جدال بر سر «ترتیبات ایرانی» تنگه هرمز
در میان مقامات دولتی ایران اصطلاح تازهای رواج یافته: «ترتیبات ایرانی» آنگاه که موضوع تنگه هرمز مطرح است. منظور از آن مدیریت ایران بر تنگه است. نشست اخیر در بحرین پیام تازهای از سوی آمریکا و متحدانش در منطقه در مخالفت با «ترتیبات ایرانی» است.
بخش سیاست
این عکس که توسط خبرگزاری فرانسه (AFP) از خبرگزاری ایرانی تسنیم دریافت شده، قایق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) را نشان میدهد که ظاهراً در عملیاتی برای توقیف کشتیهایی که قصد عبور از تنگه هرمز را داشتند، شرکت کرده است. این تصویر مربوط به ۲۱ آوریل ۲۰۲۶ است. قیمت نفت پیش از این در حال افزایش بود، زیرا سرمایهگذاران نگران نبود پیشرفت در پایان بحران خاورمیانه بودند؛ تهران تنگه هرمز را بسته نگه داشته و ایالات متحده نیز محاصره بنادر ایران را ادامه میدهد. (عکس از میثم میرزاده / خبرگزاری تسنیم / AFP)
واشنگتن در تلاش است کشورهای شورای همکاری خلیج فارس را ترغیب کند همچنان زیر چتر امنیتی آمریکا بمانند، به جای آنکه به آنچه در تهران «ترتیبات ایرانی» برای برقراری امنیت منطقهای خوانده میشود، تن بدهند.
نشستی نظامی که از سوی فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) در بحرین (مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا) به همین منظور سازماندهی شده بود، چهارشنبه (اول ژوئیه، ۱۰ تیر) پایان یافت. این نشست، چنانکه دستور کار آن نشان میدهد، واکنشی مستقیم و راهبردی بود به تلاشهای اخیر ایران برای اعمال حاکمیت بر تنگه هرمز و وضع عوارض بر کشتیهای تجاری.
موضوع محوری این نشست، «حفاظت از امنیت دریانوردی بینالمللی و تضمین جریان آزاد تجارت» در آبراههای کلیدی منطقه، بهویژه تنگه هرمز و بابالمندب عنوان شده است. نشست درست زمانی برگزار شد که ایران و عمان در حال رایزنی بر سر طرح پیشنهادی مشترک در دوحه بودند. آمریکا با جمع کردن فرماندهان نظامی منطقه خواست این پیام را ارسال کند که امنیت تنگه هرمز یک موضوع بینالمللی است، نه یک مسئله دوجانبه میان تهران و مسقط.
پس از پیان نشست منامه، سنتکام بیانیهای مطبوعاتی منتشر کرد که در آن تأکید شده است بر حفظ امنیت، آزادی کشتیرانی و جریان آزاد تجارت از طریق تنگه هرمز، تحکیم یک ائتلاف دفاع هوایی که در آن آمریکا و کشورهای عرب شرکتکننده در نشست منامه حضور دارند، و در این راستا ایجاد یک مرکز هماهنگی جدید دفاع هوایی برای تبادل اطلاعات، هشدارهای تهدید و پاسخ به شرایط اضطراری.
نشست منامه یک شاخص دور جدید درگیری بر سر تنگه هرمز و کلاً امنیت منطقه است. کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه ایران، در واکنش به نشست نظامی به رهبری امریکا در بحرین در پیامی که در شبکه ایکس منتشر کرد، نوشت که تنگه هرمز زیر فرمان ایران تعریف میشود نه سنتکام. به نوشته او «امنیت منطقه با پایان مداخله و خروج امریکا از منطقه، احترام به حاکمیت کشورها و پذیرش واقعیتهای جدید ژئوپلیتیک تامین میشود نه زیر چتر نظامی امریکا.»
ایران و عمان
«ترتیبات ایرانی» یا ترتیبات آمریکایی با کمک کشورهای عربی منطقه خلیج فارس، یک سویهی پرسش وضعیت و آینده تنگه هرمز است. پرسش سویه دیگری هم دارد: «ترتیبات ایرانی» یا ترتیبات ایرانی-عمانی و اگر این دومی منظور باشد، از منظر ایران تا چه حد و به شکلی «عمانی».
دو کشور بر تنگه هرمز اشراف دارند: ایران و عمان. میان آن دو بر سر نحوه مدیریت تنگه هرمز همنظری وجود ندارد. عمان انگیزهای شبیه به ایران برای سلطه بر تنگه هرمز ندارد، مهمتر از همه به این خاطر که نمیخواهد خطی جدا از آمریکا و کشورهای عربی منطقه خلیج فارس پیش گیرد، در عین اینکه مایل است با ایران هم رابطه سنتی در مجموع دوستانهاش را ادامه دهد.
اصطکاک میان ایران و عمان اکنون گرد این مسئله است که آیا خطوط کشتیرانی تجاری برای عبور از این آبراهه راهبردی، ملزم به پرداخت عوارض هستند یا خیر: ایران خواهان وضع عوارض است، در حالی که عمان این خواسته را رد کرده و بر الگوهای خدمات دریایی اختیاری پافشاری میکند.
مسقط اخیرا به الگویی گرایش دارد شبیه آنچه در تنگههای مالاکا و سنگاپور برقرار است و مبنای آن «پرداخت عوارض در ازای خدمات» (مانند کنترل آلودگی و واکنشهای اضطراری) است. تنگه مالاکا و تنگه سنگاپور دو شریان حیاتی و متصلبههم در جنوب شرقی آسیا هستند که به عنوان مهمترین گلوگاههای هند-آرام در تجارت و دریانوردی بینالمللی شناخته میشوند. این دو آبراه کلیدی، اقیانوس هند را از طریق دریای اندامان به دریای چین جنوبی و اقیانوس آرام متصل میکنند.
نقش نمادین عوارض
هر کس که بر سر یک راه ایستاده و عوارض بگیرد، بر آن راه سلطه دارد. عوارض در این معنا هدف اصلی از عوارضگیری نیست، بلکه یک نماد است. کسی که عوارض میگیرد، در شرایطی میتواند راه را هم ببندد. اکنون اصل مسلط بودن بر تنگه هرمز برای تهران مطرح است، نه صرفاً گرفتن عوارض.
سلطهای که در دوران جنگ اخیر متحقق شد و به بستن تنگه هرمز انجامید، خود به خود در شرایط پس از امضای «تفاهمنامه» با آمریکا برای آتشبس و گشودن تنگه، به ساختار و نهاد پایدار تبدیل نمیشود.
بحث دولت ایران تنها با عمان، و فراتر از آن با آمریکا و کشورهای منطقه خلیج فارس نیست. در درون تهران هم بحث داغی جریان دارد که تنگه را باز کنند یا نه، و اگر بخواهند باز کنند با چه شرایطی.
آخرین اظهار نظر قابل توجه در این مورد از محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و چهره مرکزی در مذاکرات است. او در شامگاه سهشنبه ۸ تیر در یک مصاحبه تلویزیونی گفت:
در بند ۵ تفاهمنامه نوشتیم که جمهوری اسلامی ایران با سلطنت عمان برای تعیین اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز مطابق با حقوق بینالملل و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز اقدام می کند. یعنی حاکمیت تنگه هرمز با ایران و عمان است. محال است ما تحت شرایطی بخواهیم از این موضوع کوتاه بیایم یعنی این آبهای سرزمینی ماست و ما اجازه نمیدهیم که آمریکا بخواهد جنجال یا سفسطه کند مبنی بر اینکه ایران تنگه هرمز را نظامی کرده است.
آنچه نشاندهنده بحثها در تهران و آگاهی بر مشکلات پیش رو در مورد پیاده کردن «ترتیبات ایرانی» در تنگه هرمز است، این بخش از گفتههای قالیباف است:
آنجا که لازم باشد بجنگیم، میجنگیم؛ آن جایی هم که بتوانیم با گفتوگو این تفاهمنامه را دنبال کنیم، دنبال میکنیم. بدانید همینطور که لبنان خط قرمز ماست مدیریت و حاکمیت ما بر تنگه هرمز قطعی و مسلم است و ما هم به بهترین شکل امنیت آنجا را برقرار میکنیم ... ملت ما بداند، این دوستانی هم که حرف ترامپ فاسق را قبول دارند و حرف ما را نمیخواهند قبول کنند یک بار به برادر دینی خودشان اعتماد کنند حالا اگر با من قالیباف هم مشکل سیاسی دارید، چرا ملت را اذیت میکنید؟ این کار واقعا انصاف نیست، ما مگر در میدان نیستیم؟ میخواهیم حقوق ملت را بگیریم؟ شما چرا مشکل شخصیتان با من و مشکل سیاسی را اینجا می آوردید؟ و میخواهید حقوق ملت را از بین ببرید!؟ این از انصاف به دور است.
قالیباف پس از اشاره به این اختلاف نظرها گفته است:
همان اول جنگ گفتم تنگه هرمز یک عطیه الهی بود که خدا در این جنگ به ما داد که بزرگترین ابزار قدرت ماست ما این نعمت خدا را به درستی پاسداری میکنیم. ما نباید تنگه را به ضد خودش تبدیل کنیم. تنگه وقتی ارزشمند است که روز به روز تردد در آن بیشتر شود، نه کمتر.
نظرها
نظری وجود ندارد.