تاریخ مشترک منطقه، نقشههای قدرت و مسئله ایران
ایران، یونان و جوامع شرق مدیترانه قرنها در شبکهای از روابط تاریخی، فرهنگی و اجتماعی با یکدیگر پیوند داشتهاند؛ روابطی که مرزهای سیاسی امروز تنها بخشی از آنها را نشان میدهند. اما این پیوندها چگونه زیر سایه دولتسازی، استعمار و رقابتهای ژئوپلیتیکی قرار گرفتهاند؟ میزگردی در مدرسه فرانسوی آتن درباره جایگاه یونان در تاریخ «خاور نزدیک»، فرصتی برای طرح پرسشی درباره ایران فراهم کرد. جمهوری اسلامی با تعریف روابط منطقهای از منظر امنیت نظامی و ایدئولوژی سیاسی، چه تأثیری بر پیوند ایرانیان با جوامع پیرامونی، بهویژه فلسطینیان، گذاشته است؟ و چگونه این گسست به میدان رقابت روایتهای تاریخی، از «محور مقاومت» تا دوستی باستانی کوروش و یهودیان، تبدیل شده است؟

نقشه خاورمیانه در کتاب عجایبالمخلوقات و غرائب الموجودات (کتابخانه الکترونیکی کنگره آمریکا)

یونان بخشی از اروپاست. فلسطین، لبنان، سوریه و عراق را در غرب آسیا یا خاورمیانه قرار میدهند. ایران نیز معمولاً در همین جغرافیا مطالعه میشود. این تقسیمبندیها در نقشه سیاسی امروز آشنا هستند، اما وقتی به تاریخ روابط میان این جوامع برمیگردیم، مرزها دیگر به این روشنی نیستند. ارتباطاتی که طی قرنها از مسیر تجارت، مهاجرت، مذهب، زبان و زندگی اجتماعی شکل گرفتهاند، در بسیاری از موارد از مرزهای دولتهای امروزی عبور میکنند. حتی برخی از نهادهایی که امروز به یک کشور تعلق دارند، در سرزمینهایی شکل گرفتهاند که هنگام تأسیس آنها هنوز چنین تقسیمبندیهایی وجود نداشت.
چهارشنبه ۱۸ نوامبر، در میزگردی با عنوان «خاور نزدیک چقدر نزدیک است؟» در مدرسه فرانسوی آتن شرکت کردم. موضوع نشست، پیوندهای تاریخی یونان با شرق مدیترانه و خاورمیانه در قرنهای نوزدهم و بیستم بود. اما بحث به مسئله گستردهتری نیز رسید. آیا جغرافیایی که امروز برای مطالعه تاریخ انتخاب میکنیم، قادر است روابط جوامع گذشته را بهدرستی توضیح دهد؟ و این تقسیمبندیها تا چه اندازه محصول تحولات سیاسی، دولتسازی و مناسبات قدرت هستند؟
پیش از آنکه مرزهای امروز شکل بگیرند
در دوران امپراتوری عثمانی، بخش بزرگی از بالکان، آناتولی، شامات و مصر در یک قلمرو سیاسی قرار داشتند. شبکههای کلیسایی، مناسبات بازرگانی، مراکز آموزشی و اجتماعات مهاجر، شهرهایی مانند بیت المقدس (اورشلیم)، دمشق، اسکندریه، قاهره، استانبول (قسطنطنیه) و سالونیک را به یکدیگر متصل میکردند.
یک روحانی ارتدوکس میتوانست در بیت المقدس فعالیت کند، در استانبول آموزش ببیند و از طریق شبکههای مذهبی با جوامعی در بالکان و روسیه ارتباط داشته باشد. بازرگانان و مهاجران نیز در مسیرهایی رفتوآمد میکردند که شناخت آنها از طریق مرزهای ملی کنونی دشوار است.
این روابط البته درون امپراتوریای شکل میگرفتند که مناسبات قدرت، امتیازات حقوقی و سلسلهمراتب اجتماعی خود را داشت. اما هویت مذهبی، زبان و تعلق سیاسی الزاماً بر یکدیگر منطبق نبودند. کسی که به کلیسای ارتدوکس تعلق داشت، لزوماً به معنای امروزی کلمه یونانی نبود. همین تفاوت با ظهور ناسیونالیسم و شکلگیری دولتهای ملی اهمیت تازهای پیدا کرد.
استقلال یونان در قرن نوزدهم، دولت جدیدی پدید آورد که مرزهای سیاسیاش تنها بخشی از مناطقی را دربر میگرفت که یونانیزبانان یا اجتماعات ارتدوکس در آنها زندگی میکردند. در نتیجه، تاریخ این اجتماعات به بخشی از کشمکش بر سر تعریف ملت و قلمرو ملی تبدیل شد. مفهوم «شرق خودمان» در اندیشه سیاسی یونان نیز در همین زمینه معنا پیدا کرد.
فروپاشی عثمانی پس از جنگ جهانی اول، شکست نظامی یونان در آناتولی (ترکیه امروزی) و سپس توافق مبادله جمعیت در سال ۱۹۲۳ این وضعیت را دگرگون کرد. بر اساس کنوانسیون لوزان، مبادله اجباری جمعیت عمدتاً با معیار تعلق مذهبی انجام شد. ارتدوکسهای یونانی در ترکیه و مسلمانان یونان، بهجز گروههایی که مشمول استثناهای توافق بودند، در معرض جابهجایی قرار گرفتند.
مرزهای ملی جدید بر زندگی مردمی اعمال شدند که بسیاری از آنها نسلها در همان سرزمینها زندگی کرده بودند. تغییر حاکمیت سیاسی، شبکههای اقتصادی، مالکیت زمین و روابط اجتماعی گذشته را نیز وارد مناسبات حقوقی و سیاسی تازهای کرد.
چه کسی این جغرافیا را نامگذاری کرد؟
همزمان با شکلگیری دولتهای ملی، گسترش قدرت استعماری اروپا بر شیوه نامگذاری منطقه اثر گذاشت. اصطلاحاتی مانند «خاور نزدیک» و «خاورمیانه» در تاریخ رقابت قدرتهای اروپایی معنا پیدا کردند. نزدیکی و دوری این سرزمینها از منظری تعریف میشد که موقعیت اروپا و منافع امپراتوریهای آن در مرکز قرار داشت.
تاریخ پیدایش اصطلاح خاورمیانه، بهویژه با منافع بریتانیا در خلیج فارس و مسیرهای ارتباطی هند پیوند دارد. این مفهوم در آغاز حتی به همان جغرافیایی اشاره نمیکرد که امروز خاورمیانه مینامیم. با تغییر مناسبات امپراتوری بریتانیا و تحولات پس از جنگ جهانی اول، محدوده آن نیز تغییر کرد. پژوهشهای جدید درباره تاریخ این اصطلاح نشان میدهند که تعریف منطقه با منافع راهبردی و شیوه اداره سرزمینهای تحت نفوذ قدرتهای استعماری ارتباط داشته است.
اما تأثیر این تقسیمبندیها به سیاست خارجی محدود نماند. دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی نیز تاریخ جوامع را در چارچوب حوزههایی مانند مطالعات اروپایی، تاریخ عثمانی و مطالعات خاورمیانه سازمان دادند.
ادوین فان دونگن در پژوهشی درباره مفهوم «خاور نزدیک» توضیح میدهد که این اصطلاح فاقد محدوده فرهنگی و جغرافیایی روشنی است و میتواند تصویری نادرست از جدایی یونان و خاور نزدیک ایجاد کند. پیشنهاد او این است که محدوده جغرافیایی پژوهش بر اساس موضوع و شواهد تاریخی تعیین شود، نه بر مبنای نامی که از پیش برای یک منطقه پذیرفته شده است. این پژوهش به تاریخ باستان مربوط است، اما پرسشی روششناختی را مطرح میکند که برای مطالعه تاریخ مدرن نیز اهمیت دارد.
مسئله زمانی روشنتر میشود که به سراغ روابط واقعی میان جوامع برویم.
بیت المقدس و قبرس؛ تاریخهایی فراتر از مرزهای ملی
پاتریارکنشین ارتدوکس یونانی بیت المقدس نمونه جالبی است. پاتریارک (Patriarch) در مسیحیت عنوان یک مقام عالیرتبه روحانی است که رهبری یک کلیسای بزرگ منطقهای یا یک حوزه کلیسایی را بر عهده دارد. این نهاد مذهبی از مالکان مهم زمین و املاک در بیت المقدس بوده و تاریخ مالکیت آن با ساختارهای حقوقی عثمانی ارتباط دارد. اما جماعت مذهبی وابسته به آن عمدتاً فلسطینیان عربزبان بودهاند، در حالی که سلسلهمراتب عالی کلیسا در اختیار روحانیان یونانی قرار داشته است.
یک پژوهش دانشگاهی درباره اداره املاک این نهاد در فاصله ۱۸۷۵ تا ۱۹۴۸ نشان دادهاند که اختلاف بر سر زمین و اختیار اداره اموال کلیسا، یکی از زمینههای تنش میان رهبری یونانی و اعضای عربزبان جماعت ارتدوکس فلسطین بوده است. این پژوهش توضیح میدهد که مقامات عثمانی و سپس بریتانیا، تحت تأثیر ملاحظات سیاسی گستردهتر، عمدتاً از موقعیت رهبری یونانی حمایت میکردند.
تاریخ این کلیسا را چگونه باید نوشت؟ از منظر تاریخ یونان، تاریخ فلسطین، ساختار حقوقی عثمانی یا سیاست استعماری بریتانیا؟ اسناد مالکیت زمین و منازعات درون یک نهاد مذهبی، همه این تاریخها را به یکدیگر پیوند میدهند.
قبرس نیز موقعیتی مشابه دارد. این جزیره اغلب در چارچوب اختلاف یونان و ترکیه مطالعه میشود، در حالی که تاریخ آن با تحولات لبنان، فلسطین، مصر و امپراتوریهای عثمانی و بریتانیا ارتباط داشته است.
پژوهشی با عنوان «قلمرو سلطان» نشان میدهد که بریتانیا پس از بهدستگرفتن اداره قبرس، برای تنظیم مالکیت زمین ناچار شد با قوانین عثمانی کار کند. تجربه حقوقی و اداری حاصل از این فرایند بعدها در اداره سرزمینهای دیگری مانند فلسطین نیز به کار رفت. در نتیجه، انتقال قدرت از یک امپراتوری به امپراتوری دیگر، بخشی از ساختارهای حقوقی پیشین را حفظ و در شرایط تازه بازسازی کرد.
در نمونهای دیگر، بریتانیا میان سالهای ۱۹۴۶ تا ۱۹۴۹ بیش از ۵۰ هزار مهاجر و پناهجوی یهودی را که قصد ورود به فلسطین داشتند، در اردوگاههای بازداشت قبرس نگهداری کرد. بیشتر این افراد بازماندگان هولوکاست و آوارگان جنگ جهانی دوم بودند. تاریخ این اردوگاهها بخشی از تاریخ استعمار بریتانیا، مهاجرت یهودیان و تحولات سیاسی فلسطین است.
قبرس در این روایت صرفاً جزیرهای میان یونان و ترکیه نیست. موقعیتی تاریخی است که در آن سیاست استعماری، مهاجرت، قانون و زندگی انسانهایی از جوامع مختلف به یکدیگر رسیدهاند.
جغرافیای تاریخی و سیاست امروز
این پیوندها البته به معنای استمرار یک سیاست مشترک میان دولتهای منطقه نیستند. تاریخ روابط یونان با جهان عرب و اسرائیل نشان میدهد که محاسبات سیاسی دولتها میتوانند بر همان جغرافیای تاریخی، ائتلافهای متفاوتی بنا کنند.
در دهه ۱۹۵۰، مسئله قبرس یکی از عوامل مهم نزدیکی یونان به کشورهای عربی بود. آتن برای پیشبرد مواضع خود در سازمان ملل به حمایت دیپلماتیک نیاز داشت و روابط با مصر و دیگر کشورهای عربی اهمیت بیشتری پیدا کرد.
پژوهشهای تاریخی نشان میدهند که این رویکرد علاوه بر مسئله قبرس، با نگرانی یونان از افزایش نفوذ منطقهای ترکیه و ضرورت حفاظت از اجتماعات یونانی در خاورمیانه نیز ارتباط داشت. حمایت یونان از مسئله فلسطین در این زمینه بخشی از سیاست منطقهای گستردهتری بود.
اما از اواخر قرن بیستم، مناسبات تغییر کردند. یونان در ۲۱ مه ۱۹۹۰ روابط خود با اسرائیل را به سطح کامل دیپلماتیک ارتقا داد. در دهه بعد نیز همکاریهای امنیتی و انرژی دو کشور گسترش یافت و به یکی از مؤلفههای سیاست منطقهای آتن تبدیل شد.
این تغییرات به معنای پایان همبستگی بخشهایی از جامعه یونان با فلسطینیان نبود. سیاست رسمی دولت و گرایشهای اجتماعی یک جامعه را نمیتوان یکسان فرض کرد. حتی درون دولتها نیز منافع اقتصادی، امنیتی و دیپلماتیک ممکن است در دورههای مختلف وزن متفاوتی پیدا کنند.
این تمایز برای فهم ایران اهمیت بیشتری دارد.
ایران و نقشهای که جمهوری اسلامی از منطقه ساخته است
وقتی روابط ایران با جوامع پیرامونی عمدتاً از منظر امنیت نظامی، رقابتهای ژئوپلیتیکی و ایدئولوژی رسمی حکومت تعریف میشود، چه اتفاقی برای پیوندهای تاریخی و اجتماعی ایرانیان با این جوامع میافتد؟ آیا این سیاست، در کنار گسترش نفوذ حکومت در منطقه، به تضعیف احساس نزدیکی و همسرنوشتی بخشی از جامعه ایران با مردم کشورهای همسایه نیز کمک نکرده است؟
این پرسش بهویژه درباره فلسطین اهمیت دارد. همبستگی ایرانیان با جنبش فلسطین سابقهای طولانیتر از جمهوری اسلامی دارد. در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، بخشی از نیروهای چپ و مخالفان حکومت پهلوی با سازمانهای فلسطینی ارتباط برقرار کردند. پژوهش نغمه سهرابی درباره «گروه فلسطین» و مطالعات جدید درباره روابط نیروهای چریکی ایرانی با فتح نشان میدهند که فلسطین پیش از انقلاب ۱۳۵۷ نیز در تجربه سیاسی بخشی از مبارزان ایرانی جایگاه مهمی داشت. این ارتباط در بستر جنبشهای ضداستعماری و مبارزات سیاسی منطقه شکل گرفته بود.
جنگ ایران و عراق یکی از نقاط عطف این مناسبات بود. تهاجم حکومت صدام حسین به ایران، تبلیغات ناسیونالیستی حکومت بعث و حمایت شماری از دولتهای عربی از عراق، بر نگاه ایرانیان به محیط پیرامونی خود تأثیر گذاشت. حتی سازمان آزادیبخش فلسطین که رهبرش، یاسر عرفات، در نخستین روزهای پس از انقلاب به تهران سفر کرده بود، در جریان جنگ به عراق نزدیک شد و روابطش با جمهوری اسلامی تیره شد. در همان زمان، سوریه از ایران حمایت میکرد. به این ترتیب تجربه جنگ در شکلگیری بیاعتمادیهای سیاسی و هویتی اهمیت داشت.
در دهههای بعد، جمهوری اسلامی مسئله فلسطین را بیشازپیش در چارچوب سیاست منطقهای و شبکه متحدان نظامی خود تعریف کرد. حمایت از فلسطین به یکی از عناصر ثابت تبلیغات رسمی حکومت تبدیل شد، در حالی که جامعه ایران با سرکوب سیاسی، بحرانهای اقتصادی و محدودیتهای گسترده در سازمانیابی مستقل روبهرو بود. در چنین شرایطی، مسئله فلسطین برای بخشی از ایرانیان از زمینه تاریخی و اجتماعی خود جدا شد و در پیوند با سیاستهای جمهوری اسلامی معنا پیدا کرد.
شعار «نه غزه، نه لبنان، جانم فدای ایران» در اعتراضات سال ۱۳۸۸ یکی از نشانههای آشکار این شکاف بود. این شعار واکنشی سیاسی به حکومتی بود که در خارج از مرزها از مقاومت و آزادی سخن میگفت و در داخل معترضان را سرکوب میکرد. اما مخالفت با سیاست منطقهای حکومت لزوماً به معنای مخالفت با حقوق فلسطینیان نبود.
بااینحال، گرهخوردن مسئله فلسطین به سیاست بازدارندگی ژئوپلتیکی، امکان تازهای برای تبلیغات سیاسی اسرائیل ایجاد کرد. مشخص ترینش، پیام بنیامین نتانیاهو در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ بود که همزمان با آغاز حملات نظامی به ایران، خطاب به مردم ایران از دوستی تاریخی دو ملت از دوران کوروش بزرگ سخن گفت و آنان را به مقابله با جمهوری اسلامی فراخواند. در این روایت، تاریخ ایران باستان به ابزاری برای تعریف رابطه سیاسی امروز ایران و اسرائیل تبدیل شد.
روایت کوروش و بازگشت یهودیان تبعیدی به سرزمین یهودا، بخشی از حافظه تاریخی و مذهبی یهودیان است. اما از این تاریخ نمی توان و نباید به نتیجه گیری مشابه نتانیاهو و پهلوی از تاریخ رسید. بهویژه آنکه تاریخ ایران با سرزمینهای میانرودان، شام و فلسطین از مناسباتی چندصدساله و در مواردی چندهزارساله ساخته شده است؛ روابطی که با یک روایت انتخابی از دوران باستان توضیح داده نمیشوند.
در اینجا با دو شیوه متفاوت استفاده سیاسی از تاریخ روبهرو هستیم.
جمهوری اسلامی بخشی از روابط منطقهای ایران را در قالب هویت اسلامی و محور مقاومت سازمان داده است. در مقابل، تبلیغات دولت اسرائیل از میراث کوروش برای برجستهکردن نزدیکی تاریخی ایرانیان و یهودیان و ساختن تصویری متفاوت از جایگاه ایران استفاده میکند. این دو پروژه از نظر قدرت، اهداف و پیامدهای سیاسی یکسان نیستند، اما هر دو بخشهایی از گذشته را انتخاب میکنند تا به سیاست امروز معنا دهند. در هر دو روایت، روابط تاریخی میان جوامع زیر سایه رقابت ژئوپلتیک دولتهای متخاصم قرار گرفته است.
برای من، که سالهایی از زندگیام را در ترکیه و سپس یونان گذراندهام، مشاهده شباهتها و پیوندهای فرهنگی میان این جوامع و ایران، پرسشی فراتر از نامگذاری جغرافیایی ایجاد کرده است. وقتی میتوان تاریخ یونان را از محدودیت تقسیمبندی اروپایی آن فراتر برد و ارتباطاتش با جوامع شرق مدیترانه را دوباره بررسی کرد، چرا همین پرسش را درباره ایران مطرح نکنیم؟
ایران از نظر تاریخی در شبکه گستردهای از روابط با جوامع پیرامونی خود شکل گرفته است. روابطی که از مرزهای مذهبی و سیاسی امروز قدیمیترند و به مناسبات میان دولتها محدود نمیشوند. اما بخش مهمی از این تاریخ در سیاست معاصر ایران چه در دوران پهلوی و چه در دوران جمهوری اسلامی، زیر سایه جنگ، ایدئولوژی و رقابتهای امنیتی قرار گرفته است.
پرسش پایانی من این است که آیا میتوان روابط ایران با جوامع پیرامونی را بار دیگر از منظر تاریخ اجتماعی، زندگی مشترک و منافع واقعی مردم بررسی کرد؟ و اگر قرار باشد آینده منطقه صرفاً از روی نقشه پایگاههای نظامی، ائتلافها و حوزههای نفوذ ترسیم نشود، چه جغرافیای متفاوتی از دل روابط تاریخی میان این جوامع پدیدار خواهد شد؟




نظرها
نظری وجود ندارد.