موازنه یا مشارکت در خلیج فارس؟ بنبست امنیت آمریکایی و مسیر دشوار نظم منطقهای
مسعود کمالی، جامعهشناس و تحلیلگر مسائل منطقهای و بینالمللی، در گفتوگو با رادیو زمانه، توان کشورهای عربی خلیج فارس برای ایجاد موازنه نظامی مستقل در برابر ایران را زیر سؤال میبرد. او ابتکار صلح هرمز را تلاشی برای کاهش تهدید مستقیم آمریکا میداند و معتقد است توافقهای محدود میان کشورهای منطقه میتوانند زمینهساز نظم امنیتی تازهای شوند. از نگاه کمالی، تحقق این مسیر به تغییر مناسبات وابستگی به آمریکا و فاصلهگرفتن همسایگان از تلقی ایران بهعنوان تهدید نیاز دارد؛ مسیری که به اعتقاد او با مقاومت قدرتهای غربی نیز روبهرو خواهد شد.

رهگذران ایرانی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ از مقابل بیلبورد بزرگ ضدآمریکایی در میدان انقلاب تهران عبور میکنند که روی آن به فارسی نوشته شده است: «ارتش شیطان در خلیج فارس غرق خواهد شد.» عکس: خبرگزاری فرانسه
رابرت پیپ، استاد علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو، راه خروج از بحران کنونی خاورمیانه را «موازنهسازی منطقهای» میداند: تقویت توان نظامی و سازمانی کشورهای عربی خلیج فارس تا خود بار اصلی موازنه در برابر ایران را بر عهده بگیرند و آمریکا با حضوری محدود، پشتوانه نهایی امنیت آنان باشد. استدلال او این است که هم تشدید جنگ و هم خروج کامل آمریکا میتواند بیثباتی را افزایش دهد. بااینحال، پیشنهاد او این پرسش را باز میگذارد که چگونه میتوان موازنه نظامی را به نظمی پایدار تبدیل کرد و از تبدیل تقویت ارتشهای منطقه به مسابقه تسلیحاتی جلوگیری کرد.
در کنار این پیشنهاد، پیمان دفاع مشترک مکه میان عربستان، ترکیه و پاکستان، مسیر دیگری برای تأمین امنیت منطقه گشوده است؛ مسیری که بر همکاری قدرتهای منطقهای و کاهش وابستگی به تضمینهای آمریکا تکیه دارد. این پیمان، با تلقی حمله به یک عضو بهعنوان حمله به همه اعضا، از سطح رایزنی سیاسی فراتر رفته است. اما نسبت آن با ایران همچنان مسئلهای تعیینکننده است: آیا به هسته ائتلافی برای مهار تهران تبدیل میشود یا پشتوانهای برای مذاکره و توافق امنیتی با ایران خواهد بود؟
در مقابل، ابتکار صلح هرمز ایران و پیشنهادهای امنیت جمعی روسیه و چین، بر مشارکت ایران و کشورهای عربی در چارچوبی فراگیر، با تأکید بر عدم تجاوز، احترام به حاکمیت و امنیت کشتیرانی استوارند. روند بغداد نیز کوشیده است از راه گفتوگو و همکاری، رقبای منطقهای را به یکدیگر نزدیک کند. بنابراین، اختلاف بنیادی بر سر چگونگی پیوند دادن بازدارندگی و توافق سیاسی است: آیا امنیت از ایجاد وزنهای در برابر ایران حاصل میشود یا از تدوین قواعدی مشترک با مشارکت آن؟ و چه سازوکاری میتواند رعایت این قواعد را برای همه طرفها تضمین کند؟ با پروفسور مسعود کمالی، جامعهشناس و تحلیلگر مسائل منطقهای و بینالمللی گفتوگو کردهایم:
ریشه وابستگی امنیتی کشورهای عربی در تاریخ شکلگیری آنهاست
پروفسور مسعود کمالی گفتوگو با زمانه بحث را از مناسبات تاریخی کشورهای عربی خلیج فارس با قدرتهای خارجی آغاز میکند. او شکلگیری این کشورها را پدیدهای استعماری و امپریالیستی میخواند و استقلال بحرین را نیز حاصل سیاستهای انگلیس و آمریکا و همراهی محمدرضا شاه میداند. او پیدایش کشورهای این حوزه را به فروپاشی امپراتوری عثمانی و تقسیم جهان پس از جنگ جهانی اول نسبت میدهد و درباره کشورهایی مانند امارات، بر نقش آمریکا و انگلیس در دوره پس از جنگ جهانی دوم تأکید میکند:
این کشورها بههیچوجه مستقل نبودهاند و نیستند و همواره مهرههای بازی ابرقدرتها، بهویژه آمریکا، بودهاند. به کمک این کشورهای کوچک و نفتخیز و همراهی عربستان سعودی بود که امپراتوری دلار آمریکا، یا پترودلار، بر جهان حاکم شد. بانکهای بزرگ آمریکایی مملو از پترودلارهایی هستند که از فروش نفت این کشورها به آنها سرازیر میشود و پشتوانه ارزی این بانکها را تشکیل میدهد. آمریکا نیز در قبال این خوشخدمتیها، امنیت دولتهای این کشورها را تأمین میکند. بنابراین، حیات این کشورها، دستکم تا پیش از حملات اخیر آمریکا و اسرائیل به ایران، به حمایت مستقیم و غیرمستقیم آمریکا وابسته بود.
از نظر کمالی، جنگ اخیر و حملات ایران به پایگاههای آمریکا در منطقه، محدودیت این مناسبات امنیتی را آشکار کرده است. او میگوید:
این کشورها بهخوبی میدانند که اگر آمریکا زیرساختهای ایران را هدف قرار دهد، ایران نیز به زیرساختهای آنها آسیب جدی خواهد زد؛ زیرساختهایی که عمدتاً بر پایه الگوی مصرف انبوه شکل گرفتهاند. این وضعیت شاید حتی موجودیت این کشورها را به خطر بیندازد.
تقویت تسلیحاتی به استقلال نظامی منجر نمیشود
پیشنهاد پیپ بر افزایش ظرفیت دفاعی کشورهای عربی استوار است؛ اما کمالی میان برخورداری از تسلیحات و توان ایجاد یک قدرت نظامی مستقل فاصله میبیند. او کمبود نیروی انسانی متخصص و ضعف نهادهای ملتسازی را موانع اصلی این مسیر معرفی میکند:
این کشورها بهتنهایی قادر به تشکیل یک کانون قدرت نظامی برای ایجاد بازدارندگی در برابر ایران نیستند. آنها نه نیروی انسانی کافی و متخصص دارند و نه نهادهای تاریخی ملتسازی که بتواند به استقلالشان از قدرتهای خارجی کمک کند. به همین دلیل، به قدرتهای دیگر منطقهای، مانند ترکیه و پاکستان، پناه میبرند؛ دو کشوری که در زمین آمریکا و غرب بازی میکنند، تا با چراغ سبز آمریکا در برابر ایران قدرت بازدارندگی ایجاد کنند.
کمالی سیاست سپردن امنیت منطقه به دولتهای دوست آمریکا را به جیمی کارتر نسبت میدهد و معتقد است تجربه یمن، بیتأثیربودن این سیاست را نشان داده است. او احتمال میدهد اجرای آن در دیگر نقاط نیز نتیجه مشابهی داشته باشد.
در پاسخ به نگرانی درباره آغاز مسابقه تسلیحاتی تازه، او بر حجم سلاحهای موجود در این کشورها تأکید میکند:
این کشورها همین حالا، به نسبت جمعیت و ظرفیتهایشان، پیشرفتهترین تسلیحات نظامی و دفاعی را در اختیار دارند. شرکتهای تولید سلاح آمریکا میلیاردها دلار تسلیحات به آنها فروختهاند که با توجه به جمعیت اندک این شیخنشینها، با بسیاری از کشورهای جهان قابلمقایسه نیست. مسابقه تسلیحاتی بههیچوجه با منافع کشورهای کوچکی که حیاتشان در گرو امنیت منطقه و تجارت آزاد است، سازگاری ندارد.
ابتکار هرمز میتواند تهدید مستقیم آمریکا را کاهش دهد
کمالی ابتکار صلح هرمز را از منظر منافع راهبردی ایران بررسی میکند. به اعتقاد او، تهران این پیشنهاد را ابزاری برای کاهش تهدید نظامی مستقیم آمریکا و تأمین منافع بلندمدت خود در تنگه هرمز میداند. او در ادامه، بحث دریافت هزینه عبور کشتیها بهوسیله ایران و عمان را مطرح میکند و معتقد است چنین هزینهای لزوماً برای کشورهای منطقه هنگفت نخواهد بود، اما پیامد سیاسی آن برای واشنگتن میتواند مهم باشد:
فکر نمیکنم صرف اینکه ایران و عمان هزینههایی از تردد کشتیهای این کشورها در تنگه هرمز دریافت کنند، برای آنها هزینه هنگفتی محسوب شود. اما از سوی دیگر، این امر برای آمریکا یک شکست استراتژیک به شمار میرود و میتواند به اعتبار بینالمللی این کشور ضربه بزند.
کمالی طرح پیپ را راهی میانه تفسیر میکند که در آن آمریکا در منطقه میماند و ایران نیز میتواند بخشی از حاکمیت خود را بر تنگه هرمز برقرار کند. او همزمان، مبنای استدلال پیپ برای تداوم حضور آمریکا را نقد میکند:
دلیلی که او برای ادامه حضور آمریکا در منطقه مطرح میکند، یعنی ترس از ناامنی، ناشی از همان ذهنیت نواستعماری بسیاری از نظریهپردازان غربی است. به عبارت دیگر، او نظریهپردازی بیطرف نیست، بلکه در زمین آمریکا بازی میکند و طبیعتاً درگیریهای خاورمیانه را از دریچه نگاه آمریکا و منظر تحلیلی غربی بررسی میکند. تاریخ نوین جهان نشان داده است که حضور آمریکاییها در نقاط مختلف جهان برای تأمین امنیت نیست، بلکه برای تأمین منافع خودشان است.
کمالی اما با اینحال احتمال پذیرش نوعی راهحل بینابینی در بخشهایی از حاکمیت ایران را کنار نمیگذارد. او میگوید وجه مشترکی میان سیاستهای جمهوری اسلامی و طرح پیپ نمیبیند، اما موازنه قدرت ممکن است تهران را به تحمل حضور آمریکا، با شروطی مشخص، سوق دهد:
با توجه به قدرت نظامی آمریکا، ایران شاید بتواند حضور آن کشور در منطقه را تحمل کند، مشروط بر اینکه آمریکاییها نیز حق حاکمیت ایران بر تنگه هرمز را بپذیرند. این شاید راهی بینابینی باشد که هم بتواند ایران را، دستکم بهطور موقت، از خطر رویارویی نظامی با آمریکا نجات دهد و هم به آمریکا امکان دهد وجهه جهانی خود را موقتاً حفظ کند.
کمالی پیشفرض ضرورت اعتمادسازی ایران را به چالش میکشد
در بحث درباره فاصله میان اصول ابتکار هرمز و سیاست عملی جمهوری اسلامی، کمالی بهجای برشمردن تعهدات احتمالی تهران، خودِ چارچوب پرسش را نقد میکند. او معرفی ایران بهعنوان تهدید همسایگان را بخشی از گفتمان غالب غربی میداند:
این گفتمان غالب غربی است که ایران را خطری عمده برای همسایگانش جلوه میدهد؛ گفتمانی که از زمان حکومت شاه تاکنون ادامه داشته است. این در حالی است که تاریخ مدرن ایران نشان میدهد ایران هرگز به کشور دیگری حمله نکرده، بلکه همواره مورد تجاوز قرار گرفته است.
او این داوری تاریخی را با نحوه شکلگیری جامعه مدنی ایران، نزدیکی آن با تودهها و تأثیرش بر جامعه سیاسی مرتبط میداند. کمالی تأکید دارد که این ارزیابی را، مستقل از موافقت یا مخالفت مخاطبان، واقعیتی تاریخی میداند. او سپس بر نقش تبلیغات در مشروعیتبخشیدن به جنگ دست میگذارد و مسئولیت تغییر رویکرد را متوجه همسایگان ایران میکند:
پیش از هر جنگی، گفتمان مشروعیتبخش به جنگ ساخته میشود و با کمک دستگاههای تبلیغاتی به گفتمان غالب تبدیل میشود. به نظر من، این همسایگان ایران هستند که، فارغ از اینکه چه حکومتی در ایران برقرار است، باید خود را از گفتمان «ایران بهعنوان خطر منطقهای» آزاد کنند تا بتوان صلحی پایدار در منطقه ایجاد کرد.
کمالی تعبیر «نیروهای نیابتی» را برای متحدان ایران نمیپذیرد
یکی از مسائل هر توافق امنیتی، نسبت تعهدات دولتها با عملکرد گروههای مسلح همپیمان آنهاست. کمالی در پاسخ، ابتدا کاربرد مفهوم «نیروهای نیابتی» را زیر سؤال میبرد و بر منافع مستقل گروههای فعال در لبنان، عراق و یمن تأکید میکند:
نیروهایی که در لبنان، عراق و یمن با اسرائیل، آمریکا و عربستان سعودی مبارزه میکنند، منافع و سیاستهای خاص خود را دارند که ارتباط مستقیمی با جمهوری اسلامی ندارد. این نیروها از دههها پیش از تشکیل جمهوری اسلامی وجود داشتهاند و مبارزه میکردهاند.
او برای توضیح این موضع، به سابقه مداخلات عربستان در یمن اشاره میکند. کمالی میگوید ریاض دهههاست یمن را حیاط خلوت خود میداند؛ او همچنین کشتهشدن بیش از ۳۵۰ هزار نفر از مردم یمن را به عربستان نسبت میدهد و محاصره و گسترش فقر را از پیامدهای سیاستهای آن معرفی میکند. استدلال بعدی کمالی بر مقایسه روابط ایران با متحدانش و روابط آمریکا با دولتهای منطقه استوار است:
آیا کسی منافع مشترک سعودیها، اسرائیلیها، دولت لبنان، دولت کنونی عراق و آمریکاییها را زیر سؤال میبرد؟ ایران نیز با گروههایی که جمهوری اسلامی آنها را “محور مقاومت” مینامد، منافع مشترک دارد. اگر از این منطق حرکت کنیم، پس اسرائیل، کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، عراق و عربستان سعودی نیز نیروهای نیابتی آمریکا هستند، زیرا منافع آمریکا را در منطقه حفظ میکنند و پیش میبرند.
توافقهای محدود میتوانند آغازگر نظم امنیتی تازه باشند
کمالی امکان شکلگیری ترتیبات امنیتی تازه را به تغییر درک دولتهای منطقه از نظم بینالمللی پیوند میزند. به اعتقاد او، پذیرش پایان نظم آمریکایی پس از جنگ جهانی دوم، زمینه جستوجوی شکلهای دیگری از همزیستی را فراهم میکند:
اگر کشورهای منطقه پایان نظم آمریکایی پس از جنگ جهانی دوم را -که اتفاقاً خود آمریکاییها باعث اضمحلال آن شدهاند- بپذیرند و به دنبال شکلهای جدیدی از همزیستی و امنیت منطقهای باشند، امکان برقراری سازوکاری امنیتآفرین، بدون دخالت آمریکا و سایر کشورهای غربی، وجود دارد.
او در بحث نقطه آغاز عملی این روند، از توافق ایران و عمان درباره مدیریت مشترک تنگه هرمز نام میبرد و آن را با حرکت جهان به سوی چندقطبیشدن مرتبط میداند:
توافقنامه ایران و عمان درباره مدیریت مشترک تنگه هرمز میتواند نقطه شروع ایجاد نظمی منطقهای باشد که با رشد یک جامعه جهانی چندقطبی نیز هماهنگی دارد. البته ایجاد چنین نظمی در گرو تغییر سیاستهای ژئوپلیتیکی و نیابتی بودن کشورهایی مانند عربستان سعودی است. توافقنامههای کوچک میتوانند نقطه آغاز چنین روندی باشند.
کمالی این مسیر را بدون مانع نمیبیند. او رقابت قدرتهای بزرگ و بهویژه مناسبات آمریکا و چین را عاملی میداند که میتواند بر امکان توافقهای منطقهای اثر بگذارد:
این روند چالشهای بسیاری برای کشورهای منطقه ایجاد خواهد کرد و طرف غربی نیز نظارهگری بیطرف نخواهد بود؛ بهویژه اینکه چین، بهعنوان یک امپراتوری اقتصادی، بیشترین سود را از صلح و ثبات در غرب آسیا خواهد برد. به همین دلیل، حتی از منظر مقابله غرب و آمریکا با چین، صلح و امنیت در خاورمیانه و بهویژه غرب آسیا با منافع آمریکا، دستکم با منافع کنونی آن، همخوانی ندارد.
*این مصاحبه را حسین نوشآذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.






نظرها
نظری وجود ندارد.