ارتباط ناشناخته. ارتباط بدون سانسور. ارتباط برقرار نمی‌شود. سایت اصلی احتمالاً زیر سانسور است. ارتباط با سایت (های) موازی برقرار شد. ارتباط برقرار نمی‌شود. ارتباط اینترنت خود را امتحان کنید. احتمال دارد اینترنت به طور سراسری قطع شده باشد. ادامه مطلب

سدسازی برای اسب شاخ‌دار! شاهکار روزنامه‌نگاری تحقیقی نیویورک‌تایمز

آنچه نیویورک‌تایمز درباره سدهای ایران نمی‌گوید

برای کشف راز سدسازی در ایران، ظاهراً کافی است نقشه سدها را کنار نقشه تأسیسات موشکی بگذاریم و میان آن‌ها ارتباطی پیدا کنیم! نیویورک‌تایمز با چنین منطقی احتمال داده است که بخشی از پروژه‌های عظیم آبی ایران برای پشتیبانی از برنامه موشکی ساخته شده باشند. اما هم‌جواری جغرافیایی چه زمانی به سند رابطه علّی تبدیل می‌شود؟ این گزارش، بدون روشن کردن نام و تاریخچه برخی پروژه‌های مورد اشاره و بدون ارائه شواهد کافی درباره انگیزه ساخت آن‌ها، بحران واقعی آب ایران را به معمایی امنیتی پیوند می‌زند؛ معمایی که در شرایط جنگ می‌تواند پیامدهایی خطرناک برای زیرساخت‌های غیرنظامی داشته باشد.

گزارش نیویورک تایمز با عنوان «جنگ شاید معمای دیرینه سدهای ایران را که بدون توجیه روشنی ساخته شده‌اند، حل کند» از شهرهای موشکی زیرزمینی، نقشه حملات هوایی، کارشناسان اطلاعات نظامی اسرائیل، پروژه‌های عظیم انتقال آب و حتی بازداشت فعالان محیط زیست در سال ۲۰۱۸ سخن می گوید. مجموعه‌ای از موضوعات که هرکدام به‌تنهایی اهمیت بررسی دارند و کنار هم قرار گرفتنشان تصویری از یک شبکه پنهان نظامی در پس سیاست‌های عمرانی ایران می‌سازد.

اما یک پرسش ابتدایی در سراسر این روایت بی‌پاسخ مانده است. چه چیز غیرعادی و مشکوکی در استفاده تأسیسات نظامی از منابع آب و برق وجود دارد؟

تقریباً تمام تأسیسات نظامی، مراکز تحقیقات دفاعی و صنایع تسلیحاتی جهان به زیرساخت‌های آب، برق، حمل‌ونقل و ارتباطات وابسته‌اند. بسیاری از این زیرساخت‌ها برای استفاده عمومی ساخته شده‌اند و مصرف‌کنندگان غیرنظامی و نظامی به‌طور هم‌زمان از آن‌ها استفاده می‌کنند. اگر در نزدیکی یک پایگاه موشکی، سد یا تأسیسات انتقال آب وجود داشته باشد، این هم‌جواری به‌خودی‌خود چیز شگفت‌انگیزی نیست. بااین‌حال، نیویورک‌تایمز از همین مشاهده متعارف به فرضیه‌ای درباره انگیزه ساخت سدها و پروژه‌های انتقال آب در ایران می‌رسد.

وقتی استفاده از زیرساخت عمومی به کشف امنیتی تبدیل می‌شود

برای درک مسئله نیازی نیست از ایران شروع کنیم.

براساس اطلاعات رسمی وزارت دفاع بریتانیا، خدمات آب و فاضلاب حدود ۲۶۰۰ مکان نظامی در بریتانیای کبیر از طریق یک برنامه قراردادی مشترک تأمین می‌شود. این مجموعه‌ها حدود ۸۵ درصد املاک وزارت دفاع بریتانیا را دربرمی‌گیرند.

آزمایشگاه علوم و فناوری دفاعی بریتانیا نیز که یکی از مراکز اصلی تحقیقات دفاعی این کشور است، در گزارش سالانه ۲۰۲۵ خود توضیح داده که آب و خدمات فاضلاب تأسیسات اصلی‌اش از طریق قرارداد تأمین آب وزارت دفاع ارائه می‌شود.

این موضوع منحصر به بریتانیا نیست. در گزارش مشترک اتحادیه اروپا و ناتو درباره تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی، منتشرشده در سال ۲۰۲۳، وابستگی قابل‌توجه فعالیت‌های نظامی به شبکه‌های انرژی و زیرساخت‌های غیرنظامی به رسمیت شناخته شده است.

در خود اتحادیه اروپا نیز طبق داده‌های مرکز پژوهش مشترک کمیسیون اروپا، حدود ۴۵۰۰ سد بزرگ با مجموع ظرفیت ذخیره نزدیک به ۲۹۰ میلیارد مترمکعب وجود دارد. این سدها برای تأمین آب شهری و صنعتی، کشاورزی، تولید برق و کنترل سیلاب به کار می‌روند. بسیاری از آن‌ها چندمنظوره‌اند. وجود هزاران سد و تأسیسات آبی در اروپا، در کنار هزاران مرکز نظامی و صنعتی، به‌خودی‌خود موضوع یک کشف امنیتی نیست. در مورد ایران نیز همین معیار باید برقرار باشد.

یک تأسیسات نظامی ممکن است از شبکه آب شهری استفاده کند. ممکن است هنگام انتخاب محل احداث آن، دسترسی به آب و برق مورد توجه قرار گرفته باشد. حتی ممکن است یک پروژه مشخص آبی از ابتدا با مشارکت نهادهای نظامی طراحی شده باشد. اما این سه وضعیت یکسان نیستند.

استفاده از زیرساخت موجود، مکان‌یابی براساس دسترسی به زیرساخت و احداث زیرساخت برای هدف نظامی، سه ادعای متفاوت‌اند که هرکدام مدارک خاص خود را می‌طلبند. آنچه نیویورک‌تایمز ارائه کرده عمدتاً درباره منطقی بودن دو وضعیت نخست است. اما فرضیه‌ای که در آغاز گزارش مطرح می‌شود، به وضعیت سوم مربوط است.

همین جابه‌جایی در استدلال، بخش مهمی از جذابیت ظاهری گزارش را می‌سازد.

نقشه‌ای که قرار است معمای سدسازی را حل کند

نیما شکری، پژوهشگر امنیت آب در دانشگاه صنعتی هامبورگ، به نیویورک‌تایمز گفته است که تیم او سال‌ها پراکندگی سدهای ایران را بررسی کرده و دست‌کم ۵۳۳ سد را شناسایی کرده است. به گفته شکری، هنگامی که نقشه حملات هوایی به تأسیسات نظامی ایران را مشاهده کرد، متوجه شباهت الگوی پراکندگی آن با نقشه سدها شد.

این مشاهده نقطه آغاز فرضیه اصلی گزارش است.

اما در متن منتشرشده مشخص نیست این شباهت با چه روشی اندازه‌گیری شده است. هیچ تعریف دقیقی از فاصله جغرافیایی میان سدها و تأسیسات نظامی ارائه نمی‌شود. معلوم نیست چه تعداد از ۵۳۳ سد مورد اشاره در محدوده نزدیکی به سایت‌های هدف قرارگرفته قرار دارند و این نزدیکی در مقایسه با سایر تأسیسات صنعتی و غیرنظامی چه معنایی پیدا می‌کند.

حتی مهم‌تر از آن، ویژگی‌های جغرافیایی مناطق در این مقایسه لحاظ نشده‌اند.

سدها براساس ویژگی‌های زمین‌شناختی، موقعیت رودخانه‌ها، شرایط توپوگرافی و امکان ایجاد مخزن ساخته می‌شوند. تأسیسات نظامی زیرزمینی نیز ممکن است به دلایل متفاوت امنیتی و زمین‌شناختی در مناطق کوهستانی قرار بگیرند. اگر دو نوع تأسیسات به دلایل مستقل در مناطق کوهستانی متمرکز شوند، شباهت پراکندگی آن‌ها الزاماً نشانه ارتباط عملیاتی نیست.

برای آزمودن این فرضیه باید نشان داد که فاصله سایت‌های نظامی از سدها، پس از کنترل شرایط طبیعی و جغرافیایی، به‌طور معناداری کمتر از چیزی است که انتظار می‌رود. از طرف دیگر، مفهوم «نزدیکی» به‌تنهایی برای اثبات ارتباط تأمین آب یا برق کافی نیست. ممکن است دو تأسیسات در فاصله کوتاهی از یکدیگر قرار داشته باشند، اما به شبکه‌های کاملاً متفاوتی متصل باشند.

حوزه آبی زاگرس مرکزی و تعداد بالای سدها. سد جدیدی دقیقا در جنوب و نزدیک کوه رگ در حال ساخت است. این کوهها محل استقرار بخشی از تاسیسات موشکی هم هست.

۵۳۳ سد برای چه میزان مصرف نظامی؟

نیاز آبی تأسیساتی که برای نگهداری موشک ساخته شده، با یک کارخانه تولید تجهیزات نظامی یا مجموعه صنعتی بزرگ یکسان نیست. برخی فعالیت‌های تولیدی ممکن است به آب فراوان برای فرایندهای صنعتی یا سرمایش نیاز داشته باشند. اما این نیاز باید با مشخصات واقعی مجموعه مورد بحث تعیین شود.

همچنین هر سد بزرگی نیروگاه برق‌آبی ندارد و برق تولیدشده در یک سد نیز لزوماً به مصرف‌کننده‌ای که در نزدیکی آن قرار دارد اختصاص نمی‌یابد. برق‌آبی بخشی از شبکه گسترده‌تر تولید و انتقال انرژی است.

از سوی دیگر، ظرفیت مخزن یک سد را نمی توان با میزان مصرف سالانه آب اشتباه گرفت. مخزنی با ظرفیت صدها میلیون مترمکعب ممکن است وظایفی مانند تنظیم جریان رودخانه، ذخیره آب در دوره‌های خشکسالی، تأمین حقابه کشاورزی و تولید برق داشته باشد. هیچ‌کدام از این تفاوت‌های فنی در گزارش نیویورک‌تایمز بررسی نمی‌شود.

روزنامه از کارشناسان نظامی می‌پرسد آیا استقرار مجموعه‌های موشکی در نزدیکی منابع مطمئن آب و برق منطقی است. پاسخ مثبت چند کارشناس به این پرسش قابل پیش‌بینی است. تحلیلگر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل (کشور دشمن ایران و عامل حمله به زیرساختهای مدنی و حتی درمانی ایران)، در همین چارچوب می‌گوید ایران انگیزه دارد تأسیسات موشکی خود را از وابستگی کامل به زیرساخت‌های سراسری کشور دور نگه دارد.

این ارزیابی از نظر برنامه‌ریزی نظامی می تواند قابل فهم باشد. اما منطقی بودن ایجاد سامانه‌های پشتیبان آب و برق برای یک تأسیسات نظامی، اثبات نمی‌کند که یک سد بزرگ یا پروژه انتقال آب مشخص برای چنین هدفی ساخته شده است. گزارش، ضرورت احتمالی تأمین آب و انرژی برای مجموعه‌های نظامی را توضیح می‌دهد، اما نشان نمی‌دهد چرا برای برآورده کردن چنین نیازی باید پروژه‌های عظیم سدسازی و انتقال آب احداث شده باشند.

یزد؛ پروژه‌ای که حتی نام آن مشخص نیست

نمونه اصلی نیویورک‌تایمز، پروژه انتقال آب از زاگرس به یزد است.

امیر آقاکوچک، پژوهشگر دانشگاه کالیفرنیا در ارواین، به این روزنامه گفته که مدت‌ها درباره توجیه احداث چنین پروژه بزرگی پرسش داشته است. پس از حملات هوایی مارس ۲۰۲۶ و انتشار گزارش‌هایی درباره وجود تأسیسات موشکی بزرگ در منطقه یزد، او احتمال داده که ملاحظات نظامی دست‌کم در بخشی از تصمیم‌گیری‌های مربوط به پروژه نقش داشته باشند.

وجود تأسیسات موشکی در منطقه یزد صرفاً گمانه‌زنی این پژوهشگر نیست. فایننشال‌تایمز در گزارشی درباره جنگ سال ۲۰۲۶، از مجموعه‌ای موشکی در کوهستان‌های اطراف یزد نوشته است. همچنین گزارش‌های پژوهشی مرتبط با تحولات نظامی مارس ۲۰۲۶ از حملات مکرر به مجموعه موشکی امام حسین در نزدیکی یزد خبر داده‌اند.

اما وجود این تأسیسات، پرسش اصلی درباره پروژه انتقال آب را پاسخ نمی‌دهد. نیویورک‌تایمز حتی نام پروژه‌ای را که آقاکوچک درباره آن صحبت می‌کند، مشخص نکرده است. این ابهام مهم است چون انتقال آب از زاگرس به یزد به یک پروژه واحد محدود نمی‌شود و در این زمینه دست‌کم دو طرح با تاریخچه و وضعیت اجرایی کاملاً متفاوت وجود دارد.

خط نخست؛ تصمیمی از سال ۱۳۶۸

خط انتقال آب زاینده‌رود به یزد پروژه‌ای است که سابقه تصمیم‌گیری درباره آن به دهه ۱۳۶۰ بازمی‌گردد.

در رأی شماره ۸۹ هیئت تخصصی دیوان عدالت اداری، مورخ ۸ خرداد ۱۳۹۸، به جلسه وزارت نیرو در ۲۰ اسفند ۱۳۶۸ و تصمیمات مربوط به انتقال آب زاینده‌رود به یزد اشاره شده است. این رأی در جریان شکایت تشکل‌های کشاورزی اصفهان درباره تصمیمات تخصیص آب صادر شد و تاریخچه حقوقی و اداری مناقشه را ثبت کرده است.

طبق گزارش‌های داخلی، عملیات اجرایی خط انتقال در دهه ۱۳۷۰ آغاز شد و طرح در اسفند ۱۳۷۸ به بهره‌برداری رسید. این خط پس از تصفیه آب، مسیری در حدود ۳۳۳ کیلومتر را برای تأمین آب استان یزد طی می‌کند.

در فروردین ۱۴۰۴، جواد محجوبی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای یزد، اعلام کرد که تخصیص اولیه آب از این مسیر ۷۸ میلیون مترمکعب بوده و با افزایش بعدی به ۹۸ میلیون مترمکعب در سال رسیده است. براساس تخصیص اعلام‌شده، ۷۸ میلیون مترمکعب برای شرب و ۲۰ میلیون مترمکعب برای صنعت در نظر گرفته شده بود.

محجوبی همچنین گفت که میانگین واقعی انتقال آب در سال‌های گذشته حدود ۵۶ میلیون مترمکعب بوده و حداکثر به ۷۰ میلیون مترمکعب رسیده است. به گفته او، سهم مصرف صنعتی از این خط در گذشته حدود شش میلیون مترمکعب بوده و در سال‌های اخیر با منابع دیگری جایگزین شده است.

این اسناد، اطلاعاتی فراهم می‌کنند که در گزارش نیویورک‌تایمز غایب‌اند. ما با تصمیمی درباره انتقال آب روبه‌رو هستیم که زمان تصویب، مسیر اجرا، تخصیص رسمی و مصرف‌کنندگان اعلام‌شده آن قابل بررسی است. مخالفت‌ها و اختلافات حقوقی نیز در اسناد ثبت شده‌اند. اگر این همان پروژه مورد اشاره نیویورک‌تایمز باشد، باید روشن شود که چه مدرکی از تأثیر ملاحظات موشکی بر تصمیم‌گیری‌های دهه ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ وجود دارد.

آیا سندی از مشارکت نهادهای نظامی در تعیین ظرفیت یا مسیر انتقال ارائه شده است؟ آیا داده‌ای وجود دارد که نشان دهد بخش مشخصی از آب این خط برای مجموعه موشکی مورد اشاره تخصیص یافته است؟ حتی اگر همه پاسخها مثبت باشد، ما را هنوز به همان منطقی میرساند که در بریتانیا و کل اروپا ناتو دنبال می کند.

خط دوم؛ پروژه‌ای که هنوز تکمیل نشده است

اما ممکن است منظور نیویورک‌تایمز پروژه دیگری باشد. طرح انتقال آب از حوضه خرسان به یزد، که از آن به‌عنوان خط دوم انتقال آب یاد می‌شود، سابقه‌ای متفاوت دارد.

در گزارش‌های مهر و صداوسیمای ایران در پاییز ۱۴۰۵ آمده است که این پروژه با طول حدود ۴۰۳ کیلومتر از سال ۱۳۹۸ در دست اجرا بوده و حدود ۲۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته است. در گزارش تازه‌تر شرکت آب منطقه‌ای یزد در آبان ۱۴۰۵، میزان پیشرفت طرح انتقال آب از خرسان حدود ۱۵ درصد و پیشرفت ساخت سد حدود ۲۰ درصد اعلام شده است.

مقام‌های استانی همچنین از برنامه انتقال سالانه ۱۴۰ میلیون مترمکعب آب از خرسان برای تأمین نیازهای آینده یزد سخن گفته‌اند. تفاوت ارقام پیشرفت خود نیازمند بررسی است، اما یک واقعیت روشن است. برخلاف خط قدیمی زاینده‌رود، پروژه خرسان هنوز به مرحله بهره‌برداری کامل نرسیده است.

اگر نیویورک‌تایمز به این پروژه اشاره دارد، باید مشخص کند چگونه ارتباطی میان تأسیسات موشکی شناسایی‌شده در جنگ و طرحی برقرار کرده که هنوز بخش عمده آن ساخته نشده است. البته پروژه‌ای ناتمام نیز می‌تواند در چارچوب برنامه‌ریزی نظامی آینده اهمیت داشته باشد. اما برای اثبات این فرضیه باید درباره نقش نهادهای نظامی در تصمیم‌گیری، تأمین مالی، طراحی مسیر و مصرف نهایی آب شواهد ارائه شود. چنین مدارکی در متن گزارش دیده نمی‌شوند.

در نتیجه، خواننده حتی نمی‌داند فرضیه مطرح‌شده درباره پروژه‌ای است که حدود ۲۷ سال از افتتاح آن گذشته یا درباره پروژه‌ای که همچنان در مراحل اجرایی قرار دارد. برای یک گزارش که مدعی تحقیق چندماهه درباره ارتباط برنامه موشکی و زیرساخت‌های آبی است، این ابهام کوچک نیست.

مردم یزد و اصفهان در کجای این معمای موشکی قرار دارند؟

برای فهم سیاست انتقال آب به یزد، نیازی نیست از تأسیسات موشکی آغاز کنیم. در سال‌های گذشته، انتقال آب زاینده‌رود به یزد یکی از موضوعات اصلی مناقشه میان کشاورزان اصفهان، مسئولان دولتی و مصرف‌کنندگان آب در استان یزد بوده است.

کشاورزان شرق اصفهان بارها درباره تأمین نشدن حقابه‌های خود اعتراض کرده‌اند. در مقابل، مسئولان یزد بر وابستگی آب آشامیدنی جمعیت استان به خط انتقال و ضرورت ادامه تأمین آب تأکید کرده‌اند. این اختلاف در فروردین ۱۴۰۴ به بحرانی جدی انجامید.

روز نهم فروردین، هم‌زمان با اعتراض شماری از کشاورزان در شرق اصفهان، ایستگاه‌های پمپاژ خط انتقال آب به یزد هدف تخریب قرار گرفتند. مقام‌های شرکت آب منطقه‌ای یزد اعلام کردند که ایستگاه‌های شماره سه و چهار آسیب دیده‌اند و انتقال آب مختل شده است.

چند روز بعد، مسئولان استان یزد از وضعیت بحرانی تأمین آب آشامیدنی خبر دادند. قطع و افت فشار آب در برخی مناطق گزارش شد و مدارس و ادارات استان برای روزهای ۱۶ و ۱۷ فروردین تعطیل شدند. این رویداد تصویری بسیار واقعی‌تر از رابطه زیرساخت آبی با جامعه ارائه می‌کند.

از یک طرف، کشاورزانی قرار دارند که معیشتشان به جریان زاینده‌رود وابسته است و درباره سیاست‌های تخصیص آب اعتراض دارند. از طرف دیگر، خانواده‌هایی در یزد هستند که قطع یک خط انتقال می‌تواند دسترسی آن‌ها به آب آشامیدنی را مختل کند. دولت نیز سال‌ها با توسعه صنایع آب‌بر، تخصیص منابع و اجرای پروژه‌های انتقال آب، در شکل‌گیری این مناقشه نقش داشته است.

موضوع به تصمیم‌گیری درباره توزیع منابع عمومی، توسعه صنعتی، حقوق کشاورزان، امنیت آب آشامیدنی و مشارکت شهروندان در سیاست‌گذاری مربوط است. در خرداد ۱۴۰۴، هیئت وزیران حتی اعتبار جداگانه‌ای برای ترمیم خسارت‌های واردشده به تأسیسات انتقال آب از اصفهان به یزد و بازسازی ایستگاه‌های پمپاژ تصویب کرد. این تصمیم در اسناد رسمی دولت ثبت شده است.

در اینجا با مجموعه‌ای از روابط واقعی اقتصادی، حقوقی و اجتماعی روبه‌رو هستیم که آثار آن بر زندگی مردم مستند شده است. در مقابل، نیویورک‌تایمز به جای بازسازی همین مناسبات، احتمال می‌دهد که پروژه بزرگ انتقال آب به یزد تحت تأثیر ملاحظات نظامی شکل گرفته باشد. وجود یک مجموعه موشکی در منطقه یزد، به‌تنهایی چنین مدرکی نیست.

بحران واقعی سدسازی چگونه از روایت حذف می‌شود؟

یکی از مشکلات گزارش نیویورک‌تایمز این است که سیاست سدسازی ایران را در قالب معمایی مطرح می‌کند که شاید پاسخ آن در تأسیسات نظامی پنهان شده باشد. اما سدسازی گسترده و انتقال آب میان حوضه‌ها در ایران سابقه‌ای طولانی از مناقشه سیاسی و محیط‌زیستی دارد.

سیاست توسعه کشاورزی، گسترش صنایع آب‌بر در مناطق خشک، استفاده بیش‌ازحد از منابع زیرزمینی، تصمیم‌گیری متمرکز و منافع شرکت‌های پیمانکاری از جمله موضوعاتی هستند که سال‌ها در بررسی بحران آب ایران مطرح بوده‌اند.

برای مثال، پروژه‌های خرسان ۳ و ماندگان در زاگرس با اعتراض‌های محیط‌زیستی و محلی مواجه شده‌اند. در آبان ۱۴۰۴، گروه‌هایی از مردم و فعالان محیط زیست در یاسوج علیه این پروژه‌ها تجمع کردند و درباره پیامدهای آن‌ها برای رودخانه‌ها، جنگل‌ها و زندگی روستایی اعتراض داشتند.

فرضیه نظامی، اگر قرار است توضیح‌دهنده بخشی از این روند باشد، باید در برابر همین شواهد آزموده شود. در غیر این صورت، ممکن است با وضعیتی مواجه شویم که در آن یک بحران شناخته‌شده ناشی از سیاست‌گذاری و اقتصاد سیاسی توسعه، در قالب داستانی از تأسیسات مخفی نظامی بازتعریف می‌شود. این بازتعریف به فهم دقیق‌تر بحران کمک نمی‌کند. حتی ممکن است عوامل شناخته‌شده و قابل بررسی بحران را به حاشیه ببرد.

بازداشت فعالان محیط زیست و پیوند دیگری که اثبات نشده است

گزارش نیویورک‌تایمز در ادامه به بازداشت فعالان حفاظت از حیات وحش در سال ۲۰۱۸ می‌پردازد. سازمان اطلاعات سپاه پاسداران شماری از فعالان محیط زیست را به اتهام جاسوسی بازداشت کرد. کاووس سیدامامی، از بنیان‌گذاران مؤسسه میراث حیات وحش پارسیان، در بازداشت جان باخت و برخی دیگر از بازداشت‌شدگان سال‌ها زندانی بودند.

نیویورک‌تایمز به نقل از برخی فعالان و کارشناسان این احتمال را مطرح می‌کند که اعضای گروه‌های حفاظت از حیات وحش هنگام فعالیت در مناطق طبیعی، ناخواسته به تأسیسات نظامی محرمانه نزدیک شده باشند.

حتی اگر مشخص شود حساسیت نهادهای امنیتی نسبت به یک منطقه با وجود تأسیسات نظامی ارتباط داشته، چنین یافته‌ای به‌خودی‌خود توضیح نمی‌دهد که چرا در همان منطقه سد ساخته شده یا پروژه انتقال آب اجرا شده است. در این بخش دو پرونده متفاوت در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. یکی پرونده بازداشت و برخورد امنیتی با فعالان محیط زیست و دیگری فرضیه ارتباط پروژه‌های عمرانی با برنامه موشکی. هیچ رابطه علّی مستندی میان این دو موضوع در گزارش ارائه نشده است.

از سوی دیگر، چنین روایت‌هایی خطر بازتولید بخشی از منطق امنیتی نهادهای بازداشت‌کننده را نیز دارند. اگر مسئله به نزدیکی احتمالی فعالیت محیط‌زیستی به تأسیسات نظامی فروکاسته شود، ممکن است مسئولیت نهادهای امنیتی در ارائه ادله اتهام، رعایت حقوق بازداشت‌شدگان و پاسخ‌گویی درباره رفتار خود به حاشیه برود.

حتی پژوهشگر اصلی گزارش هم خواهان توضیح شده است

واکنش‌ها به گزارش نیویورک‌تایمز بلافاصله پس از انتشار آغاز شد.

کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد، در واکنش به گزارش، روایت آن را تقلیل‌گرایانه و نمونه‌ای از روزنامه‌نگاری غیرمسئولانه توصیف کرد. او نسبت به پیامدهای خطرناک چنین گمانه‌زنی‌هایی برای زیرساخت‌های غیرنظامی هشدار داد. اما واکنش مهم‌تر از سوی نیما شکری، یکی از پژوهشگران اصلی مورد استناد روزنامه، منتشر شد.

شکری در ۱۶ نوامبر در ایکس توضیح داد که نزدیکی سدها به اهداف نظامی، دلیل ساخت آن سدها را اثبات نمی‌کند و حمله به آن‌ها را نیز توجیه نمی‌کند. او همچنین تأکید کرد که گزارش نیویورک‌تایمز از حمله به سدها یا زیرساخت‌های آبی حمایت نکرده و خود نیز به‌شدت با حمله به این تأسیسات مخالف است.

شکری به‌درستی میان مشاهده یک هم‌پوشانی جغرافیایی، اثبات انگیزه ساخت سد و توجیه حمله نظامی تمایز می‌گذارد. اما همین تمایز پرسشی را درباره نحوه تنظیم گزارش ایجاد می‌کند. اگر نزدیکی جغرافیایی دلیل ساخت سدها را اثبات نمی‌کند، چه شواهد دیگری به خواننده اجازه می‌دهد فرضیه نظامی را توضیحی برای معمای سدسازی ایران بداند؟

در حقوق بشردوستانه بین‌المللی نیز برای سدها و تأسیساتی که تخریبشان ممکن است نیروهای خطرناک را آزاد کند و تلفات شدید غیرنظامی به دنبال داشته باشد، حمایت‌های ویژه‌ای پیش‌بینی شده است. ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول کنوانسیون‌های ژنو معیارهای محدودکننده مشخصی برای حمله به چنین تأسیساتی دارد. البته دامنه تعهدات معاهده‌ای دولت‌های مختلف و قواعد عرفی مرتبط باید جداگانه بررسی شود.

بحث درباره ارتباط احتمالی یک سد با تأسیسات نظامی را نباید با ارزیابی مشروعیت حمله به آن سد یکی گرفت.

مسئولیت روزنامه‌نگاری در شرایط جنگ

نیویورک‌تایمز در گزارش خود چند بار تصریح می‌کند که رابطه میان پروژه‌های آبی و برنامه موشکی ایران همچنان در حد گمانه‌زنی است. اما عبارت‌های احتیاط‌آمیز به‌تنهایی نمی‌توانند ضعف شواهد و بی‌مسئولیتی هیئت تحریریه را جبران کنند. به‌ویژه زمانی که موضوع گزارش، زیرساخت‌های حیاتی کشوری است که درگیر جنگ بوده و همچنان با تهدید حملات نظامی مواجه است.

ساختار گزارش از یک معمای تاریخی آغاز می‌شود، سپس نقشه حملات هوایی و اظهارات کارشناسان نظامی را وارد می‌کند، به تأسیسات موشکی زیرزمینی می‌رسد و در ادامه پرونده بازداشت فعالان محیط زیست را به همان روایت پیوند می‌زند. نتیجه، مجموعه‌ای از ارتباطات احتمالی و ضعیف است که در کنار یکدیگر تصویری منسجم می‌سازند. اما انسجام یک داستان با اعتبار تجربی آن یکسان نیست. تئوری‌های توطئه از همین روش ساخته می‌شوند؛ چند واقعیت پراکنده را به هم متصل می‌کنند، خلأهای میان آن‌ها را با حدس پر می‌کنند و در پایان، تصویری ارائه می‌دهند که از مجموع شواهد موجود بسیار فراتر می‌رود.

مسئولیت روزنامه‌ نگاری مدعی بی‌طرفی در شرایط جنگ بسیار سنگین‌تر از آن است که با چند عبارت درباره احتمالی بودن ادعاها پایان یابد. وقتی سدها، شبکه‌های انتقال آب و تأسیسات تأمین انرژی در چارچوب یک برنامه مخفی موشکی بازنمایی می‌شوند، زیرساخت‌های حیاتی غیرنظامی در ذهن مخاطب به بخشی از ماشین جنگی تبدیل می‌شوند. چنین روایتی به استدلال‌هایی برای توجیه حمله به زیرساخت‌ها خوراک میدهد.

این نگرانی فرضی و بی‌سابقه نیست. تجربه لیبی هنوز پیش روی ماست. جنگ سال ۲۰۱۱ و درگیری‌های مسلحانه سال‌های پس از آن، زیرساخت‌های آب این کشور، به‌ویژه شبکه عظیم «رود بزرگ دست‌ساز» را با آسیب‌های سنگین مواجه کرد. تخریب تأسیسات، خرابکاری، قطع برق و اختلال طولانی در نگهداری و تعمیرات، تأمین آب میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار داد. یونیسف در گزارش سال ۲۰۲۱ خود تأیید کرد که جنگ و نبود تعمیر و نگهداری کافی به کاهش ظرفیت و آسیب شبکه‌های آبرسانی لیبی، از جمله همین پروژه، انجامیده است. سازمان ملل نیز بارها درباره قطع عمدی آب و حمله به تأسیسات حیاتی این کشور هشدار داده است.

کاوه مدنی در واکنش به این گزارش گفته است «کمتر مزخرف بگوییم». وقتی میلیون‌ها انسان در ایران با بحران واقعی آب دست‌وپنجه نرم می‌کنند و تجربه ویرانی زیرساخت‌های حیاتی لیبی هنوز پیش چشم ماست، تبدیل نقشه سدها به معمایی از شهرهای موشکی، بدون ارائه یک سند محکم، دیگر صرفاً روزنامه‌نگاری ضعیف نیست.

از همین نویسنده:

این مطلب را پسندیدید؟ کمک مالی شما به ما این امکان را خواهد داد که از این نوع مطالب بیشتر منتشر کنیم.

آیا مایل هستید ما را در تحقیق و نوشتن تعداد بیشتری از این‌گونه مطالب یاری کنید؟

.در حال حاضر امکان دریافت کمک مخاطبان ساکن ایران وجود ندارد

توضیح بیشتر در مورد اینکه چطور از ما حمایت کنید

نظر بدهید

در پرکردن فرم خطایی صورت گرفته

نظرها

نظری وجود ندارد.