میراث خامنه‌ای: استبداد پایدار، امید تعلیق‌شده

شاید اگر جنگ اتفاق نمی‌افتاد و اگر دست اسرائیل به خون خامنه‌ای آلوده نشده بود، و در یک کلام او در بستر، مانند یک مرد سالخورده چشم بر جهان فرومی‌بست، ساده‌تر می‌توانستیم درباره دوران حکمرانی او سخن بگوییم. اما او در مرگ هم جامعه را دوقطبی کرد.

اپوزیسیون می‌گوید علی خامنه‌ای در بیش از سه دهه رهبری، نماد اصلی استمرار یک نظام سرکوبگر بوده است. از کشتار گسترده معترضان در جنبش سبز ۸۸ و اعتراضات آبان ۹۸ گرفته تا سرکوب خونین جنبش زن، زندگی، آزادی، او سیاست حذف مخالفان، اعدام‌های دسته‌جمعی، زندان‌های سیاسی و سانسور شدید رسانه‌ای را به‌عنوان ابزار اصلی حفظ قدرت تثبیت کرد. اقتصاد ویران، تورم مزمن، فقر گسترده و مهاجرت اجباری میلیون‌ها ایرانی نتیجه مستقیم سیاست‌های اوست که اولویت را به ایدئولوژی و بقا رژیم داد نه رفاه و آزادی مردم. خامنه‌ای با تکیه بر نهادهای امنیتی و نظامی، هر صدای منتقد را به عنوان «دشمن» قلمداد کرد و ایران را به یک زندان بزرگ تبدیل نمود.

با این حال، از دید کارشناساسن حامی جمهوری اسلامی، خامنه‌ای در نظام‌سازی سیاسی، تقویت برنامه موشکی و گسترش نفوذ منطقه‌ای موفق بوده است. او با تکمیل ساختار ولایت فقیه و نهادهای موازی، قدرت را در حلقه‌ای بسته متمرکز کرد، برنامه موشکی را به عنوان اهرم بازدارندگی توسعه داد و از طریق شبکه شبه‌نظامیان منطقه‌ای (از حزب‌الله تا حوثی‌ها) نفوذ جمهوری اسلامی را از لبنان تا یمن گسترش داد. این ادعاها تا چه حد واقعی هستند و تا چه اندازه هزینه‌های سنگینی بر اقتصاد، معیشت مردم و انزوای ایران تحمیل کرده‌اند؟ با آقای علی افشاری، تحلیلگر سیاسی گفت‌وگو کرده‌ایم:

دستاوردهای ادعایی در برابر هزینه‌های واقعی

علی افشاری در آغاز گفت‌و‌گو با زمانه گفت که ارزیابی‌های موجود درباره کارنامه علی خامنه‌ای نه تنها غیرعلمی، بلکه بسیار مخدوش‌اند، زیرا بیشتر به جزئیات توجه دارند و تصویر کلی را نادیده می‌گیرند. او تأکید کرد که برای قضاوت درباره فردی که نزدیک به ۳۷ سال تصمیمات اصلی حاکمیتی را گرفته، باید مجموعه‌ای از شاخص‌ها از جمله رضایت عمومی، وضعیت اقتصادی، توسعه زیرساخت‌ها، جهت‌گیری فرهنگی جامعه، روند مشکلات روانی و جرم و جنایت، و به‌ویژه جایگاه ایران در عرصه بین‌المللی مورد بررسی قرار گیرد. افشاری افزود که سیاست خارجی مورد نظر خامنه‌ای عملاً به انزوای ایران منجر شده و فرصت‌های رشد کشور را سلب کرده است. او با اشاره به برنامه هسته‌ای گفت که هرچند ایران به برخی قابلیت‌ها دست یافته، اما این دستاوردها از نظر فناوری در سطح بالایی نیستند و هزینه مستقیم و غیرمستقیم آن بین یک تا دو تریلیون دلار برآورد می‌شود. به گفته او، این برنامه نه تنها بازدارندگی ایجاد نکرد، بلکه زمینه‌ساز تهدید حمله نظامی به کشور شد.

وی در ادامه به پیشرفت برنامه موشکی اشاره کرد اما آن را رشدی ناموزون دانست. افشاری توضیح داد که در حالی که در حوزه موشکی پیشرفت‌هایی حاصل شده، در بخش‌های پدافندی، آفندی و به‌ویژه ناوگان هوایی نظامی آسیب جدی دیده‌ایم و امروز ایران در آسمان تقریباً بی‌پناه است. افشاری سپس در ادامه به این جمعبند رسید:

او در ادامه افزود:

آینده اپوزیسیون: عبور از استبداد و چالش‌های تغییر ساختاری

علی افشاری در ادامه با اشاره به سرکوب گسترده فعالان سیاسی و مدنی گفت که علی خامنه‌ای در پایان دوران رهبری خود، یک نظام نامشروع را به یادگار گذاشت و شکاف میان حکومت و ملت را به حدی عمیق و گسترده کرد که دیگر قابل ترمیم نیست.

او تأکید کرد که استبداد سیاسی و اقتدارگرایی ساختار ذاتی جمهوری اسلامی از زمان خمینی بوده، اما خامنه‌ای پس از جنگ هیچ فرصتی برای اصلاح و تغییر این ساختار نداد.

افشاری با اشاره به فقدان اعتقاد خامنه‌ای به دموکراسی و توسعه، گفت که او تمام تلاش خود را برای تحکیم نظام ایدئولوژیک اقتدارگرا به کار بست. از نظر او، اپوزیسیون دموکراتیک امروز در شرایط بسیار دشواری قرار دارد:

او در ادامه افزود:

او در ادامه به لزوم تغییر اساسی در ساختار نظام اشاره کرد و گفت که روند تحولات به جایی رسیده که دیگر اصلاحات درونی کافی نیست و دگرگونی ساختاری و تحولات انقلابی روی میز است. افشاری اولویت‌های اپوزیسیون را سازماندهی مجدد نیروهای اجتماعی و سیاسی خواهان تغییر، ایجاد انگیزه و امید، و جلوگیری از گسترش فضای سرکوب و مدیریت امنیتی دانست.

به اعتقاد او، اپوزیسیون باید مسیر سومی را دنبال کند: نه پذیرش ساختار قدرت جمهوری اسلامی و بازی در درون آن، و نه دل بستن به مداخله خارجی و جنگ. افشاری تأکید کرد که مبرم‌ترین وظیفه فعلی، خارج کردن کشور از وضعیت جنگی و جلوگیری از گسترش بیشتر فضای پلیسی-امنیتی است تا جریان دموکراتیک بتواند قوای خود را بازسازی کند.

*این مصاحبه توسط حسین نوش‌آذر انجام شده و متن را نیز او نوشته است.