جرفالصخر؛ آزمون سپاه در آستانه جنگ سوم با آمریکا
اگر جرفالصخر از کتائب و نیروی قدس سپاه پس گرفته شود کدام گروه شبه نظامی یا کدام بخش از ارتش یا دستگاه امنیتی عراق قرار است، آن را کنترل کند؟ این مسالهای است که قاآنی را به عراق کشانده.

اسماعیل قاآنی- تسنیم
در حالی که نگاهها به آتشبازی ناپیوسته ایران و آمریکا در خلیج فارس و تنگه هرمز دوخته شده، در منتهیالیه خلیج فارس، در خشکی، آتشی زیر خاکستر کمکم جان میگیرد: جرفالصخر، جنوب غربی بغداد.
دولت عراق میخواهد کنترل این منطقه را از گروه شبهنظامی کتائب حزبالله پس بگیرد. کتائب حزبالله، گروهی مسلح و نزدیک به سپاه است که کنترل آن منطقه را در بیش از یکدهه گذشته در اختیار داشته.
کتائب تهدید به مقاومت کرده و در امنیتیترین روزهای ایران، اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس، برای میانجیگری به بغداد رفته است. در افق، احتمال ازسرگیری حملات گسترده آمریکا و اسرائیل به ایران دیده میشود ولی اهمیت آنچه در عراق میگذرد آنقدر زیاد است که فرمانده سپاه قدس با پذیرش ریسک شناسایی و هدف قرار گرفتن، راهی عراق شده است.
وضع کنونی یک پرسش مهم را پیش روی ما میگذارد. تهران برای عبور از بحران موجودیتی کنونیاش تا چه اندازه میتواند روی متحدان عراقیاش حساب کند، بیآنکه آتش جنگ داخلی به خیمه و خرگاه عراق سرایت کند.
در جرفالصخر چه میگذرد؟
علی الزیدی، نخستوزیر عراق، دوشنبه ۲۵ آبان، دستور ورود نیروهای دولتی به منطقه جرفالصخر را صادر کرد. سخنگوی دولت عراق هم از تعیین مهلت برای خروج گروه مسلح خبر داد. رسانههای عراقی و منطقهای پایان این مهلت را جمعه ۲۹ آبان گزارش کردهاند.
دولت عراق میگوید دلیل این اقدامش فشار امنیتی آمریکاییها برای ضربه زدن به نیروهای نیابتی ایران نیست بلکه میخواهد درباره برداشت غیرمجاز از خطوط نفت و قاچاق سوخت تحقیق کند. رویترز به نقل از مقامهای امنیتی، نظامی و نفتی عراق گزارش داده که شبکه منتسب به کتائب حزبالله از فروش نفت سرقتشده صدها میلیون دلار درآمد داشته است. کتائب این اتهام را رد میکند.
خیلیها برای کنترل این بحران آستین بالا زدهاند اما اخبار متناقض است. الحره، به نقل از منابع «چارچوب هماهنگی» شیعیان، از توافق الزیدی و قاآنی برای خروج کتائب و استقرار نیروی مشترک دولتی و حشد الشعبی در این منطقه خبر داده است. در مقابل، روداو، چهارشنبه، ۲۷ آبان، گزارش داد نخستوزیر عراق برای قاآنی و کتائب حزبالله خط و نشان کشیده و گفته که یا با مذاکره و توافق از جرفالصخر خارج میشوید یا به زور بیرونتان میکنیم.
کدام روایت درست است؟ هنوز نمیدانیم.
چرا این منطقه مهم است؟
جرفالصخر حدود ۶۰ کیلومتری جنوب غربی بغداد، در استان بابل قرار دارد. این منطقه راهبردی در اواخر ژوئیه ۲۰۱۴ (مرداد ۱۳۹۳) به تصرف داعش درآمد. ارتش و نیروهای امنیتی عراق چندین بار کوشیدند تا این منطقه را از داعش پس بگیرند و هر بار ناموفق بودند. نهایتا نیروهای دولتی عراق، همراه با گروههای مسلح شیعه از جمله سازمان بدر و کتائب حزبالله و با پشتیبانی نیروی قدس سپاه، در عملیات «عاشورا» در اوایل آبان ۱۳۹۳ آن را آزاد کردند.
جرفالصخر، پس از بازپسگیری از داعش «جرفالنصر» نامیده شد. موقعیت این منطقه در پیرامون پایتخت و نزدیک مسیرهای ارتباطی شهرهای زیارتی، اهمیت امنیتی ایجاد کرده است.
به رغم آزادسازی این منطقه در آبان ۱۳۹۳، بازگشت ساکنان پیشین و آوارهها با موانع جدی روبهرو شد. کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل در گزارش سال ۲۰۲۴ خود، از ممانعت کتائب حزبالله از بازگشت حدود ۷۵۰۰ خانواده، با استناد گروه به ملاحظات امنیتی، یاد کرده است.
بنابراین دعوا بر سر این منطقه تنها بعد امنیتی و سیاسی ندارد و در پیوند با بلاتکلیفی آوارگان، یک جنبه اجتماعی هم دارد.
کتائب چه نسبتی با سپاه دارد؟
کتائب حزبالله عراق را نباید چیزی شبیه حزبالله لبنان یا همخانواده با آن فرض کرد. هرچند هر دو گروه با ایران روابط نزدیک دارند. آمریکا کتائب را از سال ۱۳۸۸ (۲۰۰۹) در فهرست سازمانهای تروریستی قرار داده و نیروی قدس را تأمینکننده آموزش، تسلیحات و پشتیبانی آن معرفی کرده است.
اهمیت کتائب به دلیل نقش چندگانه این گروه است. این سازمان، پیوندهایی مستحکم در ساختار حشد الشعبی و شبکههای سیاسی و اقتصادی عراق دارد. شاید بتوان گفت که کتائب یکی از مهمترین پلهای ارتباطی میان سپاه قدس یا مجموعه متنوع گروههای مسلح شبهنظامی در عراق به ویژه در ساختار حشدالشعبی است.
شاید این سوال پیش بیاید که آیا حشدالشعبی همان ائتلاف نیابتیهای ایران در عراق است. نه. نباید حشدالشعبی را یک سازمان شبهنظامی مطیع و منقاد سپاه قدس فرض کرد. حشد، ائتلافی از گروههای عمدتا شیعه است که در جریان پیشروی داعش در سال ۱۳۹۳ زیر یک چتر مشترک گرد آمدند. این مجموعه در سال ۱۳۹۵ بهموجب قانون، بخشی از نیروهای مسلح عراق و تابع فرمانده کل قوا، یعنی نخستوزیر این کشور شد. البته برخی گروههای آن در عمل استقلال قابلتوجهی دارند.
بنابراین نمیتوان کل حشدالشعبی را با کتائب حزبالله یا نیروی قدس یکی دانست. وابستگی سیاسی و مذهبی و میزان نزدیکی گروههای سازنده حشد به تهران متفاوت است. همین تنوع در وابستگی و درجات متفاوت استقلال و آزادی عمل است که کنترل سلاح در عراق را به بنبست کشانده است.
حال یک جنبه مهم دیگر در بحران کنونی را میتوان بیان کرد. اگر جرفالصخر از کتائب و نیروی قدس سپاه پس گرفته شود کدام گروه شبه نظامی یا کدام بخش از ارتش یا دستگاه امنیتی عراق قرار است، آن را کنترل کند؟ این مسالهای است که قاآنی را به عراق کشانده. فرمان تهران به عقب نشستن کتائب وقتی صادر خواهد شد که بر سر آینده این منطقه استراتژیک توافقی حاصل شده باشد. نه کتائب و نه نیروی قدس حاضر نیستند که جرفالصخر در اختیار گروههای شبهنظامی رقیب یا منتقد تهران قرار بگیرد. اینکه در اختیار بخشی از دولت باشد که به ائتلاف گروههای سنی یا کرد نزدیک است هم برای سپاه قدس قابل تحمل نیست.
این بحران چه ارتباطی با جنگ آمریکا با ایران دارد؟
در صورت وقوع جنگ سوم با ایران، متحدان مسلح ایران در عراق میتوانند فشار بر پایگاههای نظامی آمریکا و مراکز اقتصادی کشورهای خلیج فارس را افزایش دهند. این مانور خطرناکی است که میتواند با محاسبه اشتباه به جنگ دولت با گروههای شبهنظامی منجر شود.
در بحران کنونی بر سر جرفالصخر، اگر بغداد بتواند کنترل منطقه و خطوط نفتی آن را پس بگیرد، احتمالا بخشی از استقلال عملیاتی و اقتصادی کتائب محدود میشود.
گرچه استقلال اقتصادی و داشتن منابع درآمد محلی به گروههای متحد ایران امکان زندهمانی در شرایط پیچیده کنونی را میدهند، اما مهارشان را هم پیچیدهتر میکنند. این دغدغه این روزهای تهران است. اینکه گریز از مرکز به جان گروههای نیابتی در عراق نیفتد و اثر دومینووارش دست ایران را در حوزه نیابتی خالی نکند.
بنابراین «متحد ایران» الزاما مترادف «نیروی آماده ورود به جنگ به فرمان ایران» نیست. سفر قاآنی برای میانجیگری، یک پیام به گروههای شبهنظامی نزدیک به ایران دارد: منابع اقتصادی مستقلتان بدون چانهزنی و فشار ایران میتواند یکشبه دود شود و به هوا برود.
قاآنی میتواند بحران را مهار کند؟
یک سابقه پیشین وجود دارد که میتوان آن را به یاد آورد. پس از کشته شدن سه نظامی آمریکایی در پایگاه «برج ۲۲» در اردن، قاآنی در نهم بهمن ۱۴۰۲ با نمایندگان گروههای مسلح عراقی دیدار کرد. رویترز بعدتر گزارش داد این رایزنیها به توقف حملات گروههای نزدیک به ایران علیه نیروهای آمریکایی کمک کرد. آن تجربه نشان میدهد نفوذ تهران میتواند برای کاهش تنش هم به کار رود.
آزمون امروز اما دشوارتر از ماجرای ۱۴۰۲ است. موضوع فقط در غلاف نگه داشتن سلاحها نیست. موضوع واگذاری قلمرو و منابع درآمد است. رسیدن به توافقی مسالمتآمیز میتواند هم اقتدار بغداد را تقویت کند و هم رابطه ایران با متحدش را حفظ کند. درگیری مسلحانه، برعکس، ممکن است نیروهایی را که تهران برای رویارویی با آمریکا نیاز دارد، در منازعهای داخلی گرفتار کند.
جرفالصخر قرار نیست بهتنهایی سرنوشت جنگ ایران و آمریکا را تعیین کند اما نشان میدهد داشتن قدرت منطقهای فقط این نیست که بتوانی آتشی به جان این کشور و آن کشور بیندازی. گاهی مهمتر آن است که بتوانی جبهه نزاع را پیش از شعلهور شدن سرد کنی، بیآنکه متحدانت به جان هم بیفتند.




نظرها
نظری وجود ندارد.