تهدید در برابر ترانزیت: آیا ایران در قفقاز جنوبی از تقابل به مذاکره روی می‌آورد؟
تصویب توافق مربوط به مسیر موسوم به «ترامپ» در پارلمان ارمنستان و واکنش تهدیدآمیز علی‌اکبر ولایتی، بار دیگر جایگاه ایران در معادلات قفقاز جنوبی را به موضوع بحث تبدیل کرده است. مسعود دلبری، کارشناس انرژی، در گفت‌وگو با رادیو زمانه می‌گوید نگرانی اصلی تهران، فراتر از حضور آمریکا و تقویت موقعیت ترکیه و جمهوری آذربایجان، کاهش نفوذ ایران در تصمیم‌گیری‌های منطقه‌ای است. او ارجاع ولایتی به معاهده ترکمنچای را بازتاب نوعی نگاه تاریخی به قفقاز به‌عنوان حوزه نفوذ ایران می‌داند و معتقد است تهران، با وجود محدودیت ابزارهای عملی، همچنان می‌تواند از راه دیپلماسی بر چگونگی اجرای توافق تأثیر بگذارد.
زمانه در گفت‌وگو با مسعود دلبری
گذرگاه زنگزور
اظهارات اخیر علی‌اکبر ولایتی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی در امور بین‌الملل، درباره ارمنستان و کریدور زنگزور، بار دیگر مسئله جایگاه ایران در معادلات امنیتی قفقاز جنوبی را مطرح کرده است. ولایتی در واکنش به تصویب توافق مربوط به مسیر موسوم به «ترامپ» (TRIPP) در پارلمان ارمنستان، با لحنی تهدیدآمیز از نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر این کشور، انتقاد کرده و گفته است که ایران «با یا بدون روسیه» از امنیت قفقاز دفاع خواهد کرد. این موضع‌گیری در شرایطی صورت می‌گیرد که آمریکا در پی گسترش نقش اقتصادی و راهبردی خود در منطقه است و جمهوری آذربایجان و ترکیه نیز از توسعه مسیر ارتباطی میان آذربایجان و نخجوان حمایت می‌کنند. پرسش این است که آیا تهران صرفاً نگران حضور قدرت‌های خارجی در نزدیکی مرزهای خود است یا می‌کوشد در شکل‌گیری نظم جدید قفقاز جنوبی نقشی تعیین‌کننده داشته باشد؟
ارجاع ولایتی به معاهده ترکمنچای در سال ۱۸۲۸ و تأکید او بر اینکه قفقاز از دوران باستان تا دربند داغستان حائل امنیتی ایران بوده، به این موضع‌گیری بُعدی تاریخی می‌دهد. معاهده ترکمنچای، که به دنبال شکست ایران قاجاری از روسیه منعقد شد، نه‌تنها به واگذاری سرزمین‌هایی در قفقاز انجامید، بلکه نماد پایان بخش مهمی از نفوذ تاریخی ایران در این منطقه نیز بود. از این منظر، سخنان ولایتی را می‌توان تلاشی برای احیای تصوری از جایگاه ژئوپلیتیکی ایران پیش از ترکمنچای دانست؛ تصوری که بر اساس آن، ایران خود را نه صرفاً همسایه قفقاز، بلکه یکی از قدرت‌های صاحب حق در تعیین ترتیبات امنیتی آن می‌داند. البته این برداشت به معنای طرح ادعای ارضی نیست، بلکه به پرسش از حدود نفوذ و اختیاراتی مربوط می‌شود که تهران برای خود در منطقه قائل است.
با این حال، واقعیت ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی در دو قرن گذشته دگرگون شده است. ارمنستان و جمهوری آذربایجان دولت‌هایی مستقل‌اند، نفوذ روسیه با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو شده و آمریکا و ترکیه در پی گسترش حضور خود در منطقه‌اند. در چنین شرایطی، مخالفت جمهوری اسلامی با کریدور زنگزور با تناقضی روبه‌روست: تهران از یک‌سو بر ضرورت حفظ حاکمیت و تمامیت ارضی ارمنستان تأکید می‌کند و از سوی دیگر، می‌خواهد در تعیین ترتیبات امنیتی و ارتباطی داخل خاک این کشور نقش داشته باشد. پرسش اصلی این است که آیا جمهوری اسلامی ابزارهای دیپلماتیک، اقتصادی و امنیتی لازم برای تأثیرگذاری بر این تحولات را در اختیار دارد، یا تأکید بر پیشینه تاریخی ایران در قفقاز و استفاده از زبان تهدید، بیش از آنکه بیانگر قدرت عملی تهران باشد، نشانه نگرانی آن از کاهش نفوذ منطقه‌ای است؟ این موضوعات را با آقای مسعود دلبری، کارشناس انرژی در میان گذاشتیم:
تغییر اصلی در قفقاز، ورود آمریکا به ترتیبات منطقه‌ای است
مسعود دلبری معتقد است برای درک اهمیت توافق مربوط به مسیر TRIPP باید از واقعیت‌های میدانی آغاز کرد؛ واقعیت‌هایی که به گفته او گاهی در هیاهوی تهدیدها و تحلیل‌های سیاسی نادیده گرفته می‌شوند.
او توضیح می‌دهد که مسیر موسوم به «ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» به توافقی مربوط می‌شود که در نشست واشنگتن میان نیکول پاشینیان و الهام علی‌اف شکل گرفت. هدف این طرح، ایجاد یک مسیر ارتباطی از استان سیونیک در جنوب ارمنستان است که جمهوری آذربایجان را به نخجوان متصل می‌کند.
به گفته دلبری، تصویب توافق در پارلمان ارمنستان، آن را از یک ایده دیپلماتیک به تعهدی حقوقی نزدیک‌تر کرده است. دولت ارمنستان اعلام کرده که زیرساخت‌های این مسیر تحت حاکمیت، صلاحیت قضایی و نظارت امنیتی این کشور باقی خواهند ماند و نه حاکمیت ارمنستان واگذار خواهد شد و نه مرز آن با ایران قطع می‌شود. دلبری تأکید می‌کند که این موضع رسمی باید در کنار روایت مقام‌های ایرانی قرار گیرد. با این حال، او تغییر اصلی را نه در خود مسیر، بلکه در مناسبات قدرت منطقه‌ای می‌بیند:
به گمان من، تغییر اصلی در خود مسیر نیست، بلکه در منطق حاکم بر مناسبات منطقه است.
او توضیح می‌دهد که تا پیش از تحولات اخیر قره‌باغ، معادلات قفقاز جنوبی عمدتاً بر سه ضلع استوار بود: روسیه به‌عنوان تضمین‌کننده امنیت، ایران به‌عنوان همسایه جنوبی و عامل ایجاد توازن، و ترکیه در کنار جمهوری آذربایجان. جنگ‌ها و تحولات قره‌باغ این ساختار را تغییر دادند. درگیری روسیه در جنگ اوکراین و کاهش اعتماد ایروان به تضمین‌های سازمان پیمان امنیت جمعی نیز ارمنستان را به‌تدریج به سمت غرب سوق داد. او تأکید می‌کند:
امروز یک چیز تازه به این ماجرا اضافه شده و آن واشنگتن و آمریکاست که از یک بازیگر دور و حاشیه‌ای به یک شریک رسمی در یک زیرساخت منطقه‌ای تبدیل می‌شود. این برای تهران یک تغییر کیفی است، نه کمی.
نگرانی امنیتی، رقابت ترانزیتی و کاهش اعتبار منطقه‌ای ایران
دلبری نگرانی‌های جمهوری اسلامی درباره مسیر جدید را در سه سطح بررسی می‌کند.
نخستین نگرانی، ژئوپلیتیکی و امنیتی است. او با اشاره به موقعیت مرز ایران و ارمنستان در نزدیکی استان سیونیک می‌گوید تهران نگران است که حضور آمریکا، حتی اگر به شکل ایجاد پایگاه نظامی نباشد، از طریق شرکت‌های تجاری، قراردادها، نیروهای امنیتی خصوصی و فناوری‌های نظارتی، ابعاد اطلاعاتی و امنیتی پیدا کند.
به اعتقاد او، این نگرانی در ادبیات ولایتی نیز دیده می‌شود؛ به‌ویژه آنجا که از حضور ترامپ و متحدانش در مرزهای شمالی ایران سخن می‌گوید.
نگرانی دوم به تقویت موقعیت ترکیه و جمهوری آذربایجان مربوط می‌شود. دلبری معتقد است مسیر نخجوان برای باکو و آنکارا صرفاً یک جاده نیست، بلکه می‌تواند پیوند ارتباطی پیوسته‌ای از ترکیه تا جمهوری آذربایجان و آسیای مرکزی ایجاد کند.
از نگاه او، شکل‌گیری چنین مسیری بدون مشارکت ایران می‌تواند بخشی از جایگاه ترانزیتی کشور را در ارتباطات شمال به جنوب و شرق به غرب تضعیف کند؛ جایگاهی که تهران تاکنون آن را یکی از مزیت‌های ژئوپلیتیکی خود می‌دانسته است.
اما دلبری نگرانی سوم را مهم‌تر از دو مورد دیگر می‌داند: کاهش نفوذ و اعتبار منطقه‌ای ایران. او می‌گوید:
اینجا کمتر درباره جاده و بیشتر درباره پیام این جاده و این قرارداد صحبت می‌کنیم. وقتی ارمنستان، که تهران آن را شریکی قابل اتکا می‌دانست، بدون جلب رضایت ایران چنین توافقی را تصویب می‌کند، این یعنی ابزارهای نفوذ ایران محدودتر از تصور خودش است.
به اعتقاد او، همین نگرانی زیربنای دو نگرانی دیگر است. مسئله اصلی برای تهران تنها این نیست که چه اتفاقی در منطقه رخ می‌دهد، بلکه این است که چه کسی درباره آینده منطقه تصمیم می‌گیرد. دلبری در همین چارچوب به نقش روسیه اشاره می‌کند و مسکو را بازنده نسبی تحولات اخیر می‌داند؛ بازیگری که با وجود کاهش نقش خود، اعتراض چندانی نشان نداده است. او یادآوری می‌کند که روسیه پیش‌تر نیز از بازگشایی مسیرهای ارتباطی منطقه حمایت کرده بود، اما اکنون دیگر نقش داور اصلی را ندارد و آمریکا در حال جایگزین شدن با آن است. به اعتقاد دلبری، این تحول برای ایران به معنای آن است که حتی در صورت همکاری با روسیه نیز مسکو دیگر شریک امنیتی قابل اتکای گذشته نیست:
حتی در سناریوی با روسیه، روسیه دیگر آن شریک امنیتی قابل اتکا نیست و این دقیقاً چیزی است که در عبارت «با یا بدون روسیه» در ادبیات آقای ولایتی بازتاب پیدا می‌کند.
دلبری در جمع‌بندی این بخش سه لایه را از یکدیگر تفکیک می‌کند: واقعیت جغرافیایی که نشان می‌دهد کنار گذاشتن ایران از معادلات قفقاز بدون هزینه نخواهد بود؛ محدودیت ابزارهای دیپلماتیک، اقتصادی و ارتباطی تهران در برابر پروژه‌ای که واشنگتن از آن حمایت می‌کند؛ و استفاده از ادبیات تهدیدآمیز برای ایجاد بازدارندگی کلامی. با این حال، او هشدار می‌دهد که چنین لحنی ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و ارمنستان را، که ایران تاکنون آن را یکی از نزدیک‌ترین همسایگان خود می‌دانسته، بیش از پیش به سمت غرب سوق دهد.
ارجاع به ترکمنچای، بازتاب منطق تاریخی حوزه نفوذ است
یکی از بخش‌های قابل توجه سخنان ولایتی، اشاره او به معاهده ترکمنچای و پیشینه تاریخی حضور ایران در قفقاز است. ولایتی با توصیف قفقاز به‌عنوان حائل امنیتی ایران از دوران کوروش، به گذشته‌ای استناد می‌کند که در آن ایران یکی از قدرت‌های تعیین‌کننده در این منطقه بود.
معاهده ترکمنچای در سال ۱۸۲۸، پس از شکست ایران قاجاری در جنگ دوم با روسیه، به واگذاری سرزمین‌هایی از جمله ایروان و نخجوان انجامید. معاهده گلستان در سال ۱۸۱۳ نیز پیش از آن بخش‌های دیگری از قفقاز را از حاکمیت ایران خارج کرده بود. این دو معاهده در حافظه تاریخی ایرانیان نه‌تنها نماد تغییر مرزها، بلکه یادآور کاهش قدرت و نفوذ ایران در قفقاز هستند. دلبری پرسش درباره ارتباط سخنان ولایتی با تصور تاریخی ایران از قفقاز را مهم‌ترین پرسش این گفت‌وگو می‌داند، زیرا به اعتقاد او، مسئله اصلی در اینجا ذهنیتی است که پشت یک بیانیه سیاسی قرار دارد. او می‌گوید:
به گمان من، پاسخ تا حدودی بله است، اما نه به‌طور کامل. چون وقتی آقای ولایتی از حائل امنیتی از زمان کوروش حرف می‌زند، از زبانی استفاده می‌کند که یک امپراتوری یا یک قدرت تاریخی به کار می‌برد، نه یک دولت‌ملت مدرن. در این نگاه، قفقاز یک حوزه امنیتی طبیعی ایران است، نه مجموعه‌ای از کشورهای مستقل. این همان منطق حوزه نفوذی است که در قرن نوزدهم رایج بود.
با این حال، دلبری تأکید می‌کند که نباید این سخنان را به معنای ادعای ارضی یا تلاش برای بازگشت به مرزهای پیش از ترکمنچای دانست. او برای این تمایز دو دلیل مطرح می‌کند. نخست اینکه ولایتی در همان متن تأکید کرده است که ایران پس از ترکمنچای هرگز به استقلال ارمنستان تعرض نکرده است. دوم اینکه جمهوری اسلامی در سیاست عملی خود مدعی حاکمیت بر سرزمین‌های قفقاز نیست، بلکه می‌خواهد در تعیین ترتیبات امنیتی منطقه نقش داشته باشد. دلبری توضیح می‌دهد:
به گمان من، دقیق‌تر این است که بگوییم این سخنان نه ادعای تجدید سلطه، بلکه یک احساس حق همسایگی است؛ احساسی که می‌گوید آنچه در مرز من اتفاق می‌افتد، نباید بدون نظر من درباره آن تصمیم‌گیری شود.
به اعتقاد او، تفاوت میان ادعای حاکمیت ارضی و ادعای حق دخالت در ترتیبات امنیتی اهمیت اساسی دارد. با این حال، همین تصور دوم نیز می‌تواند با اصل حاکمیت ملی کشورهای مستقل منطقه در تعارض قرار گیرد.
نگرانی مشروع امنیتی با ادعای قیمومت بر همسایگان تفاوت دارد
دلبری در بررسی نسبت دیدگاه تاریخی ولایتی با حقوق بین‌الملل می‌گوید حاکمیت ملی به این معناست که هر کشور مستقل حق دارد درباره سیاست خارجی، شرکای امنیتی و زیرساخت‌های خود تصمیم بگیرد. او یادآوری می‌کند که ارمنستان کشوری مستقل و عضو سازمان ملل متحد است و پارلمان منتخب آن توافق مربوط به مسیر TRIPP را با رأی اکثریت تصویب کرده است. از نگاه دلبری، هنگامی که یک کشور همسایه خود را مسئول امنیت کل منطقه معرفی می‌کند و حتی از زبان تهدید استفاده می‌کند، این موضع با اصل برابری حاکمیتی کشورها در تعارض قرار می‌گیرد. با این حال، او تأکید می‌کند که ایران در پیروی از منطق حوزه نفوذ استثنا نیست. روسیه دهه‌هاست که منطقه موسوم به «خارج نزدیک» را حوزه منافع ویژه خود می‌داند. آمریکا دکترین مونرو را در پیشینه سیاست خارجی خود دارد و ترکیه نیز در روابط با جمهوری آذربایجان از مفهوم «یک ملت، دو دولت» استفاده می‌کند. دلبری می‌گوید:
منطق حوزه نفوذ در منطقه ما کاملاً رایج است و ایران در این زمینه استثنا نیست. اما رایج بودن چیزی، دلیل مشروع بودن آن نیست.
او در ادامه میان نگرانی مشروع امنیتی و ادعای قیمومت بر کشورهای همسایه تمایز می‌گذارد.
به اعتقاد دلبری، ایران حق دارد درباره امنیت مرزهای خود نگران باشد، از پروژه‌های زیرساختی در نزدیکی مرزهایش شفافیت بخواهد و برای جلوگیری از تبدیل شدن این مسیر به تهدیدی امنیتی، خواستار تضمین شود.
او این مطالبات را بخشی از دیپلماسی عادی می‌داند و یادآوری می‌کند که مقام‌های ارمنستان نیز اعلام کرده‌اند آماده شنیدن نگرانی‌های تهران هستند.
اما از نگاه او، زمانی که یک کشور خود را مسئول امنیت کل قفقاز جنوبی معرفی می‌کند یا به تهدید فیزیکی متوسل می‌شود، از بیان نگرانی امنیتی فراتر می‌رود و به سمت ادعای نظارت بر منطقه حرکت می‌کند. دلبری تأکید می‌کند:
ایران حق دارد نگران امنیت مرزهایش باشد. حق دارد درباره زیرساخت‌هایی که در چند ده کیلومتری مرزش ساخته می‌شوند، شفافیت بخواهد. حق دارد تضمین بگیرد که این مسیر به تهدیدی علیه ایران تبدیل نشود. این‌ها دیپلماسی عادی است. اما وقتی از مسئول بودن برای امنیت کل قفقاز جنوبی حرف می‌زنیم یا تهدید فیزیکی مطرح می‌شود، از نگرانی به ادعای نظارت می‌رسیم.
به اعتقاد او، کشورهای کوچک‌تر منطقه، از جمله ارمنستان، گرجستان و جمهوری آذربایجان، از چنین نگرشی واهمه دارند؛ زیرا تجربه تاریخی نشان داده است که تبدیل شدن به حائل امنیتی یک قدرت بزرگ معمولاً استقلال عمل آن‌ها را محدود می‌کند. دلبری هشدار می‌دهد که ادبیات تهدیدآمیز می‌تواند در عمل نتیجه‌ای معکوس داشته باشد. ارمنستان که تهران آن را دوست و شریک خود می‌دانسته، در صورت مواجهه با تهدید ممکن است بیش از پیش به غرب تکیه کند. او می‌گوید:
همان روندی که تهران از آن می‌ترسد، با لحن تهدیدآمیز تقویت می‌شود. به عبارت دیگر، حائل امنیتی وقتی کار می‌کند که همسایه‌ات خودش بخواهد کنارت باشد، نه وقتی که مجبور شود.
دلبری در جمع‌بندی این بحث، سخنان ولایتی را دارای دو لایه می‌داند: نخست، نگرانی امنیتی واقعی و قابل درک؛ دوم، روایتی تاریخی که قفقاز را قلمرو امنیتی ایران تلقی می‌کند. از نگاه او، لایه نخست از طریق دیپلماسی قابل مدیریت است، اما لایه دوم با واقعیت امروز قفقاز و استقلال کشورهای منطقه تا اندازه‌ای ناسازگار است. او راه‌حل پایدار را حرکت ایران از ادعای حق نظارت به سمت حق مشارکت می‌داند:
راه‌حل پایدار، به گمان من، این است که ایران از حق نظارت به حق شراکت برسد؛ یعنی نه مسئول امنیت قفقاز، بلکه یکی از ذی‌نفعان آن باشد. این زمانی ممکن است که ایران بتواند برای همسایگانش پیشنهادی ارائه کند که کنار گذاشتن ایران برای آن‌ها جذاب‌تر نباشد.
ابزار نظامی ایران برای تغییر معادلات قفقاز محدود است
دلبری در بررسی ابزارهای واقعی جمهوری اسلامی برای تأثیرگذاری بر تحولات قفقاز جنوبی، میان در اختیار داشتن ابزار و توانایی استفاده مؤثر از آن تفاوت می‌گذارد. او معتقد است تهران پنج دسته ابزار در اختیار دارد: نظامی و امنیتی، دیپلماتیک، اقتصادی و جغرافیایی، نفوذ در سیاست داخلی ارمنستان و همکاری با قدرت‌های خارجی. اما کارآمدی این ابزارها یکسان نیست.
نخستین ابزار، نظامی و امنیتی است؛ ابزاری که به گفته دلبری، ولایتی به‌طور ضمنی به آن اشاره کرده است. او با استناد به گزارش‌های تحلیلی اخیر درباره پیامدهای جنگ و درگیری‌های ایران و آمریکا، از محدودیت‌های شدید اقتصادی و نظامی جمهوری اسلامی سخن می‌گوید. دلبری مدعی است ایران پس از جنگ ۳۳روزه و درگیری‌هایی که پس از آن حدود ۴۰ روز با آمریکا ادامه داشت، با محاصره دریایی، کاهش شدید صادرات نفت و محدودیت‌های هوایی روبه‌رو شده است. به اعتقاد او، چنین شرایطی ظرفیت ایران را برای گشودن جبهه نظامی دیگری در شمال محدود می‌کند:
کشوری که منابعش صرف بقای اقتصادی و بازدارندگی در جبهه جنوبی می‌شود، ظرفیت باز کردن جبهه دوم در شمال را نخواهد داشت.
دلبری هزینه سیاسی اقدام نظامی علیه ارمنستان را نیز بالا می‌داند. به اعتقاد او، هرگونه اقدام نظامی علیه کشوری که پارلمان منتخب آن توافق را تصویب کرده و دولتش با رأی مردم روی کار آمده، می‌تواند تصویر ایران را در افکار عمومی منطقه از همسایه‌ای نگران به بازیگری تهدیدکننده تغییر دهد.
او معتقد است چنین وضعیتی به سود آمریکا و جمهوری آذربایجان خواهد بود.
دلبری همچنین به ارزیابی برخی تحلیلگران اشاره می‌کند که معتقدند ایران تاکنون تهدید معتبری علیه این پروژه مطرح نکرده است. او در همین زمینه به گزارش‌هایی درباره یک اقدام پهپادی منتسب به ایران در نخجوان در ماه مارس اشاره می‌کند، اما تأکید دارد که به دلیل محدود بودن اطلاعات باید درباره این موضوع با احتیاط سخن گفت.
دیپلماسی و شرط‌گذاری واقع‌بینانه‌ترین ابزار تهران است
در میان ابزارهای موجود، دلبری دیپلماسی و شرط‌گذاری را اصلی‌ترین و واقع‌بینانه‌ترین گزینه جمهوری اسلامی می‌داند. او در این زمینه به مواضع خلیل شیرغلامی، سفیر ایران در ایروان، اشاره می‌کند و تفاوت لحن او با ولایتی را قابل توجه می‌داند. به گفته دلبری، سفیر ایران بر به رسمیت شناختن حاکمیت ارمنستان تأکید کرده و نگرانی اصلی تهران را حضور احتمالی نیروهای نظامی خارجی در مرز دو کشور دانسته است.
دلبری توضیح می‌دهد که در این رویکرد، میان کریدور زنگزور به معنای مسیری خارج از کنترل حاکمیتی ارمنستان و چارچوب TRIPP تفاوت گذاشته می‌شود. اگر حاکمیت ارمنستان بر مسیر حفظ شود و منافع ایران نیز در نظر گرفته شود، امکان پذیرش این چارچوب وجود دارد. او می‌گوید:
در عمل، ایران دارد از جلوگیری به سمت شکل‌دهی عقب‌نشینی می‌کند؛ تضمین‌های الزام‌آور، حضور اقتصادی ایران در مسیر و حق واکنش در صورت نظامی شدن. این یک رویکرد هوشمندانه است، ولی با ادبیات شکستن پا همخوانی ندارد.
از نگاه دلبری، تهران می‌تواند به جای تلاش برای متوقف کردن اصل پروژه، بر جزئیات اجرایی آن تمرکز کند؛ از جمله تضمین‌های امنیتی، امکان مشارکت اقتصادی ایران و جلوگیری از استقرار نیروهای نظامی خارجی در نزدیکی مرزهایش.
او معتقد است تفاوت میان رویکرد سفیر ایران و سخنان ولایتی، تفاوت دو شیوه مواجهه با تحولات منطقه را نشان می‌دهد: یکی مبتنی بر مذاکره و تأثیرگذاری بر ترتیبات اجرایی، و دیگری مبتنی بر تهدید و اعلام خطوط قرمز.
اهرم‌های اقتصادی و جغرافیایی ایران دوسویه‌اند
سومین ابزار جمهوری اسلامی، موقعیت اقتصادی و جغرافیایی آن است:
ایران یک مزیتی دارد که نمی‌شود نادیده‌اش گرفت. مرز با ارمنستان تنها راه زمینی ارمنستان به جنوب است و ارمنستان در انرژی، تجارت و ترانزیت به ایران وابستگی دارد. اما این اهرم دوسویه است. ایران هم از این مرز برای دسترسی به قفقاز و بازارهای ارمنستان و گرجستان استفاده می‌کند.
به اعتقاد او، هرگونه استفاده از فشار اقتصادی یا محدود کردن ارتباطات مرزی می‌تواند به منافع خود ایران نیز آسیب برساند. شرایط تحریم نیز توان تهران را برای استفاده از این اهرم محدودتر کرده است.
دلبری نفوذ در سیاست داخلی ارمنستان را چهارمین ابزار احتمالی ایران می‌داند. او به وجود گروه‌هایی در استان سیونیک و دیگر مناطق ارمنستان اشاره می‌کند که با پروژه TRIPP مخالف‌اند و به هماهنگی بیشتر با ایران و روسیه تمایل دارند. اما از نگاه او، این ابزار شکننده است.
دلبری با اشاره به موقعیت سیاسی پاشینیان و حمایت اکثریت پارلمان از توافق، معتقد است مخالفان پروژه در اقلیت قرار دارند و تکیه تهران بر آن‌ها می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد. به اعتقاد او، چنین اقدامی ممکن است ایران را در نگاه افکار عمومی ارمنستان به‌عنوان بازیگری مداخله‌گر معرفی کند.
پنجمین ابزار، همکاری با روسیه و دیگر قدرت‌های خارجی است. دلبری عبارت «با یا بدون روسیه» در سخنان ولایتی را نوعی پذیرش ضمنی این واقعیت می‌داند که مسکو دیگر تضمین‌کننده امنیتی سابق نیست. او معتقد است روسیه به دلیل درگیری در جنگ اوکراین تمایلی به پرداخت هزینه برای ایران در قفقاز ندارد و چین نیز تاکنون عملاً وارد این معادله نشده است. بنابراین، از نگاه او، ظرفیت استفاده از این ابزار در شرایط کنونی بسیار محدود است.
تهران می‌تواند بر جزئیات اجرای پروژه اثر بگذارد، نه لزوماً بر اصل آن
دلبری در پاسخ به این پرسش که آیا موضع‌گیری‌های جمهوری اسلامی می‌توانند روند تحولات قفقاز را تغییر دهند، میان متوقف کردن پروژه و تأثیرگذاری بر چگونگی اجرای آن تفاوت می‌گذارد.
او احتمال توقف اصل پروژه را پایین می‌داند، زیرا ارمنستان موضع خود را مشخص کرده، آمریکا از طرح حمایت می‌کند و جمهوری آذربایجان و ترکیه نیز در آن منافع مستقیم دارند. اما به اعتقاد او، ایران همچنان می‌تواند بر جزئیات اجرایی پروژه تأثیر بگذارد؛ از جمله تعیین مسئولیت تأمین امنیت مسیر، احتمال استقرار نیروهای نظامی خارجی و امکان مشارکت اقتصادی ایران. دلبری می‌گوید:
اگر منظور متوقف کردن خود جاده باشد، احتمالش پایین است. ارمنستان تصریح کرده، آمریکا پشت آن است و باکو و آنکارا هم ذی‌نفع‌اند. اما اگر منظور تأثیر بر جزئیات اجرایی باشد، مثلاً اینکه چه کسی امنیت مسیر را تأمین کند، آیا نیروهای نظامی خارجی می‌توانند آنجا مستقر شوند و آیا ایران در پروژه سهمی داشته باشد، اینجا ایران هنوز اهرم دارد.
او یادآوری می‌کند که دولت ارمنستان بارها به تهران اطمینان داده است که مسیر TRIPP تهدیدی برای مرز ایران نخواهد بود. به اعتقاد دلبری، این موضع نشان می‌دهد که ایروان می‌خواهد تهران را قانع کند، نه اینکه آن را نادیده بگیرد.
دلبری در ارزیابی نهایی خود، مواضع تهدیدآمیز جمهوری اسلامی را هم نشانه ضعف و هم بازتاب نگرانی امنیتی واقعی می‌داند. او می‌گوید:
به گمان من، هم نشانه ضعف است و هم نشانه نگرانی واقعی و این دو متناقض نیستند. وقتی کشوری ابزار عملی کمتری دارد، گاهی ادبیاتش را تندتر می‌کند تا بازدارندگی کلامی بسازد. ولی خطر این است که اگر خط قرمز پشتوانه اجرایی نداشته باشد، اعتبار بازدارندگی را کاهش می‌دهد؛ یعنی اگر تهدید عملی نشود، دفعه بعد جدی گرفته نمی‌شود.
دلبری در جمع‌بندی تأکید می‌کند که قدرت واقعی ایران در قفقاز در گذشته بر سه عامل استوار بوده است: موقعیت جغرافیایی، روابط نزدیک با ارمنستان و توان ایجاد توازن در برابر ترکیه. از نگاه او، استفاده از زبان تهدید این سه عامل را تقویت نمی‌کند، بلکه ممکن است آن‌ها را تضعیف کند. او معتقد است تبدیل رویکرد تهدیدآمیز به مشارکت و مذاکره می‌تواند به سود ایران باشد و مواضع سفیر جمهوری اسلامی در ایروان را نیز در همین چارچوب ارزیابی می‌کند. دلبری در پایان گفت‌وگو می‌گوید:
اگر به جای تهدید، به شراکت و مذاکره تبدیل شود، این به نفع ایران خواهد بود. سفیر ایران در ایروان به نظرم همین را بیان کرده است. پرسش اصلی این است که آیا صدای او شنیده می‌شود یا صدای بیانیه‌های تندتری شبیه صحبت‌های آقای ولایتی؟
*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.
از مدیریت بحران تا همگرایی منطقه‌ای
کریدور انرژی ایران ـ افغانستان ـ تاجیکستان؛ تنوعبخشی اقتصادی یا ائتلاف ژئوپلیتیکی؟
«هرمز صفر»: کاهش آسیبپذیری امارات بدون حذف اهرم ایران
هرمز یا کاراکاس؟ چرا معامله ونزوئلا قیمت نفت را مهار نکرد
پرونده هستهای ایران: شکست در رویه، پیروزی در روایت
تعادل شکننده نفت در بحران هرمز؛ ذخایر و مسیرهای جایگزین تا کجا دوام میآورند؟
نظرها
نظری وجود ندارد.