سروناز احمدی؛ نقش‌آفرینی همزمان بر چند صحنه‌

«پس خود خانم احمدی کجاست؟»

خانواده‌هایی این سوال را می‌پرسیدند که سروناز احمدی سال‌ها مددکارشان بود. بعضی هنوز نمی‌دانستند او زندانی شده است. به مادرش، سودابه بلالی، تلفن می‌زدند و می‌گفتند وقتی خودش بود، بیشتر هوایشان را داشت. سودابه بعدها در گزارشی از مریم لطفی در روزنامه شرق تعریف کرد که یکی از خانواده‌ها پیشنهاد داده بود همراه چند نفر از کودکان کار به مقابل زندان بروند و از قاضی بخواهند «خانم احمدی» را آزاد کند.

آن روزها سروناز در بند زنان اوین بود. مددکاری که سال‌ها در محله‌های کم‌برخوردار جنوب تهران، از جمله دروازه‌غار، با زنان، کودکان کار و خانواده‌های مهاجر افغانستانی کار کرده بود. پیش از بازداشت، بخشی از روزهایش به پیگیری مدارک هویتی، حق تحصیل و دسترسی به خدمات اجتماعی می‌گذشت. لیلی ارشد، از بنیان‌گذاران خانه خورشید، در همان گزارش از سرونازی یاد می‌کند که برای گرفتن شناسنامه مددجویان بارها به اداره‌های مختلف سر می‌زد.

یکی از کودکانی که سروناز می‌شناخت، حشمت نام داشت. در نامه‌ای که نوروز ۱۴۰۳ از زندان اوین نوشت، به روزی برگشت که برای جلوگیری از اخراج حشمت نه‌ساله و پدرش به افغانستان، راهی اردوگاه عسگرآباد شده بود. حشمت پس از بازگشت طالبان به قدرت به ایران آمده بود. وقتی سروناز نخستین بار او را دیده بود، بر اثر اضطراب و تجربه جنگ لکنت زبان داشت. حالش داشت بهتر می‌شد و لکنتش رو به بهبود بود که همراه پدرش بازداشت شد. در اردوگاه از حشمت پرسیدند می‌خواهد همراه پدرش به افغانستان برگردد یا با «خانم»، یعنی سروناز، در ایران بماند. حشمت ماندن را انتخاب کرد.

کودکی ۹ ساله، در برابر انتخاب میان پدرش و سرزمینی که از آن گریخته بود، ترجیح داده بود از پدر جدا شود.

سروناز در نامه‌اش می‌نویسد هنوز هر بار به آن روز فکر می‌کند، از خودش می‌پرسد در سرزمین یک کودک چه گذشته که حاضر شده برای بازنگشتن، از پدرش جدا شود. پاسخی برای این پرسش ندارد. از سرنوشت بعدی حشمت هم چیزی نمی‌دانیم.

سروناز در دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی تهران مددکاری اجتماعی خوانده بود. در سال‌های پیش از شهریور ۱۴۰۱، با نهادهای مردمی حمایت از کودکان کار همکاری می‌کرد و برای دسترسی کودکان محروم، به‌ویژه مهاجران افغانستانی، به آموزش و خدمات اجتماعی تلاش می‌کرد. خودش در نامه نوروزی‌اش نوشته بود که حدود شش سال فرصت آشنایی و کار با مهاجران افغانستانی را داشته است.

اما این فعالیت‌ها برایش تنها به مددکاری محدود نمی‌شد. درباره مناسبات اقتصادی و اجتماعی‌ای هم می‌نوشت که به نیروی کار مهاجران نیاز دارند، اما حقوق آن‌ها را به رسمیت نمی‌شناسند. در گفت‌وگویی درباره مهاجرستیزی در ایران، به همین تناقض پرداخته بود: اقتصاد شهر از کار مهاجران افغانستانی بهره می‌برد، اما همزمان همان کارگران را تهدیدی علیه فرصت‌های شغلی شهروندان ایرانی معرفی می‌کند.

در زندگی کسانی که سروناز با آن‌ها کار می‌کرد، مهاجرت، تبعیض، زن‌ستیزی، فقر و محرومیت از آموزش مسائلی جدا از یکدیگر نبودند. کودکی که مدارک هویتی نداشت، ممکن بود از مدرسه محروم بماند. خانواده‌ای که امکان اشتغال قانونی نداشت، ناچار می‌شد در شرایطی نابرابر کار کند. و زنی که بار مراقبت از کودکان و خانواده را بر دوش می‌کشید، لزومن برای کاری که هر روز انجام می‌داد دستمزدی دریافت نمی‌کرد.

در کنار مددکاری، سروناز متن‌های فمینیستی ترجمه می‌کرد، از جمله «انقلاب در نقطه صفر» نوشته سیلویا فدریچی؛ نظریه‌پرداز ایتالیایی-امریکایی معاصر که در آثارش به کار خانگی و مراقبتی زنان پرداخته و نشان داده چگونه کاری که برای بازتولید زندگی و بقای اقتصاد ضروری است، اغلب بی‌مزد و نامریی باقی می‌ماند.

در نوشته‌های فدریچی، یکی از پرسش‌های اساسی این است که چه کارهایی به‌عنوان کار به رسمیت شناخته می‌شوند و چه کسانی از این شناسایی محروم می‌مانند. سروناز در خانه‌ها و محله‌های جنوب تهران با آدم‌هایی سروکار داشت که این پرسش برایشان صرفن موضوعی نظری نبود. مادرانی که مسئولیت مراقبت از خانواده را بر دوش می‌کشیدند و کودکانی که باید میان رفتن به مدرسه و کمک به معاش خانواده انتخاب می‌کردند.

چند ماه بعد، در شهریور ۱۴۰۱، مهسا ژینا امینی پس از بازداشت به دست گشت ارشاد جان باخت و انقلاب «زن، زندگی، آزادی» آغاز شد. پانزدهم آبان همان سال، ماموران امنیتی سروناز را بازداشت کردند. سروناز شانزدهم آذر با وثیقه آزاد شد. در بهمن همان سال، به اتهام‌های «اجتماع و تبانی» و «تبلیغ علیه نظام» به مجموع شش سال زندان محکوم شد. در واکنش نوشت: «در دادگاه بدوی به شش سال حبس محکوم شدم. اما این حکم می‌ارزید؛ به حس عمیق تعلق به جمعی بزرگ و قدرتمند که صبورانه می‌کوشد سرنوشت خویش را به دست گیرد، به تمامی می‌ارزید.»

حکم در مرحله تجدیدنظر به سه سال و شش ماه کاهش یافت. هشتم اردیبهشت ۱۴۰۲، در آستانه روز جهانی کارگر، سروناز در خانه محمد حبیبی، فعال صنفی معلمان، دوباره بازداشت شد.

در زندان هم ترجمه و نوشتن را ادامه داد. «زنان و جامعه؛ قدرت و واژگونی» نوشته ماریاروزا دالا کاستا و سلما جیمز، که به رابطه کار خانگی بی‌مزد زنان و اقتصاد سرمایه‌داری می‌پردازد، در دوره حبسش منتشر شد. ترجمه را به آواز و موی مادرش تقدیم کرده بود.

اما در اوین، سروناز فرصتی پیدا کرد تا به رویای قدیمی‌اش برگردد؛ رویایی که سال‌ها پیش، در نوجوانی، از آن دست کشیده بود.

سروناز و برادرش صالح در خانواده‌ای بزرگ شدند که جبر سرنوشت و زندگی کارگری از آن‌ها فرصت رویا بافتن را دریغ می‌کرد اما آینده‌شان ثابت کرد آن‌ها ناامید نشده بودند. وقتی سرونازِ نوجوان دلش می‌خواست تئاتر بخواند، پدرش علی احمدی مخالفت کرد. به روایت خود سروناز، گفته بود: «هنر برای امثال ما نان نمی‌شود.» می‌خواست دخترش رشته تجربی بخواند و پزشک شود. نگران بود که او هم مانند خودش کارگر بماند و زندگی دشواری داشته باشد.

سال‌ها بعد، سروناز این خاطره را در یادداشتی درباره نمایشی که در زندان اوین ساخت نوشت.

چهاردهم اردیبهشت ۱۴۰۳، ساعت پنج‌ونیم بعدازظهر، باشگاه بند زنان زندان اوین به یک دادگاه نمایشی تبدیل شد. برای زندانیان مسن‌تر صندلی گذاشتند و دیگران روی تاتامی‌های ورزشی نشستند. میز پلاستیکی‌ای برای ضرب گرفتن آورده بودند. زنی مسن، در نقش نماینده زنان خانه‌دار، کنار میز خوراکی‌ها ایستاده بود.

نمایش «گله‌های کارگری از چرخ ستمگری» درباره تجربه کار بود. اما سروناز نمی‌خواست فقط از زبان خودش درباره کارگران حرف بزند.

پیش از اجرا، با زندانیانی که تجربه مشاغل مختلف داشتند گفت‌وگو کرده بود و پاسخ‌هایشان را در متن نمایش گنجانده بود. خودش نقش داور را بازی می‌کرد. زنان دیگری در جایگاه شاکی قرار می‌گرفتند و تماشاگران می‌توانستند در مقام شاهد وارد اجرا شوند؛ روایت شاکی را تایید کنند، چیزی به آن اضافه کنند یا با آن مخالفت کنند. به نوشته پریسا سردشتی در رادیو زمانه، سروناز خودش را بیشتر تسهیلگر اجرا می‌دانست تا کارگردان. قرار نبود کسی حقیقتی از پیش آماده را روی صحنه به دیگران منتقل کند. خود زندانیان از تجربه کارشان حرف می‌زدند و تماشاگران هم در شکل گرفتن روایت مشارکت می‌کردند. وقتی نمایش تمام شد، گفت‌وگو درباره کار ادامه پیدا کرد. سروناز بعدها نوشت که شنیدن جمله «واقعن ما هم کارگریم» از بعضی تماشاگران، برایش نشانه موفقیت اجرا بود.

در باشگاه بند زنان، با چند صندلی، تاتامی و یک میز پلاستیکی، کاری اتفاق افتاده بود که سروناز سال‌ها در ترجمه‌ها و فعالیت‌های مددکاری‌اش به آن فکر کرده بود: آدم‌هایی که کارشان کمتر دیده می‌شد، از تجربه خودشان حرف می‌زدند و در روایت زندگی‌شان سهم داشتند.

شاید پدرش، وقتی گفته بود هنر برای «امثال ما» نان نمی‌شود، به امکان چنین صحنه‌ای فکر نکرده بود. جایی که زنان زندانی، با تجربه‌هایی متفاوت از کار و زندگی، خودشان موضوع و راوی نمایش باشند.

اما سروناز پیش از ساختن این نمایش، در نامه نوروزی‌اش از کودک دیگری هم نوشته بود؛ یحیی دوازده‌ساله، مهاجری افغانستانی که یکی از همکلاسی‌هایش در مدرسه به او گفته بود قرار است افغانستانی‌ها را جمع کنند و او دیگر نمی‌تواند در مترو کار کند. یحیی ناراحت شده بود و ماجرا را تلفنی برای سودابه مادر سروناز، تعریف کرده بود. سروناز از زندان نوشته بود هنوز نتوانسته به یحیی زنگ بزند و نوروز را تبریک بگوید. نمی‌دانست اگر یحیی از او بپرسد چرا نوروزش با نوروز کودکان ایرانی فرق دارد، چه پاسخی باید بدهد.

در همان نامه، از همراهان «زن، زندگی، آزادی» خواسته بود روشن کنند زندگی و آزادی‌ای که مطالبه می‌کنند، قرار است شامل چه کسانی باشد. نمی‌خواست مبارزه با تبعیض جنسیتی به جامعه‌ای منتهی شود که همچنان به نام ملیت و طبقه، حق زندگی برابر را از دیگران دریغ می‌کند.

این پرسش در کارنامه سروناز اهمیت دارد. برای او، آزادی زنان را نمی‌شود از مناسبات طبقاتی، وضعیت مهاجران یا حقوق کودکانی که ناچار به کار هستند جدا کرد. همان زنی که در ترجمه‌هایش درباره کار خانگی بی‌مزد می‌نوشت، در مددکاری روزمره‌اش با خانواده‌هایی سروکار داشت که برای تامین معاش ناچار بودند کودکانشان را به کار بفرستند. و در زندان، نمایشی ساخته بود که در آن خود زنان می‌توانستند درباره معنای کار حرف بزنند.

سروناز در زندان با مشکلات جدی سلامتی هم مواجه شد. در شهریور ۱۴۰۳، در اعتراض به محرومیت از مرخصی درمانی و آزادی مشروط، مصرف داروهای ضروری‌اش را متوقف کرد. پس از دوره‌ای مرخصی درمانی، سرانجام نهم دی ۱۴۰۳ به‌صورت مشروط از اوین آزاد شد.

در سال ۱۴۰۴، ترجمه «پدرسالاری مزد» از سیلویا فدریچی که محصول روزهای اوین بود منتشر شد. همان سال نمایشنامه «گله‌های کارگری از چرخ ستمگری» نیز به چاپ رسید.

حالا سروناز به شکل دیگری از اجراگری روی آورده است: استندآپ‌کمدی.

در صفحه اینستاگرامش، sarvahmadi، با شخصیت «خانم احمدی»، مجری برنامه «سروی گزارش می‌دهد»، ویدیوهای کمدی منتشر می‌کند. در این اجراها، کلیشه‌های زندگی زنانه، هنجارهای جنسیتی و انتظاراتی که قرار است رفتار و انتخاب‌های زنان را تعیین کنند، دستمایه‌ طنز می‌شوند.

دیگر خبری از دادگاه کارگری زندان اوین نیست. سروناز این بار با امکان دیگری از اجراگری سروکار دارد: خنده.

چیزهایی که در زندگی روزمره طبیعی و بدیهی به نظر می‌رسند، در قالب یک موقعیت کمدی می‌توانند مضحک جلوه کنند. زنی که باید به شیوه معینی حرف بزند، رفتار کند، لباس بپوشد و زندگی‌اش را مطابق انتظار دیگران تنظیم کند، حالا می‌تواند خود این انتظارات را به موضوع خنده تبدیل کند.

این تجربه در کارنامه سروناز بیگانه نیست. همان پرسش‌هایی که در ترجمه‌هایش درباره کار، بدن و زندگی زنان مطرح می‌شدند، حالا در قالب طنز به سراغ هنجارهای زندگی روزمره می‌روند. البته کمدی او را نباید صرفن ترجمه شوخ‌طبعانه نظریه فمینیستی دانست. سروناز در این تجربه به سراغ بازیگری رفته؛ همان امکانی که از نوجوانی به آن علاقه داشت و زمانی تصور می‌کرد شاید برای همیشه از دستش داده باشد.

و نام شخصیتش «خانم احمدی» است. همان نامی که خانواده‌های مددجویانش در روزهای زندان، سراغش را با آن می‌گرفتند. نمی‌دانیم این هم‌نامی انتخابی عمدی است یا نه. آن «خانم احمدی» برای گرفتن شناسنامه کودکان و پیگیری وضعیت خانواده‌ها به اداره‌های مختلف می‌رفت. «خانم احمدی» تازه، مجری برنامه‌ای کمدی است که از خلال شوخی، قواعد تحمیل‌شده بر زندگی زنانه را زیر سوال می‌برد.

میان این دو تصویر، سال‌هایی از مددکاری، ترجمه، زندان و نوشتن قرار گرفته است. اما شاید آنچه آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد، توجه سروناز به زندگی آدم‌هایی باشد که اغلب دیگران به جای آن‌ها حرف می‌زنند؛ کودک مهاجری که درباره سرنوشتش تصمیم می‌گیرند، زنی که کار خانگی‌اش کار به حساب نمی‌آید، یا زنانی که جامعه از پیش برای رفتار و پوشش‌شان قواعدی تعیین کرده است.

در همه این تجربه‌ها، سروناز به شکل‌های متفاوتی با امکان حرف زدن، دیده شدن و روایت کردن زندگی سروکار داشته است.

گرچه پدرش روزی نگران بود هنر برای خانواده‌ای مثل آن‌ها نان نداشته باشد، اما سروناز هرگز پزشک نشد. مددکار اجتماعی شد، ترجمه کرد و سال‌ها بعد در بند زنان زندان اوین، با چند صندلی و تاتامی، نمایشی ساخت که تماشاگرانش پس از پایان اجرا همچنان درباره آن حرف می‌زدند. و حالا، بیرون از زندان، مقابل دوربین خیلی خونسرد می‌نشیند و کمدی اجرا می‌کند.

هنوز نمی‌دانیم «سروی گزارش می‌دهد» به چه چیزی تبدیل خواهد شد. شاید این تجربه ادامه پیدا کند، شاید هم اشکال تازه‌ای به خود بگیرد. اما دختری که زمانی می‌خواست تئاتر بخواند و شنیده بود «هنر برای امثال ما نان نمی‌شود»، و روزگاری دورتر از صحنه‌گردانان «زن، زندگی، آزادی» شد دیگربار صحنه‌ی خودش را پیدا کرده است. صحنه‌ای نو که بر آن همچنان همان نقش‌آفرینی‌ست که بود – نقش‌آفرینی که نظمِ پذیرفته‌شده‌ی جهان مردسالارانه را برهم می‌زند و همگی به طنز و تبحرش می‌خندیم.