دستور کار جدید دولت: همدست‌سازی جامعه پزشکی با روایت رسمی سرکوب

به گزارش خبرگزاری دولت، مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری اسلامی یکم بهمن، فقط ۱۱ روز پس از یکی از خونین‌ترین کشتارها در تاریخ نیم قرن گذشته، در جلسه‌ای که «پایش و ارزیابی اجرای طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع» نامیده شد، جامعه پزشکی را مخاطب قرار داد و بر ضرورت «اقناع» آنان درباره «حقایق وقایع اخیر کشور» تأکید کرد.

پزشکیان برای توجیه «قانع‌سازی» پزشکان از ضرورت کشتار گفت: «این اقناع برای حفظ همبستگی صنفی و ایفای نقش حرفه‌ای و اخلاقی پزشکان در قبال آسیب‌دیدگان و جامعه ضروری است»، زیرا بدون آن، وظایف درمانی به درستی انجام نمی‌شود. او هشدار داد که «نظام سلامت باید مراقب باشد در دام تحلیل‌های مطلوب دشمنان» گرفتار نشود، که این عبارت در ادبیات رسمی به معنای پرهیز از دیدن رویدادها است خارج از چهارچوب تبلیغی جمهوری اسلامی و هدف آن هم به گفته پزشکیان «جلوگیری از تأثیر بحران‌های اجتماعی بر بدنه سلامت کشور» است.

در ادامه این سخنان، پزشکیان بر مداخلات حوزه سلامت روان تأکید کرد و به ارتباط مستقیم بین بحران‌های اجتماعی و وضعیت روانی جامعه اشاره کرد، با این هدف که «رویکرد درمانی و آرام‌ساز» را ده روز بعد از کشتار به جای روش‌های امنیتی برجسته کند. او تصریح کرد که نقش روان‌پزشکان، روان‌شناسان و متخصصان سلامت روان در کاهش خشونت و تنش‌های اجتماعی بسیار مهم است و پیشنهاد داد این مداخلات از حالت پایلوت خارج شده و به صورت سراسری عملیاتی شود، زیرا پیشگیری از حوادث حتی از اقدامات درمانی پرهزینه مانند جراحی‌ها اهمیت بیشتری دارد و می‌تواند به کاهش هزینه‌های تحمیل‌شده بر نظام سلامت کمک کند.

شب‌های خونین بیمارستان‌ها

بر اساس گزارش‌های مستندی که با وجود قطعی اینترنت توسط پزشکان به رسانه‌‌ها راه پیدا کرده در شب‌های پرتلاطم اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ در تهران و اصفهان، و سایر کانون‌های اعتراضات، بیمارستان‌ها به جهنمی از خون و درد تبدیل شده بود؛ یک پزشک بدون آنکه نامش افشا شود به بی بی سی فارسی گفته بود او و همکارانش با لباس‌های غرق در خون، در میان هجوم مجروحانی با جراحت‌های هولناک ناشی از گلوله‌های جنگی از فاصله نزدیک، دست و پنجه نرم می‌کردند. از شب پنج‌شنبه ۱۸ دی، نوع سرکوب تغییر کرد و شلیک‌ها از ساچمه به تیرهای جنگی هدفمند به نواحی حیاتی مانند سر، گردن و چشم تبدیل شد، که منجر به آسیب‌های غیرقابل جبران و مرگ‌های فوری می‌شد. در یک بیمارستان معمولی که روزانه شاید دو عمل جراحی اورژانسی انجام می‌دهد، تنها در چند ساعت شبانه، ۱۸ عمل بر روی جراحات شدید سر صورت گرفت، در حالی که اجساد غیرقابل شناسایی با صورت‌های متلاشی‌شده از شلیک شاتگان جنگی از نزدیک، یکی پس از دیگری آورده می‌شدند. حجم مجروحان به حدی بود که امکانات بیمارستان‌ها پاسخگو نبود. پزشکان جراح گاهی تا ۹۶ ساعت بی‌وقفه و بدون استراحت کار می‌کردند.

مجروحانی که در مسیر بیمارستان جان باختند، یا در حین درمان ربوده شدند، سردخانه‌های پر از اجساد روی هم انباشته، و فشار بر کادر درمان برای سکوت در برابر جراحات ناشی از تیراندازی مستقیم، تصویری از یک جنایت سیستماتیک را ترسیم می‌کند.

توقع پزشکیان از پزشکان: روایت رژیم را بپذیرید، تحلیل سیاسی ممنوع

۳۰۰ ساعت از قطعی اینترنت در ایران می‌گذرد و هنوز ابعاد کشتاری که اتفاق افتاد و تعداد دقیق کشته‌شدگان و مجروحان و بازداشتی‌ها مشخص نیست. برخی منابع تعداد کشته شدگان را ۱۲ تا حتی ۲۰ هزار نفر تخمین زده‌اند. طبعاً کمتر کسی به اندازه کادر درمان با آنچه که در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی اتفاق افتاد آشناست.

اکنون پزشکیان با تأکید بر «نقش درمانی به جای نقش سیاسی»، جامعه پزشکی را به پذیرش و ترویج روایت رسمی دولت از «وقایع اخیر» فرامی‌خواند و از آنان می‌خواهد که با تمرکز بر مداخلات سلامت روان و آرام‌سازی روانی جامعه، از ورود به تحلیل‌های انتقادی یا قرائت‌های مستقل سیاسی که از دید حکومت «مطلوب دشمنان» است، پرهیز کنند. این رویکرد با تقلیل اعتراضات اجتماعی به مسئله‌ای غیرسیاسی، تلاش می‌کند مسئولیت پاسخ‌گویی را از ساختار قدرت سلب کند و آن را به حوزه سلامت بسپارد؛ رویکردی که با تکیه بر اعتبار اجتماعی پزشکان، به‌دنبال کاهش تنش‌ها بدون اجرای اصلاحات ساختاری است.

پزشکیان از یک سو بر پیشگیری تأکید می‌‌‌‌کند، اما از سوی دیگر، «پیشگیری» در اینجا به معنای جلوگیری از بروز مجدد اعتراضات از طریق مداخلات روانشناختی است، نه حل ریشه‌های اقتصادی-سیاسی نارضایتی.

رئیس دولت اگرچه به عوامل اجتماعی مانند اشتغال و محرومیت اشاره می‌‌کند، اما راه‌حل اصلی را در روان‌درمانی و مداخلات سلامت روان می‌بیند، نه در اصلاح ساختارهای نابرابر.

اعتراف پزشکیان به اینکه «از مقطعی به بعد، مسئولیت... فراتر از توان دولت بوده» نشان‌دهنده شکاف بین ظرفیت دولت و نیازهای جامعه است.

پزشکیان که خود پزشک است و با حساسیت‌های پزشکان آشناست، می‌خواهد جامعه پزشکی را در کنار دولت نگه دارد و مانع از همسویی آن با معترضان شود.

آزمون تاریخی پزشکان: اولویت سلامت بیمار بر فشار سیاسی یا اداری

در تاریخ معاصر، پزشکان و مهندسان بارها در موقعیت‌های حساسی قرار گرفته‌اند که وفاداری آنان به اصول اخلاقی حرفه‌ای در تقابل با فشارهای نهادهای دولتی قرار می‌گیرد. پزشکان، به‌عنوان حافظان سلامت و حیات انسانی، متعهد به رعایت اصول اخلاقی بین‌المللی مانند اعلامیه ژنو  (۱۹۶۸) و اعلامیه توکیو  (۱۹۷۵) هستند که توسط انجمن پزشکی جهانی تصویب شده‌اند. این اسناد پزشکان را موظف می‌کنند تا از هرگونه مشارکت، چه فعال و چه منفعل، در شکنجه، خشونت یا نقض حقوق بشر خودداری کنند. این تعهد شامل امتناع از صدور گواهی‌ها یا گزارش‌های جعلی پزشکی، نظارت بر شکنجه به بهانه ارزیابی «تحمل» جسمی یا روانی قربانیان، و پنهان‌کاری یا نادیده‌گیری جراحات ناشی از خشونت دولتی می‌شود. در این شرایط، پزشک باید نقش خود به‌عنوان مدافع سلامت بیمار را بر هر فشار سیاسی یا اداری اولویت دهد.

مهندسان نیز، اگرچه کمتر مستقیماً درگیر مسائل مربوط به شکنجه می‌شوند، با چالش‌های اخلاقی مشابهی در زمینه‌هایی مانند طراحی فضاهای بازداشتگاه، سیستم‌های نظارتی یا تجهیزات امنیتی روبرو هستند. آن‌ها نیز مسئولیت اخلاقی دارند تا از همدستی در ایجاد سازوکارهایی که امکان نقض حقوق بشر را فراهم یا تسهیل می‌کنند، خودداری کنند. این وظیفه اخلاقی فراتر از التزام به قوانین داخلی است و پایبندی به اصول جهانی حقوق بشر و اخلاق حرفه‌ای را دربرمی‌گیرد. آزمون بزرگ برای هر دو حرفه، حفظ استقلال حرفه‌ای و انسانی در شرایطی است که دولت‌ها ممکن است از تخصص آن‌ها برای توجیه یا پنهان‌سازی خشونت استفاده کنند. مقاومت در برابر چنین فشارهایی نه تنها از جایگاه اخلاقی این مشاغل محافظت می‌کند، بلکه از کرامت انسانی و حقیقت در جامعه دفاع می‌نماید.

از منظر اخلاق حرفه‌ای و اصول جهانی، مسئولیت اخلاقی پزشک برای شهادت در مورد جنایات مشاهده‌شده، ریشه در سوگند پزشکی، اصول بنیادین اخلاق پزشکی (عدم آسیب و خیررسانی) و تعهد عام‌تر به دفاع از کرامت انسانی و عدالت دارد. این مسئولیت در اسناد بین‌المللی مهم پزشکی نیز تصریح شده است.

این وظیفه می‌تواند در عمل با چالش‌هایی چون رازداری یا تهدید مواجه شود، اما هسته اصلی آن از نظر اصولی غیرقابل انکار است. عمل به این مسئولیت، نه یک اقدام سیاسی، که تکلیفی حرفه‌ای و انسانی برای کمک به پایان دادن به خشونت و استقرار حقیقت و عدالت است. پزشکیان قاعدتاً می‌بایست این اصول اخلاقی را آموخته باشد.