهشی «کلایمت آنالیتیکس» (Climate Analytics) نیز در گزارشی جداگانه اعلام کرده است که استرالیا همچنان مجوز بهرهبرداری از معادن زغالسنگی را صادر میکند که قرار است تا سال ۲۰۸۸ فعال باشند؛ یعنی چند دهه پس از زمانی که جهان باید به هدف خالص صفر انتشار گازهای گلخانهای برسد. خالص صفر به معنای ایجاد توازن میان میزان گازهای گلخانهای منتشرشده و میزان جذب یا حذف آنهاست.
بیل هِر، مدیر این مؤسسه، سیاست استرالیا را متناقض دانسته و گفته است دولتی که در مذاکرات بینالمللی از اهداف بلندپروازانه اقلیمی حمایت میکند، در داخل کشور با صدور مجوز برای معادن و میدانهای گازی، تولید و صادرات سوختهای فسیلی را برای دهههای آینده تضمین میکند.
در مقابل، عربستان سعودی این شیوه محاسبه مسئولیت را زیر سؤال برده است. نماینده وزارت انرژی این کشور به گاردین گفت سهم عربستان از انتشار تاریخی دیاکسید کربن در داخل مرزهایش حدود یک درصد بوده و کشورهای واردکننده نفت خود درباره نحوه مصرف آن و فنآوریهای مورد استفاده تصمیم میگیرند. او در عین حال تأکید کرد که این موضوع مسئولیت تولیدکنندگان انرژی در کاهش انتشار گازهای گلخانهای را منتفی نمیکند.
اختلاف بر سر مسئولیت تولیدکنندگان و مصرفکنندگان سوختهای فسیلی، یکی از محورهای اصلی مذاکرات اقلیمی است. در نشست COP28 در دبی، در سال ۲۰۲۳، کشورها بر ضرورت حرکت به سوی کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی توافق کردند، اما جدول زمانی و برنامه اجرایی مشخصی برای آن تعیین نشد. اکنون نیز عربستان سعودی، روسیه و برخی متحدانشان با پیشنهادهای مربوط به تسریع این روند مخالفت میکنند و احتمال دستیابی به توافقی جدی همچنان نامشخص است.
اسد رحمان، مدیر اجرایی سازمان «دوستان زمین» (Friends of the Earth)، معتقد است کشورهای ثروتمند و تولیدکنندگان بزرگ سوختهای فسیلی باید مسئولیت بیشتری در تأمین هزینههای گذار انرژی بر عهده بگیرند. بهگفته او، این کشورها باید منابع مالی عمومی و فنآوری لازم را در اختیار کشورهای فقیرتری قرار دهند که بیشترین آسیب را از تغییرات اقلیمی متحمل میشوند.
این بحث در نهایت به پرسشی اساسی بازمیگردد: آیا مسئولیت بحران اقلیمی فقط بر عهده کشورهایی است که سوختهای فسیلی را مصرف میکنند، یا کشورهایی که با استخراج و صادرات این منابع ثروت هنگفتی بهدست آوردهاند نیز باید سهم بیشتری از هزینههای مقابله با پیامدهای آن را بپردازند؟




نظرها
نظری وجود ندارد.