خروج از ان‌پی‌تی: محدودتر شدن راه دیپلماسی و ناکارآمدی بازدارندگی هسته‌ای

قطعنامه پایانی مراسم ۱۳ آبان، موضوع خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، ان‌پی‌تی، را به‌صراحت مطرح کرده است. در بند پنجم این قطعنامه، از مسئولان عالی‌رتبه و مراجع تصمیم‌گیر خواسته شده با بازنگری در منافع و الزامات ادامه عضویت، «خروج عزتمندانه جمهوری اسلامی ایران از این پیمان» را در دستور کار قرار دهند. هم‌زمان، روح‌الله متفکرآزاد و مرتضی محمودی، سخنگوی فراکسیون مقاومت مجلس، نیز در اظهارنظرهای منتشرشده در این روز به خروج از ان‌پی‌تی اشاره کرده‌اند. این موضع‌گیری‌ها به‌خودی‌خود به معنای اتخاذ تصمیم رسمی برای خروج نیستند، اما نشان می‌دهند این مطالبه در فضای سیاسی و تبلیغاتی حکومت برجسته‌تر شده است و با این حال نباید از نظر دور داشت که مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی به طور سربسته با خروج از ان پی تی هم‌صدا نشده است.

پرسش این است که طرح صریح خروج در قطعنامه مراسمی سراسری، چه نسبتی با تصمیم‌گیری در ساختار قدرت دارد: آیا هدف، افزایش فشار در مذاکرات و ارسال پیام بازدارندگی است، یا زمینه‌سازی برای تغییری عملی در سیاست هسته‌ای؟ این پرسش‌ها را با دکتر مهران مصطفوی، فعال سیاسی جمهوری‌خواه و استاد دانشگاه در میان می‌گذاریم:

باید بین مطالبه خروج و استفاده مذاکراتی از آن تمایز قائل شد

مهران مصطفوی معتقد است که برای ارزیابی درخواست خروج از ان‌پی‌تی باید میان دو رویکرد تفاوت گذاشت. او می‌گوید:

  مصطفوی یادآوری می‌کند که در اظهارات مقام‌های اصلی جمهوری اسلامی به موردی برنخورده است که آنان صریحاً خواستار خروج شده باشند:

از نگاه این تحلیلگر، مطرح شدن خروج در سخنان چنین مقام‌هایی بیشتر در خدمت مذاکرات با واشنگتن قرار می‌گیرد. او تفاوت دو رویکرد را این‌گونه توضیح می‌دهد:

تأکید بر «استمرار راهبرد» به معنای حفظ مسیر موجود است

مصطفوی پیام سیزده آبان مجتبی خامنه‌ای را نیز در چارچوب تمایل به ادامه راهبرد موجود تفسیر می‌کند. او به عبارت مربوط به رسیدن به «بازدارندگی مطلق» از راه استمرار راهبرد «ایران هرچه قوی‌تر» در مسیر پیشرفت همه‌جانبه اشاره دارد.

به برداشت او، انتخاب واژه «استمرار» با اعلام تغییر راهبردی در موضوعاتی مانند عضویت در ان‌پی‌تی یا ساخت سلاح هسته‌ای هم‌خوان نیست. مصطفوی می‌گوید:

خروج از پیمان لزوماً همه تعهدات نظارتی را پایان نمی‌دهد

مصطفوی در بررسی پیامدهای حقوقی خروج، مهم‌ترین تغییر را پایان تعهد ایران به نساختن سلاح هسته‌ای می‌داند. او در توصیف این برداشت حقوقی می‌گوید:

با این حال، او میان این موضوع و پایان یافتن همه نظارت‌ها تفاوت می‌گذارد. به گفته مصطفوی، بخشی از تعهدات می‌تواند به قراردادها و توافق‌هایی وابسته باشد که مستقل از عضویت در ان‌پی‌تی هستند.

او برای توضیح، خرید مواد برای راکتور هسته‌ای تهران از آرژانتین را مثال می‌زند: اگر قرارداد مربوط مقرر کرده باشد که ایران تا زمان حضور آن مواد تعهداتی دارد، خروج از ان‌پی‌تی به‌تنهایی آن تعهدات قراردادی را از میان نمی‌برد.

مصطفوی همچنین به بند دوازدهم قطعنامه ۱۹۲۹ اشاره می‌کند که به گفته او، اجرای کامل موافقت‌نامه پادمان ایران را مقرر کرده است. او تعهدات مربوط به همکاری با آژانس و تعلیق فعالیت‌های هسته‌ای را نیز از موضوعات مطرح‌شده در این قطعنامه می‌داند و تأکید می‌کند:

البته او بررسی اعتبار فعلی قطعنامه‌ها را ضروری می‌داند و می‌گوید باید مشخص شود کدام تعهدات همچنان برقرارند. مصطفوی در همین زمینه معتقد است با پایان دوران برجام، برخی قطعنامه‌هایی که محدودیت‌ها را مقرر کرده بودند، عملاً دیگر اعتبار ندارند.

با وجود این ملاحظات، برداشت سیاسی او از خروج روشن است: مصطفوی چنین اقدامی را علامتی از تمایل ایران به حرکت به سمت ساخت سلاح می‌داند. او می‌گوید:

بمب اتم مانع جنگ محدود و خرابکاری نمی‌شود

حامیان خروج از ان‌پی‌تی، آن را با ضرورت تقویت بازدارندگی پیوند می‌دهند، اما مصطفوی این استدلال را درباره جنگ‌های محدود نمی‌پذیرد.

او ابتدا به فاصله میان تصمیم به خروج و امکان اعلام برخورداری از سلاح اشاره می‌کند. به گفته مصطفوی، کشوری که قصد حرکت به سمت ساخت بمب دارد، معمولاً می‌کوشد مقدمات را پیشاپیش فراهم کند تا میان خروج و دستیابی به سلاح فاصله‌ای باقی نماند. او همچنین می‌گوید خروج به یک دوره سه‌ماهه نیاز دارد و مقررات پیمان در این فاصله همچنان قابل اجرا هستند؛ از همین رو، اعلام خروج را نمی‌توان به معنای امکان اعلام برخورداری از بمب در روز بعد دانست.

اما مسئله اصلی از نگاه او، کارآمدی چنین سلاحی در برابر تهدیدهایی است که ایران با آن‌ها مواجه است. مصطفوی می‌گوید:

او بازدارندگی هسته‌ای را عمدتاً به وضعیتی مربوط می‌داند که کل حیات یک کشور در خطر باشد؛ برای مثال، کشوری با حمله اتمی روبه‌رو شود و بتواند با سلاح مشابه پاسخ دهد. به اعتقاد او، ایران اکنون در چنین موقعیتی قرار ندارد. مصطفوی همچنین یادآوری می‌کند که اسرائیل با وجود ادعای به خطر افتادن موجودیتش، تاکنون برای مقابله با ایران از بمب اتم استفاده نکرده است.

از نگاه او، برخورداری از سلاح هسته‌ای مانع ادامه اشکال دیگر درگیری نخواهد شد. او تأکید می‌کند:

منظور مصطفوی از این مشروعیت، امکان توجیه سیاسی و تبلیغاتی اقدامات اسرائیل و آمریکا است. به اعتقاد او، حرکت ایران به سمت ساخت بمب به این دو کشور امکان می‌دهد ادعا کنند هشدارهایشان از ابتدا درست بوده و اقدامات پیشین خود، از جمله بمباران سایت‌های هسته‌ای ایران، را موجه جلوه دهند. این در حالی است که خود مصطفوی آن حملات را خلاف قوانین بین‌المللی و جنایت جنگی توصیف می‌کند.

او پیامدهای چنین مسیری را فراتر از مناسبات نظامی می‌بیند و می‌گوید:

مصطفوی می‌گوید تاکنون ندیده است مقام‌های اصلی جمهوری اسلامی چنین گزینه‌ای را انتخاب کنند. او همچنین مدعی است همه آژانس‌های اطلاعاتی بین‌المللی بر این نظرند که ایران تاکنون فعالیتی در جهت ساخت سلاح هسته‌ای نداشته است.

در پایان، او نقش جریان‌های حامی تغییر دکترین را از زاویه تأثیر مواضعشان بر استدلال‌های اسرائیل ارزیابی می‌کند و می‌گوید:

*این مصاحبه توسط حسین نوش آذر انجام شده و او نیز متن را نوشته است.