بحران اشتغال ایران: زنان تحصیل‌کرده قربانیان پنهان رکود و تبعیض

جوانان بخش عمده نیروی کار بالقوه غیرفعال کشور را تشکیل می‌دهند؛ افرادی تحصیل‌کرده با مهارت‌های متوسط که به دلیل عرضه زیاد و دستمزد بسیار پایین، انگیزه‌ای برای ورود به بازار کار ندارند. بسیاری از زنان تحصیل‌کرده نیز در این گروه قرار می‌گیرند و وضعیت بغرنجی دارند. آمارها نشان‌دهنده کاهش شدید نرخ مشارکت اقتصادی به حدود ۳۸ درصد (برای اولین بار در سال‌های اخیر) و افزایش جمعیت غیرفعال به ۶۱ درصد است. این افراد عمدتاً جوانان زیر ۳۰ سال، دانشجویان و زنان هستند که شغل مناسب پیدا نمی‌کنند و با دستمزدهای پایین (زیر ۳۰ میلیون تومان) مواجه‌اند، یا در شهرستان‌ها با پیشنهادهایی مانند ۱۰ میلیون تومان ترجیح می‌دهند خانه‌داری کنند. رکود اقتصادی طولانی، شوک‌های خارجی مانند جنگ و قطعی انرژی، بیکاری گسترده به‌ویژه زنان و تبدیل آنان به «غیرفعال» در آمار، از عوامل اصلی این وضعیت هستند. فقط در سه سال گذشته ۲۰۰ هزار فرصت شغلی برای زنان از دست رفته.

کارشناسان اقتصادی مانند بر سه ضلع رونق اقتصادی، سطح مزد و مهارت برای شکوفایی اقتصادی و جذب نیروی ماهر تأکید دارند و معتقدند رکود باعث ناامیدی و خروج افراد (به‌خصوص زنان و جوانان) از بازار کار شده و نرخ مشارکت را از ۴۶ درصد به ۳۸ درصد رسانده است. نظرسنجی جاب‌ویژن نیز تأیید می‌کند که کارجویان بیش از همه به فرصت‌های شغلی بیشتر، ثبات اقتصادی، حمایت روانی و یادگیری مهارت‌های کاربردی نیاز دارند و بسیاری با کاهش هزینه‌ها یا جستجوی فریلنسری و مهاجرت سعی در تطبیق دارند. شکاف مهارتی (به‌ویژه در نیروی کار نیمه‌ماهر تحصیل‌کرده) و تبعیض جنسیتی و فرهنگی، این چرخه را تشدید کرده و منجر به بار اقتصادی بر شاغلان و پنهان ماندن مشکلات واقعی بازار کار در آمار رسمی بیکاری شده است. با آقای ایوب رحمانی، فعال کارگری گفت‌وگو کرده‌ایم.

بحران اشتغال و کاهش شدید نرخ مشارکت اقتصادی

ایوب رحمانی در آغاز گفت‌وگو با زمانه تأکید کرد که ایران با بحران عمیق اشتغال مواجه است. او به گزارش مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۴ اشاره کرد و گفت که تعداد شاغلان در این سال تقریباً ثابت مانده و افزایش معناداری نداشته است.

رحمانی افزود که در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۴ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر شاغل بوده‌اند و با وجود ورود حدود ۸۰۰ هزار نفر جدید به سن کار در سال بعد، شغل جدیدی برای آن‌ها ایجاد نشده است. به گفته او، نرخ اشتغال در ایران از حدود ۴۶ درصد در دهه‌های ۷۰ و اوایل ۸۰ شمسی به ۳۷ درصد در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته که این رقم در مقایسه با کشورهای همسایه مانند ترکیه (۴۸ درصد) و برخی کشورهای دیگر (تا ۷۵ درصد) بسیار پایین است. او یادآوری کرد:

تأثیر جنگ و رکود بر اشتغال زنان و سوءاستفاده کارفرمایان

  رحمانی با اشاره به گزارش مرکز آمار ایران گفت که این گزارش مربوط به سال گذشته است و به همین دلیل هم هنوز آثار کامل جنگ و آسیب‌های واردشده به بنگاه‌های اقتصادی را نشان نمی‌دهد. او افزود:

رحمانی تأکید کرد که مسئله اشتغال زنان یک مشکل دیرینه است و از ابتدای انقلاب تاکنون نرخ مشارکت آن‌ها به‌طور معناداری افزایش نیافته است:

و در ادامه افزود  که زنان اولین قربانیان تعدیل نیرو در شرایط بحران هستند:

پنهان‌سازی بیکاری واقعی با آمار نادرست

ایوب رحمانی  در ادامه مصاحبه با زمانه گفت که نرخ بیکاری رسمی زنان زیر ۳۵ سال تقریباً دو برابر مردان است، اما مسئله بسیار فراتر از این آمار می‌رود. او توضیح داد که بسیاری از زنان تحصیل‌کرده پس از فارغ‌التحصیلی وارد بازار کار می‌شوند، اما شغل مناسب با تخصص و مدرک خود پیدا نمی‌کنند:

  او تأکید کرد که شیوه محاسبه نرخ بیکاری در ایران به گونه‌ای است که واقعیت را نشان نمی‌دهد:

رحمانی نتیجه‌گیری کرد که به همین دلیل نرخ بیکاری رسمی پایین اعلام می‌شود، در حالی که جمعیت افراد غیرفعال اقتصادی بسیار بالاست و این روش نادرست باعث پنهان شدن بخش بزرگی از بحران اشتغال، به‌ویژه میان زنان تحصیل‌کرده، شده است.

آینده تیره اشتغال زنان بدون تغییر سیاست‌ها

  رحمانی آینده اشتغال زنان را تیره و ناامیدکننده ارزیابی کرد. او گفت که بدون تغییرات اساسی در ساختار سیاسی و سیاست‌های جنسیتی جمهوری اسلامی، امیدی به بهبود قابل توجه وجود ندارد.

او در ادامه به نمونه‌های اخیر اعتراضات کارگران اشاره کرد:

رحمانی در پایان گفت که بدون سازماندهی و مبارزه جمعی، کارگران نمی‌توانند در برابر سیاست‌های رژیم و بحران‌های اقتصادی مقاومت کنند.

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.