اصفهان، از گنبدهای فیروزهای تا زخم جنگ: میراثی که نمیتوان جایگزین کرد
در حملات اخیر به اصفهان، بیش از ۲۵ اثر تاریخی از چهلستون و میدان نقشجهان گرفته تا بازار کوهپایه و بناهای خوانسار آسیب دیدهاند؛ خسارتهایی که با از دست رفتن پیوستگی تاریخی و اصالت هنری سنجیده میشود. تورج دریایی، ایرانشناس برجسته، در گفتوگو با ما تأکید میکند که ضربه به این کاخها، ضربه به روح ایرانی و هویت ملی است. با این حال، در میان سکوت جامعه جهانی و بیتوجهی نهادهای بینالمللی، پروژه امیدبخشی در دانشگاه شیکاگو با همکاری باستانشناسان داخل ایران، نقشه تعاملی آنلاینی از تمام مکانهای آسیبدیده تهیه میکند تا در زمان واقعی، خسارتها ثبت و مسئولان نابودی این میراث غیرقابلجایگزین در معرض افکار عمومی قرار گیرند.
حسین نوشآذر
داخل کاخ چهل ستون پس از آسیب — آوار، شیشههای شکسته و فضای داخلی آسیبدیده با نقاشیهای دیواری که ترک خوردهاند (گزارشها از آسیب به frescoهای صفوی خبر میدهند).
اصفهان، این شهر کهن با گنبدهای فیروزهای و کاخهای صفوی، این روزها با زخمی تازه روبهروست. در پی تهاجم اخیر آمریکا و اسرائیل، بیش از ۲۵ اثر تاریخی در استان اصفهان آسیب دیدهاند؛ از مجموعه جهانی چهلستون و میدان نقشجهان تا بازار تاریخی کوهپایه و بناهای کهن خوانسار و شهرضا. آثار ثبت جهانی همچون کاخموزه چهلستون، مسجد شاه و عالیقاپو بیشترین آسیب را دیدهاند. مدیرکل میراث فرهنگی استان تأکید دارد که خسارتها تنها به ترک دیوار محدود نمیشود و با گذر زمان، آسیبهای ناشی از موج انفجار، لرزش و نفوذ رطوبت خود را بیشتر نشان خواهند داد.
تفاوت خسارت وارد شده به آثار تاریخی با پروژههای عمرانی در این است که یک کاشی ۴۰۰ساله مسجد امام یا آیینه صفوی چهلستون را نمیتوان با نمونه جدید جایگزین کرد. آنچه از دست میرود، فقط یک قطعه کاشی یا آیینه نیست؛ بلکه بخشی از پیوستگی تاریخی و اصالت هنری بناست. به همین دلیل، مسئولان میراث فرهنگی در نخستین گام به دنبال تثبیت وضعیت آثار هستند تا از گسترش آسیب جلوگیری شود و سپس فرآیند مرمت با تأمین اعتبارات آغاز خواهد شد.
تیمهای تخصصی و ۶ کارشناس رسمی دادگستری برای ارزیابی دقیق خسارتها به اصفهان اعزام شدهاند. با وجود نامهنگاریهای گسترده با یونسکو و درخواست از پاپ و اسقف اعظم ارامنه برای ورود به موضوع، سازمانهای جهانی تاکنون حرکت مؤثری انجام ندادهاند. مسئولان ایرانی از جامعه جهانی میپرسند: چرا جهان در برابر آسیب به میراث بشری سکوت کرده است؟ با دکتر تورج دریایی، ایرانشناس برجسته گفتوگو کردهایم:
سکوت جامعه جهانی
دریایی درباره بینتیجه ماندن تلاشهای مسئولان جمهوری اسلامی برای جلب توجه جامعه جهانی به تخریب میراث فرهنگی کشور میگوید طی ۴۷ سال گذشته، مناسبات میان ایران و آمریکا تا حد زیادی سبب شده تا موضوع نابودی میراث فرهنگی ایران به اندازه کافی مورد توجه قرار نگیرد و تمرکز اصلی رسانهها و محافل بینالمللی بر مسائل اجتماعی، عملکرد دولت ایران در خاورمیانه و رابطه تهران با واشنگتن معطوف باشد.
دریایی در ادامه یادآوری میکند که اصفهان پیشینهای بسیار طولانی دارد؛ شهری که زمانی از دو بخش تشکیل میشد: بخشی که یهودیان در آن ساکن بودند (کلیمیان) و بخشی دیگر که ایرانیان زرتشتی، مسیحی و دیگر گروهها در آن زندگی میکردند.
به گفته او، اصفهان به ویژه در دوره صفوی به پایتخت کشور تبدیل شد و یکی از زیباترین تمدنها را به عنوان میراث فرهنگی از خود به جای گذاشت. آثاری چون چهلستون، عالیقاپو و هشتبهشت، بینالمللی بودن این تمدن را نشان میدهند و نقاشیهای دیواری (فرسکوها) و حضور هنرمندان خارجی در آن دوره، گواهی بر اهمیت و قدرت فرهنگی ایران است.
او حتی به نمونهای اشاره کرد که در سال ۱۵۹۹، نماینده شاه عباس اول با لباس سواری به اروپا و فرانسه سفر کرد و همین امر باعث مد شدن آن سبک در اروپا شد؛ این نشان میدهد که ایران چه اعتبار و تجملی در جهان آن زمان داشته است.
به باور دریایی، آسیب دیدن این کاخها، به معنای ضربه زدن به تاریخ و هویت ایرانی است.
دریایی تأکید کرد که این ضربهها، نخست به اصفهان و سپس به کاخ گلستان وارد شده و نمایندگی این کاخها، همان تمدن ماست؛ بنابراین هر آسیب به آنها، ضربهای به روح ایرانی و هویت ملی ما محسوب میشود.
یک پروژه امیدبخش
دریایی در ادامه به پروژه دانشگاه شیکاگو اشاره کرد.
این پروژه توسط مرکز چشماندازهای باستانی خاورمیانه در مؤسسه مطالعات فرهنگهای باستانی دانشگاه شیکاگو و با همکاری انجمن باستانشناسی ایران و با همت و خانم سپیده مازیار پژوهشگر در مارس ۲۰۲۶ برای ثبت خسارتها راهاندازی شد.
این ابتکار شامل یک نقشه تعاملی آنلاین است که مکان دقیق سایتهای میراث فرهنگی ایران را که در جریان درگیریهای اخیر (جنگ با حملات ایالات متحده و اسرائیل) آسیب دیده یا نابود شدهاند، ثبت میکند.
هدف اصلی پروژه مستندسازی خسارتها، حفظ حافظه تاریخی، جلب توجه جهانی به خطر نابودی میراث غیرقابل جایگزین ایران و فراهم کردن امکان ثبت خاطرات و داستانهای شخصی مرتبط با این مکانها است.
دریایی با اشاره به فعالیتهای دکتر مهرنوش سروش و سپیده مازیار در دانشگاه شیکاگو خاطرنشان کرد که با وجود اینترنت نابسامان، به لطف فناوری و همکاری باستانشناسان داخل ایران، میتوان در زمان واقعی (real time) از خرابیها آگاه شد و روز به روز بر تعداد مکانهای آسیبدیده افزوده میشود.
او این فناوری را بسیار مهم و قدرتمند ارزیابی کرد، زیرا در گذشته چنین امکانی وجود نداشت و پس از هر جنگی، مدتها طول میکشید تا خسارتها شناسایی شوند. اما اکنون با ثبت دقیق و سریع تمام مکانهای آسیبدیده - حتی آنهایی که در فهرست یونسکو ثبت نشدهاند - میتوان مسئولان این خرابیها را به خوبی شناسایی و در معرض افکار عمومی قرار داد.
نظرها
نظری وجود ندارد.