پیش از آن شهریور | پرترههایی از نقشآفرینان «زن، زندگی، آزادی»
نسیم سلطانبیگی؛ و نه هرگز یک کلمه کمتر
عسل عباسیان ـ زنی برای در امان ماندن از تجاوز و خشونت در خیابان، صورتش را سیاه میکرد و لباس مردانه میپوشید. نسیم سلطانبیگی داستان او را نوشت، اما نامش را پنهان کرد تا امنیتش به خطر نیفتد. چند ماه بعد، همین گزارش درباره زنان کارتنخواب به یکی از مستندات پرونده قضایی روزنامهنگار تبدیل شد. نسیم که از دوران دانشجویی بارها بازداشت و زندانی شده بود، این بار نیز به دلیل فعالیت حرفهایاش به اوین رفت. بااینحال، پس از آزادی موقت و در سایه احتمال بازگشت به زندان، همچنان از کسانی نوشت که صدایشان کمتر شنیده میشد؛ از زنان بیخانمان تا روزنامهنگاران اخراجشده. این پرتره روایت زنی است که برای محافظت از دیگران نامشان را پنهان میکرد، اما خود حاضر نبود از نوشتن دست بکشد.

نسیم سلطانبیگی، روزنامهنگار
نیاز در سالهایی که کارتنخواب بود، صورت و دستهایش را سیاه میکرد. کلاه بر سر میگذاشت و لباسهای پسرانه میپوشید تا مردانی که در خیابان از کنارش میگذشتند، متوجه نشوند زن است. در پاتوق بیشتر آدمها میشناختندش، اما بیرون از آنجا، پنهان کردن زنانگیاش راهی برای در امان ماندن از خشونت بود. مردانی که خودشان کارتنخواب نبودند به پاتوق زنان میآمدند، بعضی را با خود میبردند، کتک میزدند و به آنها تجاوز میکردند. زنانی هم بودند که پس از بارداری ناخواسته، فرزندانشان را به خانوادههای دیگر میسپردند، گاهی بیآنکه حتی پول وعدهدادهشده را دریافت کنند.
نسیم سلطانبیگی در بهار ۱۴۰۱ با نیاز گفتوگو کرد. زنی که توانسته بود از کارتنخوابی و مصرف مواد مخدر فاصله بگیرد، اما هنوز نمیتوانست به زندگی پیشینش برگردد. نسیم نام واقعی او را منتشر نکرد. در گزارش «دلبرکان غمگین خیابان»، که در ماهنامه خط صلح منتشر و در رادیو زمانه بازنشر شد، توضیح داد که برای حفظ امنیت و حریم خصوصی زنان مصاحبهشونده از نامهای مستعار استفاده کرده است.
نیاز پس از ترک مواد هم جایی برای بازگشت نداشت. خانوادهاش او را نمیپذیرفتند و برادرانش تهدید کرده بودند که اگر پیدایش کنند، خواهند کشتش. نسیم با ندا کشوری، مدیر یکی از مراکز نگهداری از زنان آسیبدیده، هم گفتوگو کرد. کشوری از دخترانی میگفت که در کودکی آزار جنسی دیده بودند، اما خانوادهها به جای حمایت از آنها، برای حفظ آبرو به ازدواجهای ناخواسته وادارشان کرده بودند. بعضی سالها بعد، بیخانمان و بیپناه، دوباره به همان مراکز بازمیگشتند. برای این زنان، خروج از خیابان یا ترک اعتیاد لزومن به معنای پایان خشونت نبود. گاهی خانه، همان جایی بود که نخستین بار از آن گریخته بودند. هشت ماه بعد، نسیم بازداشت شد. همکاری با همان ماهنامهای که زندگی نیاز و زنان دیگری مانند او را روایت کرده بود، به یکی از موضوعهای پرونده قضاییاش تبدیل شد.
چهار سال از شهریور ۱۴۰۱، از جان باختن مهسا ژینا امینی در بازداشت گشت ارشاد و آغاز جنبش «زن، زندگی، آزادی» گذشته است. نسیم سلطانبیگی پیش از آنکه نامش در کنار روزنامهنگاران زندانی شناخته شود، سالها درباره کسانی مینوشت که زندگیشان کمتر در روایتهای مسلط رسانهای جایی داشت. نخستین تجربههای خودش از بازداشت و زندان هم به نزدیک دو دهه پیش از خیزش ژینا بازمیگشت؛ به سالهایی که دانشجو بود و در جنبش زنان و اعتراضهای دانشجویی فعالیت میکرد.
نسیم از سال ۱۳۸۳ در دانشگاه علامه طباطبایی تهران علوم ارتباطات خواند. به جمع دانشجویان آزادیخواه و برابریطلب پیوست و در فعالیتهای دانشجویی و جنبش زنان حضور داشت. روز ۲۲ خرداد ۱۳۸۵، در تجمع فعالان جنبش زنان در میدان هفتتیر تهران بازداشت شد. هشت روز را در بند ۲۰۹ زندان اوین گذراند و با قرار کفالت آزاد شد. یک سال بعد، در ۱۸ تیر ۱۳۸۶، شعبهی پانزدهم دادگاه انقلاب به ریاست ابوالقاسم صلواتی او را به اتهام اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت ملی، به دو سال حبس تعلیقی با دورهی تعلیق پنجساله محکوم کرد. کمتر از پنج ماه بعد، در ۱۲ آذر همان سال، این بار در جریان بازداشت گستردهی دانشجویان چپ، دوباره به زندان رفت. پنجاهوشش روز در بازداشت ماند که چهل روز آن را در سلول انفرادی بند ۲۰۹ اوین گذراند. سرانجام با وثیقهی پنجاهمیلیونتومانی آزاد شد.
پروندهاش اما همچنان باز بود. در ۹ آذر ۱۳۸۹، شعبهی پانزدهم دادگاه انقلاب او را به شش سال حبس محکوم کرد؛ سه سال بابت اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت ملی، یک سال بابت فعالیت تبلیغی علیه نظام و دو سال ناشی از محکومیت تعلیقی پیشین. در دادگاه تجدیدنظر، نسیم از اتهام تبلیغ علیه نظام تبرئه شد و دو سال از سه سال حبس مربوط به اتهام اجتماع و تبانی نیز به حالت تعلیق درآمد. با این حال، چون دورهی تعلیق محکومیت قبلی هنوز به پایان نرسیده بود، در مجموع باید سه سال حبس را تحمل میکرد.
نسیم ۲۲ مهر ۱۳۹۱ برای اجرای حکم به زندان اوین رفت. حدود پنج ماه بعد، در ۲۸ اسفند، به مرخصی نوروزی آمد. روز ۲۳ فروردین ۱۳۹۲، پس از بیستوپنج روز مرخصی، هنگامی که برای بازگشت به زندان مراجعه کرد، با حکم آزادیاش مواجه شد.
در فاصله این بازداشتها، به روزنامهنگاری روی آورده بود. در روزنامههای شرق و آرمان، خبرگزاری ایسکانیوز، شهرنوشت، سبزپرس و ماهنامه نسیم بیداری کار کرد و بعدها دبیر تحریریه ماهنامه پیوست شد. به انجمن صنفی روزنامهنگاران استان تهران هم پیوست. از سیاست و جامعه مینوشت، اما فقر، حقوق زنان، مناسبات کار و دسترسی نابرابر مردم به خدمات عمومی جای پررنگی در گزارشهایش داشتند.
در بهار ۱۴۰۱، زمانی که دولت ابراهیم رئیسی حذف ارز ترجیحی را بخشی از اصلاح نظام یارانهای معرفی میکرد، نسیم در گزارشی برای خط صلح درباره دسترسی مردم به دارو به سراغ پیامدهای این تصمیم رفت. دولت وعده میداد که قیمت دارو برای بیماران افزایش نخواهد یافت. اما میلیونها نفر بیمه درمانی نداشتند و بعضی داروها هم از تعهدات بیمه خارج بودند. نسیم وضعیت پوشش بیمهای و قیمت داروها را بررسی کرد. تصمیمی که در سطح سیاستگذاری اقتصادی با عنوان اصلاح نظام یارانهای معرفی میشد، برای کسی که به درمان مداوم نیاز داشت، میتوانست به معنای ناتوانی در خرید داروی ماه بعد باشد.
این گزارش و «دلبرکان غمگین خیابان» را در دوره کوتاه همکاری حقالتحریریاش با خط صلح نوشت. بعدها در گفتوگویی با شادی مکی توضیح داد که آگهی جذب خبرنگار نشریه را در اینستاگرام دیده بود. وبسایتش را بررسی کرده و متوجه شده بود پیشتر با نمایندگان مجلس و مقامهای دولتی هم مصاحبه کرده است. وبسایت در آن زمان فیلتر نبود. نسیم از اسفند ۱۴۰۰ تا حدود اردیبهشت یا خرداد ۱۴۰۱ با ماهنامه همکاری کرد و بعد کارش در آنجا پایان یافت. چند ماه بعد، همان همکاری کوتاه به یکی از مستندات اتهامی علیه او تبدیل شد.
روز ۲۱ دی ۱۴۰۱، نسیم در فرودگاه امام خمینی تهران آماده خروج از کشور بود که ارتباطش با خانواده قطع شد. مادرش، ایران جلیلی، ساعتها از او خبری نداشت. سرانجام نسیم در تماسی کوتاه گفت بازداشت شده و وسایلش را ضبط کردهاند. ماموران اطلاعات سپاه او را به بند دو-الف اوین بردند. بیستوهفت روز در بازداشت ماند و بخش عمده آن را در انفرادی گذراند. هفدهم بهمن، با وثیقه یکمیلیاردتومانی آزاد شد.
پروندهاش همراه دو روزنامهنگار دیگر، سعیده شفیعی و مهرنوش زارعی، به دادگاه انقلاب رفت. هر سه به اجتماع و تبانی علیه امنیت ملی متهم شده بودند. مریم کیانارثی، وکیل نسیم، بعدها گفت که این سه زن پیش از بازداشت یکدیگر را نمیشناختند.
در تابستان ۱۴۰۲، شعبه بیستوششم دادگاه انقلاب به ریاست ایمان افشاری، نسیم را به سه سال و هفت ماه حبس بابت اجتماع و تبانی و هشت ماه بابت فعالیت تبلیغی علیه نظام محکوم کرد. در تجدیدنظر، حکمها به سه سال و شش ماه و یک روز و هفت ماه و شانزده روز کاهش یافتند. دو سال ممنوعیت خروج از کشور و دو سال محرومیت از عضویت در گروهها و تشکلهای سیاسی و اجتماعی هم از مجازاتهای تکمیلی بودند. مهرنوش زارعی از اتهامهای مطرحشده تبرئه شد.
در دادگاه، همکاری نسیم با خط صلح و نوشتهها و استوریهای اینستاگرامیاش بهعنوان مستندات اتهام مطرح شده بودند. به گفته وکیلش، قاضی بارها به انتشار مطالب در ماهنامهای اشاره میکرد که در خارج از ایران منتشر میشد و آن را مخالف جمهوری اسلامی میدانست. کیانارثی استدلال میکرد که ارسال گزارش به یک رسانه، بهخودیخود نمیتواند مصداق اجتماع و تبانی علیه امنیت کشور باشد.
نسیم پیش از بازگشت به زندان، در همان مصاحبه با هممیهن، از این گفته بود که نمیفهمد چرا باید برای نوشتن درباره زنان کارتنخواب و کمبود دارو، سه سال و نیم از زندگیاش را در زندان بگذراند. درباره همکاری کوتاهش با ماهنامه توضیح داد، از سابقه حرفهای خود گفت و نمیپذیرفت که گزارشگری درباره مسائل اجتماعی اقدامی علیه امنیت کشور تلقی شود.
گزارشهایی که در آنها کوشیده بود صدای زنانی شنیده شود که از خشونت گریخته بودند، یا وضعیت بیمارانی را ثبت کند که توان خرید دارو نداشتند، حالا در پروندهای علیه خود او مورد استناد قرار گرفته بودند. سیام آبان ۱۴۰۲، برای اجرای حکم به اوین رفت.
آنجا با الهه محمدی و نیلوفر حامدی، دو روزنامهنگاری که پس از آغاز جنبش «زن، زندگی، آزادی» بازداشت شده بودند، همبند شد. کمتر از یک ماه بعد، در ۲۸ آذر، صدای این سه زن از پشت تلفن زندان شنیده شد. نسیم، الهه و نیلوفر ترانه «سفرناک» را همراه خاطره حکیمی، خواننده اثر، همخوانی کرده بودند. ویدیوی این همخوانی بلافاصله در شبکههای اجتماعی وایرال شد. میان صدای این زنان، پیام ضبطشده سامانه تلفنی زندان هم شنیده میشد؛ صدایی که به مخاطب یادآوری میکرد تماس از اوین برقرار شده است. سه زن از پشت تلفن زندان با صدایی رها از هر بند آواز میخواندند و سامانهای که برای نظارت بر تماسهایشان در زندان طراحی شده بود، ناخواسته بخشی از همان اجرای جمعی شده بود.
مسئولان زندان این سه روزنامهنگار را به دلیل همخوانی از ملاقات و تماس تلفنی محروم کردند. چند روز بعد، هنگامی که گروهی از مقامهای قضایی برای بازدید و تهیه گزارش رسانهای به بند زنان رفتند، زندانیان به حضورشان اعتراض کردند. نسیم و همبندانش با محدودیتهای تازهای مواجه شدند.
در همان روزها، وضعیت سلامت نسیم هم رو به وخامت بود. او پیش از بازگشت به اوین گفته بود که از زمان بازداشتهای دوران دانشجویی با مشکلاتی در سلامت روان مواجه شده و به دارودرمانی نیاز داشته است. خانوادهاش و نهادهای مدافع آزادی مطبوعات درباره تاثیر حبس و محدودیت دسترسی به دارو و درمان هشدار دادند.
نوزدهم اسفند ۱۴۰۲، پس از حدود سه ماه و بیست روز حبس، با توقف اجرای حکم برای درمان به مرخصی آمد. اما خروج از زندان به معنای پایان محکومیت نبود. در خرداد ۱۴۰۴، وکیلش اعلام کرد که با وجود تایید کمیسیون پزشکی قانونی مبنی بر ناتوانی نسیم در تحمل حبس، پرونده بار دیگر به اجرای احکام فرستاده شده است. چند ماه پیشتر، در نوامبر ۲۰۲۴، سازمان بینالمللی شاخص سانسور جایزه آزادی بیان در بخش روزنامهنگاری را به او اعطا کرده بود. نسیم در پیامش از روزنامهنگارانی گفت که با وجود احضار، بازداشت و تهدید، همچنان برای انتشار خبر کار میکنند. خودش هم، در حالی که احتمال بازگشت به زندان همچنان وجود داشت، به روزنامهنگاری ادامه داد.
در هجدهم تیر ۱۴۰۴، چند هفته پس از جنگ دوازدهروزه ایران و اسرائیل، گزارشی در روزنامه هممیهن درباره تعدیل نیرو در رسانههای ایران منتشر کرد. برآوردهای غیررسمی جامعه مطبوعاتی از اخراج حدود ۱۵۰ روزنامهنگار حکایت داشت؛ رقمی که آمار قطعی و تاییدشدهای برای آن وجود نداشت.
نسیم با هفت روزنامهنگار و کارمند رسانه گفتوگو کرد که با اخراج، کاهش دستمزد یا مرخصی اجباری بدون حقوق مواجه شده بودند. یکی تعریف میکرد که مدیران ابتدا از کارکنان خواسته بودند در دوران جنگ دورکار شوند و بعد همان غیبت را بهانه پرداخت نکردن حقوقشان قرار داده بودند. در تحریریهای دیگر، به کارکنان گفته بودند دیگر نیازی به ویراستار نیست. بعضی پس از سالها کار، بیآنکه حتی نامه رسمی اخراج دریافت کرده باشند، از رسانه کنار گذاشته شده بودند. اینها کسانی بودند که در روزهای جنگ، با وجود تهدید حملات نظامی و اختلال اینترنت، همچنان برای پوشش اخبار کار میکردند. حالا بعضی دیگر جایی در تحریریههایشان نداشتند و هنوز حقوق معوقهشان هم پرداخت نشده بود. نسیم نام هیچیک از هفت مصاحبهشونده را منتشر نکرد. آنها خواسته بودند ناشناس بمانند تا بتوانند حقوق شغلیشان را پیگیری کنند، بیآنکه انتشار نامشان موقعیتشان را دشوارتر کند. گزارش در زمانی منتشر شد که خود نسیم همچنان با احتمال بازگشت به زندان مواجه بود.
سرانجام در ۲۹ شهریور ۱۴۰۴، مریم کیانارثی اعلام کرد که باقیمانده محکومیت حبس او، با استناد به نظر کمیسیون پزشکی قانونی، مشمول عفو معیاری سال ۱۴۰۴ شده است و روند اجرای مجازات حبس پایان یافته است. این تصمیم به معنای تبرئه او از اتهامهای اولیه نبود، اما دیگر قرار نبود باقیمانده حبسش را تحمل کند. گزارش تیرماه، پیش از اعلام این تصمیم منتشر شده بود.
سه سال پیشتر، نسیم نام نیاز را تغییر داده بود تا امنیت زنی که سالها در خیابان زندگی کرده بود به خطر نیفتد. این بار نام هفت همکار رسانهای را منتشر نمیکرد تا امکان پیگیری حقوقشان از دست نرود.
در فاصله این دو گزارش، بار دیگر به اوین رفته بود، محکومیت تازهای گرفته بود و صدایش از پشت تلفن زندان به گوش دیگر زنان رسیده بود.
در گزارش نخست، زنی برای در امان ماندن از خشونت، لباسهای پسرانه میپوشید و صورت و دستهایش را سیاه میکرد. در گزارش دوم، روزنامهنگارانی که کارشان را از دست داده بودند، نمیخواستند نامشان در روزنامه منتشر شود. میان زندگی نیاز و آن هفت روزنامهنگار فاصله بسیاری بود. یکی برای زنده ماندن در خیابان هویتش را پنهان میکرد و دیگران برای حفظ امکان پیگیری حقوق شغلیشان. نسیم با هر دو گروه گفتوگو کرده بود، به روایتشان گوش داده بود و تصمیم گرفته بود نام واقعی هیچکدام را منتشر نکند.
در روزنامهنگاری، گاهی آنچه منتشر نمیشود، به اندازه آنچه نوشته شده اهمیت دارد. برای نسیم، ثبت تجربه این آدمها نباید به بهای افزایش خطری تمام میشد که پیش از گفتوگو هم با آن زندگی میکردند. او نامشان را پنهان کرد، اما آنچه درباره زندگیشان شنیده بود را نوشت.
این انتخاب را میتوان در کنار سالهایی دید که خودش به دلیل فعالیت دانشجویی و روزنامهنگاری بازداشت شده بود. از میدان هفتتیر و انفرادی بند ۲۰۹ تا زندان اوین در سالهای پس از جنبش ژینا، نسیم بارها با پیامدهای ثبت و بیان آنچه میدید مواجه شده بود. با این حال، حتی زمانی که پرونده قضاییاش باز بود و احتمال بازگشت به زندان وجود داشت، همچنان از کسانی گزارش میگرفت که کمتر فرصتی برای روایت زندگی خود داشتند.
در آبان ۱۴۰۲، پیش از بازگشت به اوین، وقتی درباره پروندهاش حرف میزد، از روزنامهنگاران دیگری هم نام برده بود که مانند خودش برای انجام کارشان با مجازات مواجه شده بودند؛ از الهه محمدی و نیلوفر حامدی تا زهرا و هدی توحیدی.
بعد درباره نوشتههای خودش گفت:
آنچه انجام دادهام تنها رسالت خبرنگاری من بوده است نه یک کلمه بیشتر و نه یک کلمه کمتر. من درباره دردهای جامعهام نوشتم و مطلقاً فکر نمیکنم آنچه به من منتسب شده است درست باشد.
نسیم در میانهی همهی این روایتها خود، آن زنی بود که برای در امان ماندن، و داشتنِ آزادیای که استحقاقش را داشت نامش را پنهان نکرد، و بابت چیزی محاکمه شد که رسالت انسانی و حرفهایاش بود. او همیشه به دردهای جامعهاش اندیشیده بود و از آنها نوشته بود – نه یک کلمه بیشتر، و نه هرگز یک کلمه کمتر.




نظرها
نظری وجود ندارد.