درنگی فلسفی ـ فرهنگی درباره قدرت، فرهنگ و ذهنیت انسانی
علی آشوری - چگونه ممکن است انسانی خشونت را ببیند، از آن برنجد و حتی محکومش کند، اما همچنان در بازتولید جهانی مشارکت داشته باشد که آن خشونت را ممکن و موجه میسازد؟ پاسخ را باید فراتر از لحظه وقوع جرم، در سازوکارهای نامرئی فرهنگ، وابستگی هویتی ما به جهانهای معنایی آشنا و تبدیل باورهای تاریخی به بداهتهای تغییرناپذیر جستوجو کرد.

شکستن چرخه خشونت
فراتر از لحظه وقوع خشونت
خشونت را معمولاً در لحظه وقوع آن جستوجو میکنیم؛ در کنشی که به دیگری آسیب میرساند، در ارادهای که بر حذف یا انقیاد او استوار است و در ساختارهایی که امکان اعمال این اراده را فراهم میکنند. اما این نگاه، اگرچه بخشی از واقعیت را آشکار میکند، برای فهم تداوم خشونت کافی نیست. خشونت پیش از آنکه در هیئت یک عمل ظاهر شود، ممکن است در شیوه فهم جهان، در تعریف انسان و در مرزبندی میان کسانی که شایسته برخورداری از حقوق و کرامتاند و کسانی که میتوان آنها را از این دایره خارج کرد، زمینههای خود را ساخته باشد.

از این منظر، مسئله فقط وجود کسانی نیست که خشونت میکنند؛ مسئله شکلگیری جهانی است که در آن خشونت میتواند قابل تصور، قابل توجیه و حتی ضروری جلوه کند. جهانی که در آن برخی اشکال سلطه و حذف، نه بهعنوان مناسباتی تاریخی و قابل تغییر، بلکه بهمثابه بخشهایی طبیعی از نظم زندگی پذیرفته میشوند.
برای فهم این وضعیت باید رابطه فرهنگ، قدرت و خشونت را از قالب یک رابطه ساده علت و معلولی خارج کرد. فرهنگ صرفاً بستری نیست که خشونت در آن اتفاق میافتد و قدرت نیز فقط نیرویی نیست که آن را به اجرا درمیآورد. این سه در فرایندی متقابل، یکدیگر را شکل میدهند: مناسبات قدرت بر تولید و تثبیت معنا تأثیر میگذارند؛ معنا به مناسبات قدرت مشروعیت میبخشد و خشونت، در صورت استمرار، میتواند به بازسازی هر دوی آنها کمک کند.
فرهنگ و تولید بداهتها
فرهنگ تنها مجموعهای از ارزشها، سنتها و باورهای بهارثرسیده نیست؛ نوعی نظام ادراکی است که تعیین میکند چه چیزی دیده شود، چه چیزی اهمیت پیدا کند و چه تجربهای امکان ورود به حافظه جمعی را داشته باشد. انسان در خلأ به جهان نمینگرد. او درون زبان، روایتهای تاریخی، مناسبات اجتماعی و نظامی از ارزشگذاری رشد میکند که پیشاپیش حدود فهم و داوری او را تحت تأثیر قرار دادهاند.
در این میان، یکی از مهمترین سازوکارهای استمرار فرهنگ، تبدیل باورهای تاریخی به بداهتهای اجتماعی است. برخی تصورات بهتدریج چنان در زندگی روزمره رسوخ میکنند که دیگر بهعنوان باورهایی قابل بررسی و نقد تجربه نمیشوند؛ به صورت اموری طبیعی، قطعی و گاه تغییرناپذیر درمیآیند. فرد دیگر احساس نمیکند که از منظر یک چارچوب فرهنگی خاص به جهان مینگرد؛ بل، تصور میکند جهان اساساً همانگونه است که او آن را میبیند.
این بداهتها از طریق زبان، آموزش، حافظه تاریخی، آیینها و تجربههای جمعی بازتولید میشوند. قدرت آنها نیز دقیقاً در همین نامرئی بودن است. آنچه به بدیهیترین بخش زندگی ذهنی انسان تبدیل شده، کمتر در معرض پرسش قرار میگیرد؛ زیرا پیش از آنکه به موضوع داوری تبدیل شود، خود به معیاری برای داوری درباره سایر امور بدل شده است.
در چنین وضعیتی، قدرت الزاماً نیازی به تحمیل مداوم اراده خود ندارد. بخشی از کارکرد آن در شکل دادن به افق ادراکی جامعه تحقق پیدا میکند؛ در تعیین اینکه چه چیزی طبیعی، مشروع، ضروری یا ناممکن به نظر برسد.
وقتی خشونت از نظر پنهان میماند
یکی از پیامدهای عمیق درونی شدن این بداهتها، تغییر در شیوه ادراک خشونت است. خشونت همیشه به معنای انکار آشکار رنج نیست. گاهی رنج دیده میشود، اما معنای آن به گونهای تغییر میکند که زمینههای شکلگیری و مسئولیتهای مرتبط با آن پنهان میمانند. گاهی قربانی به موضوع داوری تبدیل میشود و گاهی رنج او در چارچوب ضرورتهای تاریخی، امنیت جمعی یا حفظ یک آرمان بازتفسیر میشود.
در اینجا با وضعیتی پیچیدهتر از توجیه ساده خشونت روبهرو هستیم. مسئله این نیست که فرد واقعیت را نمیبیند؛ بل واقعیت را درون نظمی از معنا تفسیر میکند که پیشاپیش برخی از داوریها را معتبر و برخی دیگر را ناممکن ساخته است.
مرزبندی میان خودی و دیگری، وفاداری و خیانت، حق و باطل یا خیر جمعی و مصلحت فردی میتواند بهتدریج دامنه شمول ارزشهای اخلاقی را محدود کند. در این وضعیت، دیگری دیگر بهعنوان انسانی مستقل با تجربه، رنج و حقوق خاص خود درک نمیشود، دیگری به نمادی از تهدید، مانع یا خطری برای بقای یک نظم معنایی تبدیل میشود.
خشونت در چنین بستری فقط به معنای آسیب رساندن به دیگری نیست؛ میتواند با محروم کردن او از جایگاه یک انسان برخوردار از کرامت، پیشاپیش در سطح ادراک و زبان آغاز شده باشد.
انسان و وابستگی به جهان معنایی خویش
اما تداوم این وضعیت را نمیتوان تنها با سازوکارهای اجتماعی و فرهنگی توضیح داد. انسان خود در بازتولید جهانی مشارکت میکند که هویت و احساس تعلقش درون آن شکل گرفته است.
باورها معمولاً از تجربههای زندگی جدا نیستند. آنها با خاطرات شخصی، میراث خانوادگی، روابط عاطفی، تعلقات اجتماعی و تصویری که فرد از گذشته و خویشتن خود ساخته است، درهم میآمیزند. به همین دلیل، تردید در یک نظام فکری بنیادین ممکن است به معنای تردید در تمام جهانی باشد که فرد در آن خود را شناخته است.
از این منظر، وفاداری به یک نظام فکری همیشه ناشی از پذیرش آگاهانه و سنجیده مبانی آن نیست. گاهی این وفاداری به دلیل پیوندی است که میان آن نظام و احساس امنیت، تعلق و تداوم هویت برقرار شده است.
اینجاست که تناقض اصلی آشکار میشود: فرد ممکن است خشونت را ببیند، از آن آزرده شود و حتی آن را محکوم کند، اما همچنان نتواند از چارچوبی فاصله بگیرد که امکان توجیه آن خشونت را فراهم آورده است. زیرا خروج از آن چارچوب صرفاً تغییر یک عقیده نیست ،مستلزم بازنگری در حافظه، وفاداریها، روابط و روایت فرد از گذشته خویش است.
گاهی انسان برای حفظ پیوستگی هویت خود، واقعیتهای ناسازگار را به گونهای تفسیر میکند که جهان آشنایش فرو نریزد. در این حالت، دفاع از یک نظام فکری میتواند بیش از آنکه دفاع از درستی نظری آن باشد، تلاشی برای حفظ جهانی باشد که فرد بدون آن قادر به تعریف خود نیست.
باز تولید قدرت از طریق تفسیر واقعیت
نظامهای فکری زمانی از توان ماندگاری بیشتری برخوردار میشوند که بتوانند حتی تجربههای متناقض را درون چارچوب معنایی خود جذب کنند. شکستها به توطئه نسبت داده میشوند، خشونتها ضرورت تاریخی تلقی میشوند، قربانیان در معرض داوری قرار میگیرند و منتقدان به بیرون از دایره تعلق رانده میشوند.
در چنین وضعیتی، واقعیت نهتنها قادر به اصلاح نظام فکری نیست، چه بسا گاهی به ماده خامی برای تقویت همان نظام تبدیل میشود. این یکی از پیچیدهترین شکلهای مصونیت ایدئولوژیک است: چارچوبی که به جای آنکه در پرتو تجربه تاریخی مورد بازنگری قرار گیرد، تجربه تاریخی را به گونهای تفسیر میکند که بقای آن تضمین شود.
البته تمایز میان یک اندیشه و عملکرد کسانی که به نام آن عمل میکنند، بهخودیخود ناموجه نیست. هیچ اندیشهای را نمیتوان بدون بررسی نسبت میان مبانی نظری و زمینههای تاریخیاش با تمام رفتارهای منتسب به آن یکسان دانست. اما این تمایز هنگامی به سازوکاری برای مصونسازی تبدیل میشود که هیچ امکان مشخصی برای بررسی سهم مبانی نظری و ساختارهای مرتبط با آن در شکلگیری خشونت باقی نگذارد. در اینجا قدرت تنها از طریق کنترل رفتارها عمل نمیکند؛ در سازمان دادن به حافظه، تعیین حدود تفسیر و شکل دادن به معیارهای تشخیص واقعیت نیز مشارکت دارد. به همین دلیل، فهم خشونت مستلزم توجه به آن دسته از مناسبات و سازوکارهایی است که حتی پس از وقوع خشونت، امکان تداوم و بازتولید آن را فراهم میکنند.
فرسایش تخیل اخلاقی
یکی از عمیقترین پیامدهای این فرایند، محدود شدن تخیل اخلاقی انسان است. تخیل اخلاقی به معنای توانایی تصور تجربه دیگری و درک رنج او مستقل از تعلقات، هویت و منافع خود است. این ظرفیت به انسان امکان میدهد از مرزهای جهان آشنای خویش فراتر رود و دیگری را نه صرفاً در نسبت با خود، که همچون انسانی مستقل و برخوردار از کرامت به رسمیت بشناسد.
هرگاه این ظرفیت به مرزهای هویت جمعی محدود شود، دامنه شمول اخلاق نیز محدود میشود. فرد ممکن است همچنان از عدالت، حقیقت و اخلاق سخن بگوید، اما این مفاهیم در عمل فقط درباره کسانی اعتبار پیدا کنند که در دایره تعلق و همهویتی او قرار دارند.
در این وضعیت، تناقض میان گفتار اخلاقی و رفتار خشونتآمیز الزاماً به شکل یک تعارض آشکار تجربه نمیشود؛ زیرا معیارهای اخلاقی از ابتدا به گونهای تنظیم شدهاند که برخی انسانها را از شمول کامل آنها خارج میکنند.
از این رو، خشونت فقط بدنها و زندگیها را هدف قرار نمیدهد؛ میتواند افق مشترک انسانی را نیز فرسوده کند. آنچه آسیب میبیند، صرفاً رابطه میان قربانی و عامل خشونت نیست، خود امکان به رسمیت شناختن دیگری بهعنوان انسانی همارز با خویشتن نیز هست
گسست از جهان بداهتها
تداوم خشونت را باید در پیوند میان آنچه جامعه انجام میدهد و آنچه قادر به تصور، تشخیص و پذیرش آن است بررسی کرد. یک نظم اجتماعی زمانی به بازتولید خشونت نزدیک میشود درواقع فقط امکان اعمال آن را فراهم نمی کند، زبان توصیف، معیارهای داوری و ساختارهای معنایی لازم برای توجیه یا نادیده گرفتن آن را نیز در اختیار داشته باشد.
از همین روی ، فاصله گرفتن از یک جهان فکری خشونتزا صرفاً تغییر موضع یا مخالفت با یک رفتار مشخص نیست. این گسست مستلزم بازنگری در بداهتهایی است که در طول زمان طبیعی و تغییرناپذیر جلوه کردهاند؛ مستلزم بازخوانی حافظهای است که بخشی از واقعیت را به حاشیه رانده و بازیابی ظرفیتی است که به واسطه آن میتوان رنج دیگری را مستقل از مرزبندیهای هویتی و تعلقات جمعی فهمید.
این فرایند، بازگشت به نقطهای خنثی و بیرون از تاریخ و فرهنگ نیست؛ چنین نقطهای اساساً وجود ندارد. مسئله، دستیابی به نوعی فاصله انتقادی با جهان معناییای است که در آن شکل گرفتهایم؛ توانایی دیدن تاریخی بودن باورها، تشخیص سهم مناسبات قدرت در تولید آنها و باز نگه داشتن امکان بازنگری در آنچه بدیهی و تغییرناپذیر به نظر میرسد.
خشونت همچون یک نظم معنایی
خشونت زمانی از مرز یک کنش فراتر میرود و به بخشی از نظم زندگی تبدیل میشود که شیوه دیدن جهان را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در آن نقطه، مسئله دیگر فقط حضور کسانی نیست که خشونت میکنند؛ مسئله شکلگیری جهانی است که در آن خشونت میتواند اتفاق بیفتد، توجیه شود، به فراموشی سپرده شود و حتی پس از آشکار شدن پیامدهایش، همچنان در همان چارچوب معنایی به حیات خود ادامه دهد. در چنین جهانی، انسان ممکن است از خشونت آسیب ببیند، آن را محکوم کند و در عین حال به بازتولید همان بداهتهایی ادامه دهد که خشونت در بستر آنها امکانپذیر شده است. این تناقض را نمیتوان صرفاً به تعصب یا ناآگاهی نسبت داد؛ زیرا ریشه آن در پیوند عمیق میان قدرت، فرهنگ، هویت و شیوه ادراک واقعیت قرار دارد.
می شود گفت، مهمترین مسئله در فهم نسبت انسان و خشونت همین باشد: خشونت فقط آن چیزی نیست که انسان با دیگری انجام میدهد؛ بخشی از آن در جهانی شکل میگیرد که انسان از طریق آن دیگری را میبیند، درباره او داوری میکند و جایگاهش را در نظم زندگی تعیین میکند. از این منظر، بازاندیشی در نسبت فرهنگ و قدرت، پیش از آنکه صرفاً نقد یک نظام فکری باشد، تلاشی برای فهم و بازشناسی آن جهان معنایی است که امکان خشونت را در خود جای داده است.
منابع:
1. Gramsci, Antonio. Quaderni del carcere. Edited by Valentino Gerratana. 4 vols. Turin: Einaudi, 1975.
English translation: Selections from the Prison Notebooks. Edited and translated by Quintin Hoare and Geoffrey Nowell-Smith. London: Lawrence & Wishart, 1971.
2. Adorno, Theodor W., Else Frenkel-Brunswik, Daniel J. Levinson, and R. Nevitt Sanford. The Authoritarian Personality. New York: Harper & Brothers, 1950.





نظرها
نظری وجود ندارد.