جنگ داخلی‌ای که رخ نخواهد داد

جنگ زمینی‌ای که آغاز نشد

بر اساس گزارش‌ها و شواهد متعدد، از جمله ادعای ترامپ در مورد ارسال سلاح برای مبارزان کرد، پیش از آغاز جنگ، محور امریکا-اسراییل و شرکای منطقه‌ای آن‌ها از جمله عربستان نیروهایی را برای ورود به فاز زمینی در ایران آماده کرده بودند. طرح اولیه ساده بود: حملات هوایی ساختار فرماندهی و کنترل را فلج می‌کند، اعتراضات داخلی به خیابان می‌آید و نیروهای مسلح محلی — به‌ویژه در مناطق کردنشین — زمین را از دست حکومت خارج می‌کنند. در ۲۲ فوریه، پنج حزب حیات آزاد کوردستان (پژاک)، دمکرات کوردستان ایران (حدکا)، آزادی کوردستان (پاک)، کومله زحمتکشان کوردستان و سازمان خبات کوردستان ایران، با انتشار یک بیانیه کتبی، تشکیل «ائتلاف نیروهای سیاسی کوردستان ایران» را اعلام کردند. کمی پیش از آن، یعنی در ۱۰ دسامبر ۲۰۲۵ (۱۹ آذر ۱۴۰۴) جبهه‌ی مبارزین مردمی در بلوچستان اعلام موجودیت کرده بود. ائتلافی با محوریت گروه مسلح جیش‌العدل و ادغام چند تشکل دیگر از جمله «جنبش پادا بلوچ»، «حرکت نصر بلوچ»، «گروه محمد رسول‌الله» و «جنگجویان خودجوش بلوچ». این ائتلاف بر سه محور اصلی تشکیل شد: اول مذهب سنی، دوم مختصات جغرافیایی (هویت بلوچ) و سوم مخالفت با نظام جمهوری اسلامی.

اما به دلایلی نیم پیدا و نیم نا‌پیدا این اتفاق نیفتاد. واکنش سریع نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی و اعزام نیرو به مرزهای غربی، هشدار به اقلیم کردستان عراق، سرکوب فوری اعتراضات در مرکز، هشدار صریح ترکیه نسبت به هر نوع افزایش توان نظامی نیروهای کرد و تغییر در جغرافیای قدرت در مرزهای شرقی‌اش و عقب‌نشینی نیروهای کرد از مشارکت در چنین عملیاتی، این فاز را پیش از آغاز متوقف کرد.

اما توقف یک طرح به معنای حذف آن از روی میز نیست. پرسشی که اکنون باید به آن پاسخ داد این است: آیا در ایران امکان شکل‌گیری و گسترش یک جنگ داخلی زمینی وجود دارد؟ چیزی شبیه به آنچه در سوریه پس از ۲۰۱۱ رخ داد؟

بگذارید همین ابتدا بگویم که پاسخ من منفی است و بعد توضیح دهم که چرا چنین فکر می‌کنم. من این پاسخ را نه بر اساس امید یا آرزو، بلکه بر اساس آنچه ادبیات پژوهشی جنگ داخلی و داده‌های جامعه‌شناختی ایران می‌گویند صورت‌بندی می‌کنم.

جنگ داخلی به چه چیزهایی نیاز دارد؟

ادبیات آکادمیک جنگ داخلی در دو دهه‌ی اخیر به اجماعی نسبی رسیده است: شورش مسلحانه بیش از آن که محصول «نارضایتی» باشد، محصول «امکان‌پذیری» است. جیمز فیرون و دیوید لایتین (۲۰۰۳) در پژوهش خود نشان دادند که شدت نارضایتی به‌تنهایی پیش‌بینی‌کننده‌ی جنگ داخلی نیست؛ آنچه تعیین‌کننده است، شرایط امکان شورش است: دولت ضعیف، جغرافیای مناسب برای جنگ چریکی، و دسترسی به نیروی انسانی قابل بسیج. پل کالیر و آنکه هوفلر (۲۰۰۴) از زاویه‌ای دیگر به همین نتیجه رسیدند: جنگ داخلی جایی آغاز می‌شود که سازمان‌دهی شورش «شدنی» باشد، نه صرفاً جایی که خشم وجود دارد.

به این چارچوب باید دو مولفه‌ی دیگر افزود. نخست، یافته‌ی الیزابت وود (۲۰۰۳) درباره‌ی انگیزه‌های پیوستن به شورش: جنگجو شدن نیازمند سازوکاری انگیزشی است - دینی، ایدئولوژیک یا هویتی- که فرد را به پذیرش فداکارانه‌ي ریسک مرگ متقاعد کند. دوم، تحلیل آیدین صالحیان و همکاران (۲۰۱۱) درباره‌ی حمایت خارجی: قدرت‌های خارجی تنها زمانی در شورش سرمایه‌گذاری می‌کنند که نیروی انسانی محلیِ قابل اتکایی وجود داشته باشد. اسلحه را می‌توان از خارج از مرزها وارد کرد اما جنگجویانی که آن‌ها را به کار گیرند باید از درون جامعه تأمین و بازتولید شوند.

با این چهار معیار - ظرفیت دولت، امکان جغرافیایی، نیروی انسانی و سازوکار انگیزشی- می‌توان شرایط سوریه و ایران را مقایسه کرد.

کالبدشکافی مورد سوریه

جنگ داخلی سوریه بر سه ستون بنا شد که هر سه در ایران غایب‌اند.

ستون نخست: وارونگی جمعیتی قدرت. در سوریه، ساختار قدرت وارونه‌ی ساختار جمعیت بود. اعراب سنی حدود دوسوم جمعیت را تشکیل می‌دادند اما هسته‌ی سخت قدرت یعنی فرماندهی ارتش، سرویس‌های امنیتی و گارد ریاست‌جمهوری، در انحصار ائتلافی به محوریت اقلیت علوی (حدود ۱۲ درصد جمعیت) با ایدئولوژی سکولار بعثی بود. یعنی گروه ناراضی، اکثریت جمعیت سنی و دیندار بود و شورش آن، با وجود تفاوت‌ها و گاه تعارضات درونی میان گروه‌های مختلف، به‌طور خودکار «صدای اکثریت» تلقی می‌شد. در چنین ساختاری، قیام مسلحانه نه تجزیه‌طلبی که «بازپس‌گیری کشور» روایت می‌شود. به مورد پیچیده‌ی ایران خواهم پرداخت.

ستون دوم: فروپاشی ارتش از درون. ارتش سوریه ارتشی کلاسیک، مبتنی بر سربازان وظیفه از اکثریت عادی جامعه بود. یعنی ارتشی با بدنه‌ی سنی و فرماندهی علوی. وقتی دستور شلیک به معترضان سنی صادر شد، شکاف فرقه‌ای میان بدنه و فرماندهی فعال شد و موج فرار سربازان و افسران سنی در همان ابتدا، یعنی ۲۰۱۱ آغاز شد و هسته‌ی اولیه‌ی «ارتش آزاد» را ساخت. یعنی نیروی انسانی شورش، از درون خود ماشین سرکوب تأمین شد.

ستون سوم: سازوکار انگیزشی فعال. جامعه‌ی سوریه — به‌ویژه در حومه‌های فقیر و شهرهای کوچک سنی‌نشین — هنوز ذخیره‌ی عظیمی از دینداری بسیج‌پذیر داشت (دارد). بافت سنتی و دین‌محور جمعیت روستایی که اکثریت بزرگ جمعیت را تشکیل می‌دادند زبان شورشیان را می‌فهمید و به آن ایمان داشت. چنین بود که گفتمان جهادی توانست «شهادت» در راه دین و مبارزه با حکومت « نُصَیریه» را به موتور جذب نیرو بدل کند(سنی‌ها، علویان سوریه را به تکفیر، نصیریه و حتی مرتد و کافر می‌خوانند) و ده‌ها هزار جنگجوی خارجی نیز با چنین تبلیغات و انگیزه‌ای وارد سوریه شدند. پیوند ویرانگری در سوریه شکل گرفت که سوریه را برای دوازده سال به کام جنگ داخلی ویرانگر کشاند. اسلحه‌ی قطری و ترک و سعودی (جریان‌های رقیب اخوان‌المسلمین و وهابیت در اسلام) به دست جنگجویانی رسید که آماده‌ی شهادت و بی‌قرارِ گام نهادن به بهشت بودند.

چرا ایران نه؟

۱. مسئله‌ی نیروی انسانی: شورش مسلحانه سرباز ندارد

در ایران، ظرفیت بالقوه‌ی جنگ مسلحانه تنها در به حاشیه‌رانده‌شدگان‌ قومی وجود دارد: احزاب مسلح کرد (حدکا، کومله، پژاک)، گروه‌های بلوچ (جیش‌العدل) و جریان‌های محدود عرب اهوازی. مجموع جمعیت این سه حوزه‌ي قومی/ملی - کرد، بلوچ، عرب - کمتر از یک‌پنجم جمعیت کل کشور است و ساده‌لوحانه خواهد بود اگر کل جمعیت آن‌ها را سرباز جنگ داخلی فرض کنیم. ظرفیت نظامی واقعی این گروه‌ها محدود به جنگ فرسایشی کم‌شدت مرزی است، نه تصرف و احیانا پیشروی به سوی مرکز. بزرگترین جمعیت مبارزان را حدکا و کومله در اختیار دارند و مطابق بالاترین تخمین‌ها از کل مبارزان مسلح کرد، شمارشان از ده هزار نفر فراتر نمی‌رود. مرکزِ جمعیتی کشور، یعنی درون فلات مرکزی، عمدتا فارس و ترک‌نشین است و نه سنت جنگ مسلحانه دارد، نه سازمان و نه اسلحه. یک نکته‌ی حیاتی دیگر در ترکیب جمعیتی ایران وجود دارد: بزرگ‌ترین اقلیت کشور، ترک‌های آذربایجان، عمیقاً در ساختار قدرت، اقتصاد و ارتش ادغام شده‌اند و هیچ قرینه‌ای از بسیج مسلحانه‌ی ترک‌ها وجود ندارد. از سوی دیگر این گروه تنش تاریخی، سیاسی و فرهنگی عمیقی با جمعیت کرد دارند. از منظر حمایت خارجی، ترکیه‌ی اردوغان که می‌تواند عملا تنها لنگر طبیعی و بالقوه‌ی چنین حرکتی باشد روابط مطلوبی با جمهوری اسلامی دارد و از بقای آن به طرق مختلف بهره‌مند می‌شود، علاوه بر آن شرایط سیاسی و اقتصادی ترکیه به هیچ وجه تحمل بحران جمعیتی دیگری در مرزهایش را ندارد.

در سوریه اکثریت می‌جنگیدند (چه عملی و چه با حمایت) و یا دست‌کم سوخت آن را فراهم می‌کردند. در ایران تنها حاشیه‌ای محدود توان و انگیزه‌ی واقعی برای مشارکت فعال در جنگ مسلحانه را دارد.

۲. مسئله‌ی انگیزش: جامعه‌ای که از شهادت‌طلبی عبور کرده است

سازوکار انگیزشی‌ای که خانه‌های سوریه را به کارخانه‌ی تولید جنگجو تبدیل کرده بود در ایران در دسترس اپوزیسیون نیست. به دلیلی متناقض‌نما: ایران سکولارترین جامعه‌ی منطقه است و این سکولاریسم محصول واکنش به یک حکومت دینی است. پیمایش گمان (ملکی و تمیمی‌عرب، ۲۰۲۰) نشان داد تنها حدود یک‌سوم ایرانیان خود را «شیعه» معرفی می‌کنند و نزدیک به نیمی از پاسخ‌دهندگان می‌گویند «از دینداری گذر کرده‌اند» (۴۶.۸٪ گفته‌اند از دینداری به بی‌دینی رسیده‌اند). شاخص‌های کلان هم بافتی مشابه را تأیید می‌کنند: نرخ شهرنشینی بالای ۷۵ درصد، نرخ باروری حدود ۱.۷ (پایین‌تر از ترکیه و هم‌رده‌ی اروپای جنوبی)، میانه‌ی سنی رو به ۳۵، و پوشش گسترده‌ی آموزش عالی. جامعه‌ای با این مختصات، به تعبیر آصف بیات (۲۰۱۷)، جامعه‌ای «پساانقلابی و پسااسلام‌گرا» است: خواهان تغییر است اما زبان تغییرش زندگی است، نه مرگ. فداکاری مؤمنانه برای آرمان جمعی که سوخت اصلی جنگ‌های داخلی خاورمیانه بوده است در ایران ابتدای قرن بیست و یکم، به نفع مدرن شدن روابط اجتماعی فرسوده و متحول شده است. جامعه امروز ایران چنان که در جنبش زن، زندگی، آزادی اعلام کرد، بقا را بر عدم ترجیح می‌دهد. نقطه‌ی مقابل سال‌های پایانی حکومت پهلوی که مرگ‌اندیشی و شهادت‌طلبی آرمان و ورد زبان مبارزان بود و در اشعار سیاسی و فیلم‌هایی چون گوزن‌ها نمود پیدا می‌کرد. امروز اپوزیسیونی که پایگاهش طبقه‌ی متوسط شهری سکولار است، نمی‌تواند از این پایگاه جنگجوی آماده‌ی مرگ استخراج کند.

کارنامه‌ی جنبش‌های اعتراضی ایران همین را نشان می‌دهد: از ۸۸ تا ۹۶ و ۹۸ و ۱۴۰۱، اعتراضات ایران همواره مدنی و غیرمسلح بوده‌اند. از مورد اخیر که به ادعای حکومت و حتی به اشارات پیدا و پنهان مقامات اسراییل هسته‌های مسلح و سازمان‌یافته در میان اعتراضات مردمی حضور داشتند می‌گذرم. این‌ها ادعاهای اثبات نشده هستند.

پژوهش مهمی که توسط اریکا چنوویت و ماریا استفان (۲۰۱۱) انجام شده نشان می‌دهد جنبش‌هایی که گفتمان مقاومت مدنی را انتخاب می‌کنند، هم نرخ موفقیت بالاتری دارند و هم مشارکت گسترده‌تری جذب می‌کنند و به نظر می‌رسد جامعه‌ی ایران به تجربه‌ی طولانی مبارزات مدنی از مشروطه تا امروز، به‌طور غریزی این حقیقت را دریافته‌ است. کافیست دستاوردها و هزینه‌های جنبش مهسا-ژینا را با اعتراضات خونین دی‌ماه ۴۰۴ مقایسه کنیم تا صحت این ادعا را بپذیریم.

برخلاف تصور و تبلیغ جناح راست و سلطنت‌طلب اپوزیسیون، مسلح‌شدن اعتراضات در ایران به معنای انقباض آن خواهد بود، نه گسترشش. طنز ماجرا اینجاست که همین گروه به مبارزان مسلح پیش از انقلاب ۵۷ لقب تروریست می‌دادند و مبارزات آن‌ها را تخطئه می‌کردند. حالا اما با تاریخ‌پریشی ناشی از نا‌آگاهی همان راه را در زمانه‌ای که مبارزان مسلح سلاح‌ها را زمین گذاشته‌اند (اوجالان مبارزه مسلحانه را منسوخ و مربوط به قرن گذشته دانسته و توصیه به ترک آن کرد) توصیه می‌کنند.

راه حل این بخش به همراه اسراییل و امریکا برای دور زدن این مانع ساختاری را می‌توان در راهبرد سیاستی آن‌ها خلاصه کرد: تحریم و گرسنگی بیشتر برای مردم. نابودی زیرساخت‌ها و امکانات زیست برای مردم تا جایی که این معادله تغییر کند. یعنی جامعه از رجحان بقا به رجحان عدم برسد و دیگر چیزی برای از دست دادن نداشته باشد.

۳. مسئله‌ی گفتمان: دیگری‌سازیِ مضاعف نیروهای مسلح قومی

گروه‌های مسلح موجود نه‌تنها از سوی حکومت، که از سوی بخش اصلی خود اپوزیسیون — جریان سلطنت‌طلب و راست ناسیونالیست — «دیگری‌سازی» شده‌اند. رهبر این جریان، رضا پهلوی، هرگز حاضر به دیدار و گفت‌وگو با گروه‌های سیاسی رسمی کردستان ایران نشده و حتی در قبال ائتلاف آن‌ها موضع گرفته است. گفتمان ناسیونالیسم ایرانی که ستون فقرات این اپوزیسیون است، هر بسیج مسلحانه‌ی قومی را ذیل «تجزیه‌طلبی» طبقه‌بندی می‌کند. نتیجه این است که دو جزء فرضی ائتلاف براندازی، یعنی خیابان‌های مرکز و سنگرهای پیرامون، به حکم تقدیر نمی‌توانند در یک روایت مشترک و در راستای یک بردار واحد قرار گیرند. هر حرکت مسلحانه در پیرامون، به‌جای گشودن جبهه‌ی دوم، به حکومت امکان می‌دهد کل اعتراض را امنیتی کند، هزینه‌ی سرکوب را پایین بیاورد و بخش‌هایی از جامعه‌ی مرکز را که تمامیت ارضی برایش مقدم بر نوع حکومت است، پشت پرچم جمع کند. این همان سازوکار «rally-round-the-flag» است. تهدید خارجی و تهدید تجزیه، منابع مشروعیتی به حکومت تزریق می‌کند که در شرایط عادی از آن محروم است. در سوریه شورش مسلحانه اکثریت را نمایندگی می‌کرد؛ در ایران شورش مسلحانه اکثریت را از اعتراض می‌ترساند و غریبه می‌کند.

۴. مسئله‌ی ماشین سرکوب: نیروی سرکوبی که از درون نمی‌شکند

پیشتر در مقاله‌ای به دلایل عدم فروپاشی حکومت جمهوری اسلامی پرداخته بودم که در رادیو زمانه در دسترس است(جمهوری اسلامی چرا فرو نمی‌ریزد؟). اوا بلین (۲۰۰۴؛ ۲۰۱۲) در تحلیلِ ماندگاری اقتدارگرایی در خاورمیانه استدلال می‌کند که متغیر تعیین‌کننده در بقای حکومت‌ها در برابر قیام مردم، «انسجام دستگاه قهریه» است: سرنوشت را پاسخ این سوال روشن می‌کند که آیا نیروی مسلح حاضر است شلیک کند یا از فرمان سرپیچی می‌کند؟ ساختار قوه‌ی قهریه ایران با سوریه تفاوت بنیادین دارد. سپاه و بسیج نه بر پایه‌ی سربازوظیفه‌ی ناهمگون فرقه‌ای و قومی و دینی، بلکه بر پایه‌ی گزینش ایدئولوژیک، منافع اقتصادی درهم‌تنیده و ادغام قومی (استفاده از نیروهای غیربومی در هر منطقه برای سرکوب) بنا شده‌اند. علاوه بر آن بر اساس ادعاهای اثبات‌نشده‌ی مخالفان، حکومت برای سرکوب معترضان در شهرهای ایران از نیروهای شبه‌نظامی وابسته به خود در کشورهای دیگر بهره می‌برد تا احتمال هرنوع همدلی و تزلزل نیروها در سرکوب را کاهش دهد.

جمهوری اسلامی دو نیروی مسلح موازی دارد که هر دو به شکلی روزافزون در کنترل سیاسی و عقیدتی فرماندهان سپاه قرار گرفته‌اند. شکاف فرقه‌ای میان بدنه و فرماندهی (مشابه آنچه ارتش سوریه را از درون به دو نیم کرد) در ساختار سپاه وجود ندارد. سناریوی «فرار نظامیان به صف مردم» مشابه سوریه و یا حتی آن نوعی که با پیام خمینی در سال ۵۷ اتفاق افتاد را نمی‌توان تصوری نزدیک به وقوع در ایران امروز دانست. چیزی که ستون دوم جنگ سوریه بود، در ایران فاقد مبنای ساختاری است.

۵. مسئله‌ی ظرفیت دولت: ایران لیبی نیست

مقایسه‌ی ایران با لیبی -نمونه‌ی اعلای حکومت فردی- می‌تواند راه‌نمای ما باشد. ساخت حکومت قذافی به کلی با ساخت جمهوری اسلامی متفاوت بود. دولت قذافی نمونه‌ی کامل دولت‌های فردی رهبران بعثی پس از جمال عبدالناصر - سوریه و عراق – بود. این ساختار طراحی شده بود تا «حاکمیتی بدون دولت» باشد. نهادهای رسمی دولت آگاهانه ضعیف و وابسته به قدرت شخص اول حکومت نگه داشته شده بودند تا هیچ تهدید و یا محدودیتی برای قدرت رهبر ایجاد نکنند. قدرت از طریق شبکه‌های قبیله‌ای و ارتباط مستقیم با نقطه‌ی کانونی نظام، یعنی شخص رهبر توزیع می‌شد؛ چنین بود که با حذف شخص قذافی، چیزی برای فروپاشیدن باقی نمانده بود. دلیل ساده بود: چیزی فراتر از شخص رهبر ساخته نشده بود.

جمهوری اسلامی نقطه‌ی مقابل این ساختار است: ساز و برگ دولت در معنای کلی آن، یعنی نهادهای اقتصادی و شبکه‌های مالی از یک سو و نهادهای فرهنگی و نظامی و ایدئولوژیک از سوی دیگر نفوذی عمیق و شبکه‌ای در جامعه دارند. از سوی دیگر میراث بازمانده از دهه‌ی اول انقلاب و «دولت مستضعفان» (این مباحث را در مقاله‌ی مورد اشاره قبلی به تفصیل شرح داده‌ام) گستره‌اي از نهادهای رفاهی - شبکه‌ی یارانه‌ها، بیمه‌ها، کمیته‌ی امداد، نهادهای شبه‌دولتی و نظام توزیع رانت اقتصادی- در جامعه بر جا گذاشته که حکومت به واسطه‌ی آن‌ها لایه‌های وسیعی از جامعه را در مناسبات مادی با خود درگیر کرده است. می‌توان ورشکسته شدن چنین دولتی را تصور کرد، دولت می‌تواند مشروعیتش را از دست بدهد کمااینکه در پایان دی ۱۴۰۴ در حضیض تاریخی مشروعیت بود و یا حتی در بحران جانشینی ناشی از غیبت مساله‌آفرین رهبر جدیدش فرو رود، اما تصور پیش آمدن وضعیتی که در آن این شبکه‌ها همه یک‌سره از هم پاشیده و به ضد خود بدل شوند در ایران دشوار خواهد بود. هرچند هدف روشن برنامه‌ی «روز دی اقتصادی» وزارت خزانه‌داری امریکا و تاکید ترامپ بر «کشور ورشکسته» بودن ایران رسیدن به چنین نقطه‌ای است. نقطه‌ای که در عمل خیلی نزدیک به نظر نمی‌رسد. و بدون له کردن بخش‌های بزرگی از طبقه‌ی متوسط و تمام طبقات فرودست امکان‌ناپذیر است.

طرحی محکوم به شکست که ممکن است اجرا شود

هر چهار پیش‌شرط «سوریه‌ای شدن ایران» -نیروی انسانی بسیج‌پذیر در مقیاس اکثریت، سازوکار انگیزشی شهادت‌محور، شکاف درونی ماشین سرکوب و خلأ ظرفیت کنترلی دولت- در ایران غایب هستند. طراحان سناریوی «سوریه‌سازی ایران» توپولوژی اجتماعی این کشور را نمی‌شناسند یا نمی‌خواهند بشناسند: جامعه‌ای که مدرن‌تر، شهری‌تر و سکولارتر از آن است که بتوان آن را در جنگ داخلی ایدئولوژیک وارد کرد و دولتی که  به‌رغم بحران مشروعیت و حملات خارجی، هنوز منسجم‌تر از آن به نظر می‌رسد که نشانی از فروپاشی درونی از خود بروز دهد.

اما شکست‌خوردگی یک طرح به معنای اجرایی نشدن آن نیست. چنان که تجاوز اخیر نظامی امریکا و اسراییل به ایران به حکم و گزارش نهادهای امنیتی امریکا شانس کمی برای موفقیت داشت اما این حقیقت به دلایل مختلف مانع اجرایی شدن آن نشد. تصمیم‌گیرانی که در کاخ سفید و تلاویو تحت فشار زمان هستند و در پی اهرم فشارهای قوی‌تر بر تهران، ممکن است در نقطه‌ای دکمه‌ی این سناریو را بزنند. نتیجه‌ی چنین اقدامی اما به گمان من جنگ داخلی گسترده نخواهد بود؛ احتمالا با چیزی شبیه به آنچه پیش‌تر دیده‌ایم مواجه خواهیم بود اما در ابعادی بزرگ‌تر: درگیری مسلحانه‌ی محدود و فرسایشی در سیستان ‌و بلوچستان و کردستان و شاید خوزستان، نظامی‌شدن بیشتر پیرامون، تشدید چرخه‌ی سرکوب در مرکز و یک نتیجه‌ی متناقض یعنی انسجام بیشتر حکومت حول روایت «دفاع از تمامیت سرزمینی».

گروهی که امروز و از پس تجربه‌ی تلخ و خونین دی ۱۴۰۴ هنوز به دنبال «دست دیگری از بازی!» هستند، آگاهانه یا ناآگاهانه هیزم‌کش آتشی هستند که در صورت تحقق، یا به تجزیه‌ی ایران خواهد انجامید -همان چیزی که با چهره‌های برافروخته خط قرمز خود اعلام می‌کنند- و یا زمینه‌ی سرکوب بیشتر و خشن‌تر هر نوعی از جنبش مردمی را فراهم می‌آورند و زمین را برای تحکیم بیشتر سلطه‌ی نیروهای نظامی-امنیتی بر سپهر اجتماعی و سیاسی آینده‌ي ایران فرش می‌کنند.

منابع مورد اشاره در متن:

-Fearon, James D., and David D. Laitin. 2003. "Ethnicity, Insurgency, and Civil War." American Political Science Review 97 (1): 75–90.

-Collier, Paul, and Anke Hoeffler. 2004. "Greed and Grievance in Civil War." Oxford Economic Papers 56 (4): 563–595.

-Wood, Elisabeth Jean. 2003. Insurgent Collective Action and Civil War in El Salvador. Cambridge University Press.

-Salehyan, Idean, Kristian Skrede Gleditsch, and David E. Cunningham. 2011. "Explaining External Support for Insurgent Groups." International Organization 65 (4): 709–744.

-گزارش نظرسنجی درباره نگرش ایرانیان به دین. موسسه‌ی گمان ۱۳۹۹

-بیات، آصف. ۲۰۱۷. انقلاب بدون انقلابیون.

-Chenoweth, Erica, and Maria J. Stephan. 2011. Why Civil Resistance Works: The Strategic Logic of Nonviolent Conflict. Columbia University Press.

Bellin, Eva. 2004. "The Robustness of Authoritarianism in the Middle East: Exceptionalism in Comparative Perspective." Comparative Politics 36 (2): 139–157.

Bellin, Eva. 2012. "Reconsidering the Robustness of Authoritarianism in the Middle East: Lessons from the Arab Spring." Comparative Politics 44 (2): 127–149.