کاپ ۳۱ و بحران اقلیمی ایران؛ وقتی سوءمدیریت، پیامدهای گرمایش زمین را تشدید میکند
روزبه اسکندری، کارشناس محیط زیست، در گفتوگو با رادیو زمانه به مناسبت برگزاری اجلاس اقلیمی کاپ ۳۱، تأکید میکند که هرچند افزایش دما و تغییر الگوی بارش، بحران آب ایران را تشدید کرده، برداشت بیرویه از منابع زیرزمینی و سیاستهای نادرست مدیریت آب نقش تعیینکنندهای در فرسایش ذخایر کشور داشتهاند. او با اشاره به وابستگی اقتصاد ایران به نفت و گاز و فرصتهای ازدسترفته در گذار به انرژیهای پاک هشدار میدهد که حتی اجرای کامل توافقهای جهانی اقلیمی نیز بدون اصلاح حکمرانی آب، محدودکردن برداشت از آبخوانها و تغییر سیاستهای کشاورزی نمیتواند به بهبود پایدار وضعیت محیط زیست ایران بینجامد.

سیویکمین اجلاس جهانی تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد، موسوم به کاپ ۳۱، در آنتالیای ترکیه
سیویکمین اجلاس جهانی تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد، موسوم به کاپ ۳۱، در آنتالیای ترکیه در شرایطی برگزار میشود که جهان همچنان با شکاف عمیقی میان تعهدات اقلیمی و اقدامات عملی دولتها روبهروست. کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، تأمین مالی اقدامات اقلیمی در کشورهای درحالتوسعه و جبران خسارتهای ناشی از گرمایش زمین از مهمترین موضوعات مذاکرات است. با این حال، تضاد منافع کشورهای صادرکننده نفت با کشورهای خواهان تسریع گذار به انرژیهای پاک، دستیابی به توافقی مؤثر را دشوار کرده است. پرسش اساسی این است که آیا کاپ ۳۱ میتواند گامی عملی در مهار بحران اقلیمی بردارد یا بار دیگر ملاحظات اقتصادی و ژئوپلیتیک بر ضرورتهای زیستمحیطی غلبه خواهد کرد؟
برای ایران، این اجلاس در شرایطی اهمیت پیدا میکند که کشور با بحران فزاینده آب، خشکسالی، فرونشست زمین، تخریب منابع طبیعی و پیامدهای افزایش دما روبهروست؛ بحرانهایی که آثار تغییرات اقلیمی جهانی و سیاستهای نادرست مدیریت منابع طبیعی در شکلگیری و تشدید آنها به هم گره خوردهاند. از سوی دیگر، وابستگی اقتصاد ایران به نفت و گاز، تحریمهای بینالمللی و فقدان سیاستگذاری مؤثر محیط زیستی، جایگاه کشور را در روند جهانی گذار انرژی با چالش مواجه کرده است. در گفتوگو با روزبه اسکندری، کارشناس محیط زیست، میخواهیم بررسی کنیم که چه نسبتی میان بحران جهانی اقلیم و بحران حکمرانی در ایران وجود دارد، سهم تغییرات اقلیمی و سوءمدیریت در وضعیت کنونی کشور چقدر است و آیا بدون اصلاح ساختارهای حکمرانی و سیاستهای توسعهای، حتی توافقهای بینالمللی اقلیمی میتوانند تأثیر معناداری بر آینده محیط زیست ایران داشته باشند. این موضوعات را با آقای روزبه اسکندری، کارشناس محیط زیست در میان گذاشتیم.
اختلاف بر سر هزینههای گذار انرژی، مانع توافق جهانی است
به گفتۀ روزبه اسکندری، مهمترین مانع دستیابی به توافقی مؤثر برای مقابله با تغییرات اقلیمی، صرفاً اختلاف درباره ضرورت کاهش انتشار گازهای گلخانهای نیست، بلکه کشورها بر سر سرعت این کاهش و نحوه تقسیم هزینههای اقتصادی آن اختلاف دارند. این تعارض بهویژه در مناسبات میان اقتصادهای وابسته به سوختهای فسیلی و کشورهای نیازمند سرمایهگذاری در انرژیهای پاک آشکار میشود. اسکندری توضیح میدهد:
به نظر من، مهمترین مانع توافق جهانی این است که کشورها بر سر سرعت گذار از سوختهای فسیلی و اینکه چه کسی باید هزینههای آن را بپردازد، اختلاف نظر دارند. برای بسیاری از دولتها، درآمد نفت و گاز بخش مهمی از بودجه را تشکیل میدهد. از سوی دیگر، بسیاری از کشورهای درحالتوسعه با این پرسش روبهرو هستند که چگونه میتوان هم دسترسی مردم به برق را گسترش داد و هم انتشار گازهای گلخانهای را کاهش داد، درحالیکه تأمین مالی پروژههای انرژی پاک پرهزینه است.
این اختلاف، به مسئله مسئولیت تاریخی کشورهای صنعتی نیز مربوط میشود. کشورهایی که در جریان صنعتیشدن سهم بزرگی در انتشار گازهای گلخانهای داشتهاند، اکنون با مطالبه تأمین منابع مالی برای گذار انرژی در کشورهای کمترتوسعهیافته مواجهاند. اسکندری در ارزیابی تعهدات پیشین و انتظارات از اجلاس آنتالیا میگوید:
اینجاست که مسئولیت تاریخی کشورهای صنعتی و تعهدات مالی آنها مطرح میشود. در اجلاس کاپ ۲۸ در دبی، کشورها بر ضرورت گذار از سوختهای فسیلی در سامانههای انرژی توافق کردند. اما امسال در آنتالیا پرسش این است که این تعهد چه تغییر واقعیای در تصمیمهای دولتها ایجاد میکند.
به اعتقاد او، مقاومت تولیدکنندگان و مصرفکنندگان بزرگ سوختهای فسیلی در برابر تعیین اهداف مشخص، یکی از موانع تبدیل توافقهای بینالمللی به اقدامات اجرایی است. در چنین شرایطی، صرف اعلام تعهد برای ارزیابی موفقیت یک اجلاس کافی نیست. او تأکید میکند:
همه ما میدانیم که تولیدکنندگان و مصرفکنندگان بزرگ سوختهای فسیلی در برابر تعیین اهداف مشخص مقاومت میکنند. این اجلاس میتواند تأثیر واقعی داشته باشد، به شرط آنکه کشورها روشن کنند تا چه زمانی قرار است چه اقداماتی انجام دهند، چه منابع مالیای واقعاً در اختیار کشورهای نیازمند قرار خواهد گرفت و پیشرفت در اجرای تعهدات چگونه سنجیده و رصد خواهد شد.
موفقیت اجلاس را باید در بودجهها و سرمایهگذاریهای آینده سنجید
یکی از موضوعات مطرح در گذار انرژی، جایگزینی مصرف مستقیم سوختهای فسیلی با برق در بخشهایی مانند حملونقل و گرمایش است. بااینحال، اسکندری یادآور میشود که گسترش استفاده از برق بهتنهایی به معنای کاهش قطعی انتشار گازهای گلخانهای نیست و باید به منبع تولید برق نیز توجه کرد. او توضیح میدهد:
برای مثال، گسترش استفاده از برق در حملونقل و گرمایش میتواند مصرف مستقیم نفت و گاز را کاهش دهد. البته میزان کاهش انتشار گازهای گلخانهای به این بستگی دارد که برق موردنیاز از چه منابعی تأمین شود.
این ملاحظه نشان میدهد که ارزیابی سیاستهای اقلیمی باید بر نتایج واقعی آنها استوار باشد، نه صرفاً بر گسترش فناوریهای جدید یا اعلام برنامههای دولتها. اسکندری درباره معیار سنجش موفقیت کاپ ۳۱ میگوید:
در نهایت، فکر میکنم تأثیر این اجلاس را باید در آینده و بر اساس تغییرات بودجهها، سرمایهگذاریها و روند انتشار گازهای گلخانهای در کشورهای مختلف سنجید.
بر این اساس، نتیجه مذاکرات آنتالیا زمانی روشنتر خواهد شد که بتوان آثار تعهدات دولتها را در تصمیمهای اقتصادی و روند انتشار گازهای گلخانهای مشاهده کرد. از نظر اسکندری، تعیین جدول زمانی، تأمین منابع مالی و ایجاد سازوکارهای سنجش پیشرفت، شروط لازم برای آن است که توافقهای اقلیمی از سطح اعلام مواضع فراتر بروند.
وابستگی به نفت و گاز، اقتصاد ایران را آسیبپذیرتر میکند
ایران در تحولات جهانی اقلیم با موقعیتی چندوجهی روبهروست. این کشور هم از پیامدهای افزایش دما و خشکسالی آسیب میبیند و هم به دلیل ساختار تولید و مصرف انرژی و وابستگی اقتصادی به نفت و گاز، در برابر تغییرات آینده بازار جهانی انرژی آسیبپذیر است. اسکندری این وضعیت را در سه محور توضیح میدهد:
ایران در تحولات جهانی اقلیم همزمان در سه موقعیت قرار دارد: نخست، از کشورهایی است که گرمایش و خشکسالی بر منابع آب و کشاورزی آن فشار وارد میکند؛ دوم، در میان ده کشور بزرگ منتشرکننده گازهای گلخانهای جهان قرار دارد؛ و سوم، بخش مهمی از درآمد ارزی و تأمین انرژی آن به نفت و گاز وابسته است.
به اعتقاد او، گذار جهانی به انرژیهای پاک فقط یک تحول زیستمحیطی نیست، بلکه پیامدهایی اقتصادی برای کشورهایی دارد که بخش قابل توجهی از درآمدهای خود را از صادرات سوختهای فسیلی به دست میآورند. اسکندری هشدار میدهد:
هرچه گذار جهانی به انرژیهای پاک پیش برود، اتکای بودجه و صادرات ایران به نفت و گاز، کشور را در برابر تغییرات تقاضا، قیمت و مقررات سختگیرانه کربنی آسیبپذیرتر میکند.
در کنار این آسیبپذیری اقتصادی، تغییرات اقلیمی بر مشکلات موجود در مدیریت منابع طبیعی ایران نیز اثر میگذارد. به گفته اسکندری، افزایش دما و تغییر شرایط آبوهوایی، فشار ناشی از برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی و کشاورزی آببر را تشدید میکند. از این منظر، بحران اقلیمی ایران را نمیتوان جدا از الگوی مصرف منابع و ساختار اقتصادی کشور بررسی کرد. تغییرات جهانی در بازار انرژی از یک سو و افزایش فشار بر منابع آب و کشاورزی از سوی دیگر، ضرورت بازنگری در سیاستهای اقتصادی و زیستمحیطی را برجسته میکنند.
ایران سه فرصت مهم در گذار انرژی و سازگاری اقلیمی دارد
مشارکت ایران در مذاکرات بینالمللی اقلیمی، موضوع دیگری است که اسکندری به آن میپردازد. او میان عضویت ایران در کنوانسیون تغییر اقلیم سازمان ملل متحد و وضعیت حقوقی آن در توافق پاریس تمایز میگذارد. اسکندری توضیح میدهد:
در عرصه مذاکرات اقلیمی، ایران عضو کنوانسیون تغییر اقلیم است و میتواند در اجلاسهای آن شرکت کند. ایران توافق پاریس را نیز در سال ۲۰۱۵ امضا کرده، اما هنوز آن را تصویب نکرده است. در نتیجه، در تصمیمگیریهای ویژه اعضای توافق پاریس حق رأی ندارد. بااینحال، میتواند از حضور خود برای طرح مسائل مشترک منطقهای، از خشکسالی و گردوغبار گرفته تا مدیریت حوضههای آب مشترک و فرامرزی، استفاده کند و برنامههای مشخصی برای همکاریهای فنی و تأمین مالی ارائه دهد.
از نگاه او، حضور در مذاکرات بینالمللی میتواند فرصتی برای طرح مشکلات مشترک منطقهای و پیگیری همکاریهای فنی باشد. بااینحال، استفاده از این ظرفیت مستلزم ارائه برنامههای مشخص است. اسکندری سه حوزه را برای اقدام ایران در اولویت قرار میدهد:
ایران نباید سه فرصت مهم را از دست بدهد: تولید برق پاک و کاهش مصرف گاز، کاهش انتشار کربن در خود صنعت نفت و گاز و سرمایهگذاری برای سازگاری با تغییرات اقلیمی.
او معتقد است تأخیر در این اقدامات، علاوه بر افزایش آسیبپذیری اقتصادی، هزینههای ناشی از بحران اقلیمی را نیز بیشتر میکند. این هزینهها از هماکنون در بخش کشاورزی و زندگی شهری قابل مشاهدهاند. اسکندری میگوید:
تعلل در این زمینه هزینههای ایران را افزایش خواهد داد، زیرا خسارتهای ناشی از خشکسالی و گرما همین امروز به کشاورزان و شهرها تحمیل میشود. هر سال تأخیر به معنای از دست رفتن بخشی از فرصت استفاده از درآمدها و ظرفیتهای فنی صنعت نفت و گاز برای تنوعبخشیدن به اقتصاد و آمادهسازی کشور برای سازگاری با تغییرات اقلیمی است.
در این ارزیابی، صنعت نفت و گاز تنها منبع آسیبپذیری اقتصاد ایران نیست، بلکه درآمدها و ظرفیتهای فنی آن میتواند برای ایجاد تنوع اقتصادی و آمادهسازی کشور در برابر پیامدهای تغییر اقلیم نیز به کار گرفته شود؛ فرصتی که به گفته اسکندری، با هر سال تأخیر محدودتر میشود.
برداشت بیرویه آب در مقیاس حوضههای آبریز عامل اصلی افت ذخایر است
یکی از پرسشهای محوری درباره بحران محیط زیست ایران این است که چه سهمی از کمبود آب و تخریب منابع طبیعی به تغییرات اقلیمی جهانی مربوط میشود و چه سهمی ناشی از سیاستهای داخلی و نحوه مدیریت منابع است. اسکندری معتقد است تفکیک این دو عامل نیازمند بررسیهای مشخص در مقیاس حوضههای آبریز است و نمیتوان برای همه مناطق و دورههای زمانی یک نسبت ثابت تعیین کرد. او توضیح میدهد:
برای تفکیک این دو سهم باید درباره هر حوضه آبریز دو پرسش مطرح کنیم: نخست اینکه در اثر تغییر الگوی بارش و افزایش دما، چه میزان از آب در دسترس کاسته شده است؛ و دوم اینکه در همان شرایط، تصمیمهای دولت درباره نحوه برداشت، تخصیص و مصرف آب تا چه اندازه این کمبود را تشدید کردهاند. پاسخ این پرسشها برای هر حوضه آبریز، در هر دوره و بر اساس هر شاخص متفاوت خواهد بود. سهم گرمایش زمین در شدت خشکسالی و سهم برداشت بیرویه در افت آبخوانها، دو برآورد متفاوت هستند.
برای بررسی سهم تغییرات اقلیمی، پژوهشگران از مقایسه وضعیت کنونی با شرایط فرضی بدون گرمایش ناشی از فعالیتهای انسانی استفاده میکنند. به گفته اسکندری، این مطالعات نشان میدهند که افزایش دما و تبخیر، خشکسالی را در ایران تشدید کرده است. اما سنجش نقش سیاستگذاری داخلی به مقایسه دیگری نیاز دارد؛ مقایسه میان وضعیت موجود و شرایطی که در آن محدودیت برداشت آب، کاهش سطح زیر کشت و رعایت حقابههای زیستمحیطی اجرا شده باشد. اسکندری میگوید:
برای مشخصکردن سهم سیاستگذاری میتوان پرسید: اگر برداشت از چاهها محدود میشد، سطح زیر کشت کاهش مییافت و حقابه تالابها رعایت میشد، وضعیت آبخوانها و رودخانهها چه تفاوتی میکرد؟ چنین مقایسهای به دادههای قابل اعتماد درباره میزان واقعی برداشت آب، سطح آبهای زیرزمینی و جریان رودخانهها نیاز دارد.
این کارشناس محیط زیست در ارزیابی وضعیت ایران، نقش تصمیمهای داخلی را قابل توجه میداند و برای توضیح آن به مطالعهای درباره کاهش ذخایر آب زیرزمینی اشاره میکند. او میگوید:
در ایران شاهد بودهایم که تصمیمهای داخلی وزن زیادی در تشدید بحران دارند. برای مثال، مطالعهای درباره افت ذخایر آب زیرزمینی ایران تا سال ۲۰۱۵ نشان میدهد که این میزان تقریباً ۷۵ میلیارد مترمکعب بوده است. میتوان گفت بر سر این موضوع توافق وجود دارد که خشکسالی افت ذخایر آب زیرزمینی را تشدید کرده، اما در مقیاس حوضههای آبریز، برداشت بیرویه آب عامل اصلی بوده است.
از نگاه اسکندری، همین تمایز میان تأثیر گرمایش جهانی و پیامدهای برداشت بیرویه، امکان بررسی مسئولیت سیاستهای جمهوری اسلامی را فراهم میکند.ر او نقش دولت را در صدور مجوز چاهها، نظارت بر برداشت آب، حمایت از کشاورزی آببر و نحوه تخصیص حقابهها قابل ارزیابی میداند و معتقد است تصمیمهای اتخاذشده در هر حوضه آبریز باید بهطور مشخص بررسی شوند.
بدون اصلاح حکمرانی آب، توافقهای جهانی بحران ایران را حل نمیکنند
در ارزیابی اسکندری، حتی موفقیت کامل توافقهای بینالمللی اقلیمی نیز نمیتواند جایگزین اصلاح سیاستهای داخلی مدیریت منابع آب شود. کاهش انتشار جهانی گازهای گلخانهای ممکن است از شدت گرمایش آینده بکاهد، اما احیای منابع آسیبدیده ایران به تصمیمهایی در سطح ملی و محلی وابسته است. در این چارچوب، تغییر الگوی مصرف آب در کشاورزی تنها یک مسئله فنی نیست. اسکندری حمایت از معیشت کشاورزان را نیز بخشی از اقدامات ضروری میداند؛ زیرا کاهش فشار بر منابع آب باید همزمان با تغییر الگوی کشت و توجه به وضعیت اقتصادی کشاورزان انجام شود.
موضوع دیگر، محدودیت جبران خسارتهایی است که پیشتر به منابع آب زیرزمینی وارد شدهاند. به گفته او، افزایش بارندگی در یک سال ممکن است فشار کوتاهمدت بر منابع آب را کاهش دهد، اما لزوماً ظرفیت ازدسترفته آبخوانها را بازنمیگرداند. اسکندری هشدار میدهد:
یک سال پربارش میتواند فشار بر منابع آب را بهطور موقت کاهش دهد، اما نباید فراموش کرد که بخشی از ظرفیت ذخیره آبخوانهایی که بر اثر برداشت بیرویه و فرونشست زمین متراکم شدهاند، برای همیشه از بین رفته است.
این هشدار به یکی از پیامدهای بلندمدت برداشت بیرویه آب زیرزمینی مربوط میشود: آسیبی که حتی با بهبود موقت شرایط بارندگی نیز ممکن است جبران نشود. اسکندری در پایان گفتوگو بر ضرورت اقدام فوری تأکید میکند:
به همین دلیل، جلوگیری از خسارتها از همین امروز اهمیت دارد؛ پیش از آنکه دیر شود. حتی اگر روند گرمایش جهانی کند شود، که متأسفانه نشانههای آن نیز به چشم نمیخورد، ضرورت اقدام فوری در ایران همچنان پابرجاست.
این مصاحبه توسط حسین نوشآذر انجام شد. متن را هم او نوشته است.







نظرها
نظری وجود ندارد.