صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری آمریکا؛ تکرار اصل چهار ترومن یا مانور سیاسی ترامپ؟

خبرگزاری شینهوا به نقل از گزارش نیویورک تایمز اعلام کرده که در پیش‌نویس تفاهم‌نامه بین آمریکا و ایران، پیش‌بینی شده یک صندوق سرمایه‌گذاری بین‌المللی با حمایت آمریکا برای بازسازی پس از جنگ ایران ایجاد شود. حجم این صندوق حدود ۳۰۰ میلیارد دلار برآورد شده که هدف آن تأمین مالی پروژه‌های بازسازی اقتصادی، زیرساخت‌ها و توسعه ایران پس از درگیری‌های اخیر خواهد بود. این ابتکار هنوز در مرحله پیش‌نویس قرار دارد و قطعی نشده است.

این صندوق ظاهراً راه‌حلی برای کمک به بازسازی بدون پذیرش رسمی «غرامت جنگی» محسوب می‌شود، در حالی که ایران پیشتر غرامت جنگ را تا ۳۰۰ میلیارد تا یک تریلیون دلار مطالبه کرده بود. جزئیات دقیق تأمین مالی، نحوه اداره صندوق و شرایط آن به پیشرفت مذاکرات آینده بستگی دارد.

اصل چهارم برنامه ترومن (Point Four Program) که در سال ۱۹۴۹ توسط رئیس‌جمهور هری ترومان اعلام شد، یکی از مهم‌ترین ابتکارات آمریکا برای ارائه کمک‌های فنی و اقتصادی به کشورهای در حال توسعه از جمله ایران پس از جنگ جهانی دوم بود. این برنامه با هدف توسعه اقتصادی، بهبود کشاورزی، بهداشت و آموزش و همزمان مهار نفوذ کمونیسم اجرا گردید و پایه‌ای برای سرمایه‌گذاری‌های گسترده آمریکا در ایران طی دهه ۱۹۵۰ شد.

هر دو ابتکار، برنامه‌های آمریکایی برای کمک اقتصادی و توسعه ایران هستند، اما در شرایط تاریخی کاملاً متفاوتی شکل گرفته‌اند. اصل چهار ترومن (۱۹۴۹) یک برنامه کمک فنی و اقتصادی محدود به کشورهای در حال توسعه بود که هدف اصلی آن جلوگیری از گسترش کمونیسم پس از جنگ جهانی دوم بود. در مقابل، صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری پیشنهادی (۲۰۲۶) یک صندوق سرمایه‌گذاری بین‌المللی بزرگ برای بازسازی پس از جنگ اخیر ایران است که آمریکا آن را تسهیل می‌کند و بیشتر جنبه بسته تشویقی اقتصادی برای پایان جنگ و دستیابی به توافق صلح دارد. اگر چنین صندوقی با شرایط فعلی آمریکا شکل بگیرد، آیا تجربه اصل چهار را تکرار می‌کند؟ یا اینکه به دلیل ساختار جمهوری اسلامی، به یک صندوق راکد و عمدتاً نمایشی تبدیل می‌شود؟ صندوق توسعه ملی سال‌هاست که به یک منبع تأمین مالی دولت و نهادهای حاکمیتی تبدیل شده تا یک صندوق واقعی توسعه. برداشت‌های گسترده، وام‌های معوقه و عدم بازگشت منابع باعث شده که عملاً کارایی‌اش بسیار پایین بیاید. اگر با این وضعیت، حتی منابع داخلی را این‌طور مدیریت می‌کنند، انتظار معجزه از یک صندوق خارجی ۳۰۰ میلیارد دلاری (که پر از شرط و پیش‌شرط خواهد بود) تا چه حد واقع‌بینانه است؟ با آقای علی افشاری، تحلیلگر سیاسی گفت‌وگو کرده‌ایم:

تفاوت‌های اساسی اصل چهار ترومن و صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری

علی افشاری در پاسخ به سوال نخست یادآوری کرد که شاید شباهت‌هایی میان دو برنامه وجود داشته باشد، اما تفاوت‌ها بسیار بیشتر و برجسته‌تر هستند. او توضیح داد که اصل چهار ترومن، برنامه سرمایه‌گذاری آمریکا پس از جنگ جهانی دوم بود که مشابه طرح مارشال در اروپا، در ایران و سایر کشورهای در حال توسعه اجرا شد. آمریکا در چارچوب این برنامه مبالغی را اختصاص داد تا این کشورها از نظر اقتصادی رشد کنند و در برابر نفوذ کمونیسم، مارکسیسم و لنینیسم مقاوم شوند.

او افزود که صندوق پیشنهادی ۳۰۰ میلیارد دلاری بیشتر شبیه به یک صندوق توسعه ملی عمل می‌کند؛ مجموعه‌ای با شخصیت حقوقی که شامل ریسک‌سنجی، ارزیابی اقتصادی و فنی پروژه‌ها، سرمایه‌گذاری مستقیم، بیمه و جمع‌آوری منابع مالی است. این صندوق می‌تواند منابع مادی و سرمایه انسانی را تجمیع کند و در زمینه‌های مختلفی مانند حمل‌ونقل، انرژی، مسکن، فناوری اطلاعات، مخابرات و نفت سرمایه‌گذاری نماید.

اما در هر حال نباید فراموش کرد که ما درباره یک احتمال بر مبنای یک گزارش رسانه‌ای در نیویورک تایمز و شینهوا صحبت می‌کنیم. موضوع اصلی درباره دشواری‌های سرمایه‌گذاری آمریکا در ایران اسلامی است. افشاری گفت:

افشاری در ادامه تأکید کرد که اقتصاد ایران در حال حاضر ظرفیت جذب چنین سرمایه هنگفتی را ندارد و با مشکلات ساختاری عمیق، ضعف زیرساخت‌ها و ناکارآمدی اداری مواجه است:

به اعتقاد افشاری، دولت ترامپ این ایده را بیشتر به عنوان یک مانور نمایشی و فرار به جلو مطرح کرده:

جریان‌های حاکم، موانع ایدئولوژیک

علاوه بر ناکارآمدی دولت، عوامل بازدارنده دیگری نیز وجود دارد که یکی از آن‌ها جریان حجتیه است. افشاری در توضیح این جریان‌ها گفت: جریان حاکم بر ایران امروز دیگر دقیقاً حجتیه کلاسیک نیست، بلکه در بلوک‌ها و گروه‌هایی قرار گرفته که ماهیت آخرالزمانی را دنبال می‌کنند، هرچند مسیرهایشان با حجتیه متفاوت است. به گفته وی، حجتیه ماهیت انفعالی دارد، اما این جریان‌ها گرایش‌های تندرو و فعال‌گرایانه قوی دارند و ساختار پساایدئولوژیک و قدرت‌گرای آن‌ها نیز اجازه تغییرات اساسی را نمی‌دهد. او اما یادآوری کرد:

به اعتقاد افشاری برقراری رابطه اقتصادی در سطح متوسط یا بالا با آمریکا نیازمند برقراری روابط سیاسی حداقلی است:

افشاری در پایان تأکید کرد که سرمایه‌گذاری آمریکا یا ایجاد صندوق بازسازی، جایگزین غرامت نیست. در غرامت، دولت پذیرنده باید اعتراف کند که اقدام اشتباهی انجام داده و به نوعی تجاوز نظامی صورت گرفته و باید خسارت آن را بپردازد، اما در نگاه دولت آمریکا چنین ذهنیتی وجود ندارد. بنابراین این دو موضوع کاملاً متفاوت هستند.

او در پایان گفت که حتی اگر صندوق بازسازی ایجاد شود، به معنای منتفی شدن بحث غرامت نیست:

*این مصاحبه توسط حسین نوش‌آذر انجام شده او نیز متن را نوشته است.