قطع اینترنت ایران؛ الگوی جدید محدودسازی دیجیتال چطور کار می‌کند؟

ارتباطات اینترنتی ایران از شامگاه ۱۸دی‌ماه از حدود ساعت ۲۱ به وقت محلی به طور کامل از دسترس خارج شد.

بعد از این قطعی گسترده، سایت‌های داخلی برای کاربران خارج از ایران از دسترس خارج شده‌اند. به دلیل قطع بودن دسترسی به داخل ایران، درباره کیفیت ارتباطات اینترنتی کاربران داخل ایران فعلا هیچ اطلاعی در دست نیست. اما تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد که در زمان قطعی کامل اینترنت عملا سایت‌های داخلی نیز ـ به دلیل این‌که از زیرساخت‌های خارجی استفاده می‌کنند، به شدت مختل شده یا از دسترس خارج می‌شوند. در این شرایط معمولا کاربران داخل می‌توانند به سایت‌هایی که در ایران میزبانی می‌شوند را ببینند اما دسترسی به عملکردهایی مثل درگاه بانکی و نقشه که از پروتکل‌های امن استفاده می‌کنند، از کار می‌افتد.

حکومت ایران چطور اینترنت را قطع می‌کند؟

قطع سراسری و منطقه‌ای اینترنت یکی از راه‌های معمول حکومت برای کنترل معترضان بوده است. اولین نمونه‌های سرکوب دیجیتال در ایران به فیلترینگ گسترده شبکه‌های اجتماعی در زمان انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۸۸ خورشیدی برمی‌گردد.

 در زمان این اعتراض‌ها، شبکه‌های اجتماعی و سایت‌هایی که امکان دسترسی مخاطبان به محتوای خبری را فراهم می‌کردند، از دسترس خارج شدند. هرچند پیش از این نیز فیلترینگ در ایران وجود داشت اما تا پیش از این عمدتا سایت‌هایی با محتواهای جنسی و سیاسی را فیلتر می‌کرد.

بعد از این دوران،‌ شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها با هدف کنترل تعامل کاربران و سانسور اطلاعات ادامه پیدا کرد. 

به جز فیلترینگ رسمی، برنامه‌هایی در قالب اسناد ملی و مصوبه مجلس برای کاهش سرعت و کیفیت شبکه‌های اجتماعی خارجی به جریان افتاد. 

شبکه ملی اطلاعات یکی از همین برنامه‌های محدودیت‌زا بود. این برنامه با الگو قرار دادن اینترنت چین،‌ به دنبال توسعه یک شبکه ارتباطی در داخل ایران بود که در آن،‌ کاربران بتوانند تمام نیازهای ارتباطی‌شان را در داخل کشور برطرف کنند. با این رویکرد،‌ هزینه قطعی اینترنت در زمان بحران به شدت کاهش پیدا می‌کرد و کاربر نیاز کمتری به اینترنت جهانی پیدا می‌کرد.

طرح موسوم به «صیانت» یکی دیگر از برنامه‌هایی بود که برای آنچه «کاهش وابستگی به اینترنت جهانی» خوانده می‌شد،‌ تصویب شد. در این طرح،‌ پهنای باند بیشتری به پیام‌رسان‌های داخلی اختصاص داده شده و برنامه‌ریزی طوری جلو رفته که طی چند سال، عملا پهنای باندی به پیام‌رسنا خارجی داده نشود. با کاهش پهنای باند،‌ یک پیام‌رسان مثل تلگرام فیلتر نبود و به اینترنت نیز متصل می‌شد اما به دلیل سرعت پایین تبادل داده، کاربر عملا نمی‌توانست از آن استفاده کند. 

در زمان جنبش «زن، زندگی، آزادی» جمهوری اسلامی با ایجاد اختلال در دکل‌های موبایل، عملا امکان دسترسی به اینترنت را برای کاربران موبایل در یک منطقه خاص، به شدت کند یا مختل می‌کرد. این نوع از اختلال از بیرون ایران به دشواری قابل‌تشخیص بود اما می‌توانست امکان ارتباط معترضان را به‌شدت مختل کند.

همزمان با همه‌گیر شدن فیلترشکن‌ها در ایران حکومت پروتکل‌های رمزگذاری‌شده را به صورت عمدی مختل کرد. پروتکل IPv6 از جمله همین پروتکل‌ها بود که به دلیل امنیت بالا و توانایی‌شان در حفظ حریم خصوصی کاربران، در توسعه فیلترشکن‌ها،‌ درگاه‌های بانکی و به طور کلی،‌ ایجاد مسیر امن تبادل داده بین کاربر و خدمات‌دهنده کاربرد دارد. ایجاد اختلال در این پروتکل به جز بستن فیلترشکن‌ها، امنیت کاربران را خدشه‌دار می‌کند و روزنه جدیدی را برای نفوذ به اطلاعات کاربران باز می‌کند. قطعی‌ها و اختلال‌های متعدد در پروتکل‌های امن طی سالهای گذشته باعث شده شبکه ایران در برابر حملات سایبری بسیار آسیپ‌ذیر باشد.

قطع اینترنت دی‌ماه، روش ترکیبی قطع اینترنت

در طول اعتراضات دی‌ماه،‌ حکومت از همه روش‌های گذشته برای قلع و قمع دیجیتال استفاده کرد و در عین حال تلاش کرد تا ریسک‌های اجتماعی و اقتصادی قطع اینترنت را پایین بیاورد. 

به عنوان نمونه،‌ روزهای اول اعتراضات پروتکل‌‌های رمزگذاری شده عمدتا در ساعت‌های ۱۶ تا ۲۲ که زمان تجمع مردم بود، مختل می‌شدند. قطعی اینترنت نیز در مناطقی که اعتراض‌ها در جریان بود،‌ دنبال می‌شد تا امکان مستندسازی داده‌ها پایین آمده و سرویس‌های داخلی کمتر متاثر شوند. 

اما در نهایت از روز ۱۸ دی‌ماه اختلال‌ها وارد فاز چدیدی شدند. از حوالی ساعت ۱۵ به وقت محلی،‌ حجم اختلال‌ در پروتکل‌های رمزگذاری‌شده به‌شدت بالاتر رفت. از ساعت ۲۱ نیز کل حجم داده‌های تبادل‌شده اینترنت به‌شدت کاهش پیدا کرد. 

با وجود قطعی سراسری؛ مردم چطور متصل می‌مانند؟

با وجود قطعی‌های مکرر اینترنت در طول چند سال گذشته، کاربران به مرور روش‌های جدیدی را برای متصل ماندن به اینترنت و در تماس ماندن با یکدیگر پیدا کرده‌اند.

یکی از موثرترین ره‌ها،‌ اینترنت استارلینک است. بعد از جنبش «زن، زندگی، آزادی»‌ دسترسی به استارلینک بین کاربران ایرانی رواج زیادی پیدا کرد. هتل‌ها،‌اداره‌ها و برخی از مجتمع‌های مسکونی از کاربران ان هستند و با وجود هزینه بالای اتصال، از استارلینک استفاده می‌کنند. 

ورود سخت‌افزارهای استارلینک به داخل ایران به صورت قاچاق صورت می‌گیرد، پرداخت هزینه نیز با ارزهای خارجی و از طریق اشتراک‌هایی است که در خارج از ایران ثبت شده‌اند و در شبکه‌های اجتماعی فروخته می‌شوند. با وجود هزینه و ریسک بالا، به نظر می‌رسد بخشی از کاربران ترجیح می‌دهند از این روش ارتباطی دید استفاده کنند.

دولت در طول سال‌های گذشته تلاش کرد با طرح دعوی در اتحادیه جهانی مخابرات و تصویب مصوبه‌ای که کاربران استارلینک را جاسوس خطاب می‌کرد،‌جلوی استفاده از اینترنت آزاد را بگیرد. با وجود همه محدودیت‌ها، به نظر می‌رسد استارلینک در برابر مشکلاتی مثل فیلترینگ یا قطع اینترنت تا حد زیادی مصون است چون از زیرساخت‌های ارتباطی دولتی ایران استفاده نمی‌کند.

یکی دیگر از روش‌هایی که برای متصل ماندن با اینترنت آزاد از حدود دو سال گذشته امتحان شده، سیمکارت‌های مجازی یا eSim اپراتورهای خارجی هستند. هرچند استفاده از آنها به دلیل تفاوت چشمگیر ارزش ریال با ارزهای خارجی چندان اقتصادی نیست اما می‌تواند روزنه‌ای کوتاه برای متصل ماندن با اینترنت جهانی را باز بگذارد.