قتل سوگند صیادی؛ وقتی قانون و فرهنگ پدرسالارانه به هم میرسند
پس از مرگ سوگند صیادی، دانشآموز ۱۶ساله در کرمانشاه، انجمن جامعهشناسی ایران خواستار بازنگری در قوانین و تقویت حمایت از زنان و دختران در معرض خشونت شد. مهرداد درویشپور، جامعهشناس، در گفتوگو با زمانه توضیح میدهد که ترس از مجازات، فشار اجتماعی و وابستگی به خانواده چگونه راه کمکخواستن را بر دختران میبندد. به اعتقاد او، برای حفاظت بهموقع از دختران، اصلاح قوانین باید همزمان با تقویت نقش مدرسه و خانههای امن و تغییر هنجارهایی پیش برود که کنترل زندگی زنان و دختران را موجه جلوه میدهند.

سوگند صیادی و درخواست کمکی که بی پاسخ ماند
در پی مرگ سوگند صیادی، دانشآموز ۱۶ساله در کرمانشاه، انجمن جامعهشناسی ایران در بیانیهای درباره تداوم خشونتهای مرگبار علیه زنان و دختران هشدار داده است. سازمان حقوق بشری ههنگاو گزارش داده که سوگند به دست پدرش کشته شده و پیش از مرگ، مسئولان مدرسه را از خطری که تهدیدش میکرد باخبر کرده بود. آموزشوپرورش کرمانشاه تماس مدیر با پدر و دخالت مدرسه را رد کرده است. روشنشدن آنچه بر سوگند گذشت، مستلزم بررسی شفاف این روایتهاست. این پرونده در عین حال پرسشی فوری پیش روی آموزشوپرورش و نهادهای حمایتی میگذارد. وقتی دانشآموزی میگوید بازگشت به خانه جانش را به خطر میاندازد، چه کسی مسئول ارزیابی خطر و تأمین امنیت اوست؟
انجمن جامعهشناسی ایران تکرار قتلهای خانگی و موسوم به «ناموسی» را به تداوم مناسبات پدرسالارانه و عقبماندن سازوکارهای حقوقی، آموزشی و حمایتی از تحولات جامعه پیوند میدهد. در چنین مناسباتی، ترس از خشونت میتواند به ابزاری برای کنترل زندگی دختران تبدیل شود و کمکخواستن را هم برایشان پرهزینه کند. انجمن خواستار بازنگری در قوانین و سیاستهای اجتماعی، آموزش حرفهای معلمان و مشاوران، گسترش مددکاری در مدارس و محلهها و افزایش دسترسی به خانههای امن است. پرسش برای گفتوگو این است که این پیشنهادها چگونه میتوانند به یک مسیر عملی برای حفاظت تبدیل شوند تا با نخستین گزارش خطر، مدرسه بداند به کجا اطلاع دهد و نهاد مسئول بتواند بهموقع مداخله کند. با دکتر مهرداد درویشپور گفتوگو کردهایم:
ترس از مجازات و وابستگی به خانواده کمکخواستن را دشوار میکند
درویشپور خشونت ناموسی را از جدیترین مشکلات زنان و دختران، بهویژه دختران خردسال، نوجوان و جوان، در جوامعی میداند که فرهنگ پدرسالارانه در آنها نیرومندتر است. به گفتهٔ او، این خشونتها هر سال جان شمار زیادی را میگیرند و تکرارشان در ایران نشانهٔ نفوذ فرهنگ و ساختار پدرسالارانه است. او در توضیح آنچه امکان واکنش به خشونت را محدود میکند، از موقعیت دختری میگوید که برای ادامهٔ زندگی روزمره همچنان به همان خانوادهای وابسته است که در آن احساس خطر میکند.
دختری که در خانوادهای با فرهنگ سنتی، دینی و پدرسالارانه زندگی میکند، ممکن است از ترس مجازات کمک نخواهد. فشار افکار عمومی هم میتواند در او احساس شرم ایجاد کند. علاوه بر این، کودکان و نوجوانان ممکن است از رفتار والدینشان بهشدت ناراضی باشند و همچنان از نظر عاطفی، اقتصادی، اجتماعی و در زندگی روزمره به آنها وابسته بمانند. حتی اگر جرئت کنند با این رفتارها مخالفت کنند، این مخالفت میتواند برایشان هزینهٔ سنگینی داشته باشد.
درویشپور به تجربهٔ کشورهایی اشاره میکند که امکانات دولتی، خانههای امن و ظرفیت مدارس را برای افزایش آگاهی و توان مقابلهٔ دختران نوجوان به کار میگیرند. در این تجربهها، آموزش از شناخت برابری جنسیتی آغاز میشود و به حق فرد بر بدن خود و امکان واکنش به تعرض یا کنترل زندگی جنسی میرسد، حتی اگر فشار از سوی والدین باشد.
او در ایران از تحولی سخن میگوید که به زندگی روزمره راه یافته و نمود سیاسیاش را در جنبش «زن، زندگی، آزادی» پیدا کرده است. درویشپور تغییر الگوهای زندگی و رفتار جنسی را محدود به نسل جوان نمیداند، هرچند جلوههای آن را بهویژه در زندگی دختران جوان برجسته میبیند.
در جامعهای مانند ایران با یک ناسازه روبهرو هستیم. در لایههای عمیق جامعه، بهویژه در نسل جوان، انقلابی فرهنگی و تحولی آرام در زمینهٔ روابط جنسی شکل گرفته که نمود سیاسی آن را در جنبش «زن، زندگی، آزادی» دیدیم. خواستِ داشتن دوستپسر، ازدواج نکردن، ادامهٔ تحصیل، آزاد بودن، شیک پوشیدن و اختیار داشتن بر زندگی جنسی، بخشی از زندگی روزمرهٔ نسل جوان، بهویژه دختران جوان، شده است. این تحول هم حاصل آگاهی جنسیتی است و هم حاصل شیوهٔ زندگیای که این نسل با انقلاب آرام جنسی خود رقم زده است.
به ارزیابی او، در همان حال که این خواستها در جامعه گسترش یافتهاند، حکومت، نهادها و نظام آموزشی ایران از ارزشهای سنتی و دینی پاسداری میکنند و قوانین در جهت بهبود موقعیت زنان و دختران جوان تغییر نکردهاند. او در این شکاف، زمینهای برای دوام نوعی مشروعیت ضمنی و نسبی برای قتلهای ناموسی میبیند.
بخشی از مردان در برابر استقلال زنان فشار را تشدید میکنند
درویشپور برای توضیح واکنش مردان به تغییر مناسبات جنسیتی، به پژوهشهایش دربارهٔ مردانگی و قدرت زنان رجوع میکند. در الگوی نخست که آن را «مردانگی ملوّن» میخواند، مردان تا اندازهای خود را با شرایط تازه وفق میدهند، اما در عمل میان پذیرش تغییر و عقبنشینی نوسان دارند. او این الگو را در ایران گسترده میداند. الگوی دوم، «مردانگی نوین» یا «مردانگی بدیل»، به مردانی اشاره دارد که بهواسطهٔ شرایط تحصیلی، طرز تلقی یا تأثیرپذیری از ارزشهای مدرنیته، نگاه بازتری به این تغییرات دارند. به ارزیابی درویشپور، این گروه در ایران کوچک است و بخشی از آن در جنبش «زن، زندگی، آزادی» با خواستههای زنان همراهی کرد. او در توضیح واکنش سوم از پشتوانهای میگوید که به مردانِ خواهان بازگرداندن نظم پیشین امکان میدهد فشار بر دختران را بیشتر کنند.
گروه گستردهٔ دیگری در جامعهٔ ایران از پشتیبانی قانونی، فرهنگی و اجتماعی برخوردار است. این مردان در برابر قدرتگرفتن زنان و دختران جوان و به چالش کشیدهشدن هنجارها احساس تهدید میکنند و میکوشند عقربهٔ زمان را به عقب برگردانند. از این گرایش بهعنوان «مردانگی نوستالژیک» یا واپسگرا یاد میشود که در پی اعمال کنترل مطلق است. دختران در دهههای اخیر، بهرغم قوانین و هنجارهای حاکم، توان بیشتری برای به چالش کشیدن این مناسبات پیدا کردهاند. مردانِ این گروه با توسل بیشتر به خشونت، تهدید و فشار فرهنگی میکوشند آنها را در انقیاد نگه دارند. در چنین وضعی، دختران از کمترین پشتیبانی برخوردارند.
او نحوهٔ مجازات پدر در صورت قتل دخترش را نمونهای از پشتوانهٔ قانونی این مناسبات میداند و آن را با تعبیر «تخفیف در مجازات» توصیف میکند. از نگاه درویشپور، این وضعیت به خشونت علیه زنان، بهویژه خشونت ناموسی، درجهای از مشروعیت میدهد. او تغییر قانون و تشدید مجازات خشونت علیه زنان را از نخستین اقداماتی میداند که برای حمایت از افراد خشونتدیده انجام میشود.
مدرسه میتواند راه دسترسی به حمایت را باز کند
درویشپور برای توضیح نقش مدرسه، از تجربهٔ سوئد مثال میزند. به گفتهٔ او، مدرسه با دیدن نشانهای از خشونت یا ستم ناموسی در خانه، به مراجع مسئول اطلاع میدهد و میکوشد امکان گفتوگو با دختر و دسترسی او به حمایت اجتماعی را فراهم کند. او به مواردی اشاره میکند که دختران پس از تهدید در خانه تحت حفاظت قرار گرفتهاند و برای حفظ جانشان دسترسی والدین به آنها قطع شده است. در ارزیابی درویشپور، نگرشی که زن را مایملک مرد و فرزند را مایملک والدین میداند، بر نحوهٔ واکنش به خطر در ایران اثر میگذارد. او میگوید مدرسهای که در چارچوب قوانین و هنجارهای حاکم فعالیت میکند، برای اقدام برخلاف این نگرش با دشواری روبهروست. با این حال، دورکردن کودک از محیط خطر و قرار دادن او تحت مراقبت را وظیفهٔ جامعه میداند.
درویشپور در ارزیابی پروندهٔ سوگند به روایتی استناد میکند که بر اساس آن، سوگند در برابر مدرسه از خطر کشتهشدن در صورت بازگشت به خانه گفته و پدرش همانجا او را زده است. آموزشوپرورش کرمانشاه دخالت مدرسه را رد کرده است. درویشپور، بر پایهٔ روایتی که در مصاحبه بیان میکند، بیاعتنایی مسئولان مدرسه را بهشدت نقد میکند و مدرسه، دولت و نظام آموزشی و قانونی را در آنچه بر سوگند گذشت و در موارد مشابه سهیم میداند. او دربارهٔ امکان مداخله در آن موقعیت میگوید:
قانون باید دستکم امکان شکایت علیه پدر و حمایت از کودک را فراهم کند. حتی اگر حمایت قانونی گستردهای در کار نباشد، در ایران شبکههای داوطلبانهٔ زنان و خانههای امن وجود دارند. این امکانات بخشی از راه حمایتاند. اگر معلم یا مدیر مدرسه بهجای فرستادن دختر به خانه یا بیاعتنایی به خطر، فوراً با یک خانهٔ امن تماس میگرفت، شاید سوگند زنده میماند.
او شبکههای داوطلبانهٔ زنان و خانههای امن را از فوریترین راههای یاری به دختران در معرض خطر میداند و تأکید میکند که استفاده از این امکانات به همکاری چندجانبه نیاز دارد، از امکان بیان خطر از سوی دختر تا همکاری مدرسه.
اصلاح قانون، حمایت و تغییر فرهنگی باید همزمان پیش بروند
درویشپور در پاسخ به مسئلهٔ اولویتها، از تغییر قوانینی آغاز میکند که آنها را پدرسالارانه و زنستیز میداند. او خواهان افزایش شدید مجازات خشونت علیه زنان و فراهمشدن امکان حمایت قانونی است. مدرسه و دبیرستان را هم از مهمترین محیطهایی میداند که دختران نوجوان بیرون از خانواده در آن حضور دارند. از نظر او، این جایگاه ایجاب میکند که مدرسه هم امکانات حمایتی بیشتری داشته باشد و هم آموزش حقوق زنان را گسترش دهد.
درویشپور در کنار این تغییرات، اعتراض عمومی را راهی برای افزایش حساسیت به زنکشی و خشونت ناموسی میداند. او برای رسانهها نقشی مهم در گسترش آگاهی دربارهٔ خشونت و حق زنان و دختران بر بدن و زندگی جنسی خود قائل است. به اعتقاد او، اعتراض مردان به این خشونتها نیز میتواند به طرد اجتماعی رفتارهایی کمک کند که عاملان خشونت با اتکا به هنجارهای مردسالارانه توجیه میکنند.
از نگاه او، این مسئولیت متوجه کل جامعه است. او سکوت عمومی، بهویژه سکوت مردان، را نوعی همدستی غیرمستقیم میداند و برای توضیح آن میان رفتار عامل خشونت و واکنش کسانی که شاهد خشونتاند یا از آن باخبر میشوند، تمایز میگذارد.
در جامعهشناسی خشونت از «خشونت فعال» و «خشونت منفعل» صحبت میشود. عامل خشونت، خشونت فعال را اعمال میکند. کسانی که شاهد خشونتاند یا از آن باخبر میشوند و با سکوت یا بیاعتنایی واکنش نشان میدهند، در بازتولید چرخهٔ خشونت نقش دارند. این همان خشونت منفعل است. از این رو، کل جامعه باید علیه خشونت علیه زنان و دختران جوان، از جمله خشونت ناموسی، صدای اعتراضش را بلند کند. هرچه مردان در این زمینه فعالتر شوند، در عقبراندن فرهنگ مردسالاری میان مردانی که با اتکا به آن خشونت خود را توجیه میکنند، نقش مؤثرتری خواهند داشت.
*این مصاحبه را حسین نوشآذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.






نظرها
نظری وجود ندارد.