«به کودک روی بام»؛ روایتی انسانی از تاریخ کردستان، تاب‌آوری و تنهایی ساختاری

رمان «به کودک روی بام» نوشته‌ی ژیلا الم که به تازگی در نشر مهری در لندن منتشر شده اثری تاریخ‌مند و تاثیرگذار است که با روایتی ملموس، عاطفی و داستان‌وار به زندگی یک خانواده‌ی کردتبار در دهه‌ی شصت خورشیدی در کردستان ایران می‌پردازد. الم با زبانی خوش‌خوان، تاریخ پرالتهاب آن دوران را از خلال تنش‌های سیاسی میان کومله، دموکرات و سپاه، و دوگانه‌های قومی-مذهبی (کرد-فارس، شیعه-سنی، مرکز-حاشیه) به تصویر می‌کشد. آنچه این اثر را متمایز می‌کند، تبدیل تاریخ خشک به تجربه‌ای انسانی و زنده است؛ خواننده نه با گزارش وقایع، بلکه با درد، امید، تاب‌آوری و زندگی روزمره‌ی مردمانی که در دل بحران، شادی و هویت خود را حفظ می‌کنند، روبه‌رو می‌شود.

در مرکز داستان، پدری آزاداندیش و انسان‌دوست قرار دارد که نماد کرامت و مقاومت آرام است. او با وجود مخاطرات، به دیگران کمک می‌کند و در خانه‌ی کوچک‌شان، صدای قصه و خنده حتی در میان تیراندازی‌ها جریان دارد. رمان با ظرافت نشان می‌دهد که چگونه تاب‌آوری و امید، وزن غالب روایت را تشکیل می‌دهد.

رمان با نگاهی جامعه‌شناسانه، موقعیت یک گروه اجتماعی زبانی از هموطنان تحت ستم ما را در گستره نسل‌ها، از صبوری و استغنا در نسل والدین تا طغیان در نسل جوان بررسی می کند. الم اثری گرم، انسانی و ماندگار خلق کرده است که هم تاریخ را روایت می‌کند و هم روح و روان یک نسل را به زیبایی به نمایش می‌گذارد.

با خانم ژیلا الم نویسنده این کتاب و با خانم نسیم خلیلی منتقد ادبی گفت‌وگو کرده‌ایم.

ماهیت شخصیت پدر و انتخاب اخلاقی او

ژیلا الم درباره ماهیت شخصیت پدر بردبار داستان گفت که پدر این رمان یک فرد واحد نیست، بلکه ترکیبی است از چند مرد که در اطراف او بوده‌اند. او این شخصیت را سایه‌ای از مردانی توصیف کرد که در دینداری جزم‌اندیش نبودند؛ افرادی که به تفکر خودشان وفادار بودند، اما در مقابل درد دیگران - از هر گروه اجتماعی - زبانی بی‌تفاوت نمی‌ماندند. الم تأکید کرد:

به گفته‌ی الم، پدر داستان با تکیه بر معنویت فردی‌اش از این قطبی‌شدن فاصله می‌گیرد و دقیقاً همین سرپیچی او را در معرض خطر قرار می‌دهد:

الم در ادامه این بحث افزود که با این حال، به باور او این نوع تفکر و رویکرد می‌تواند مانند بذری حاوی زیست اخلاقی و انتخاب درست، روزنه‌ای کوچک از امید برای نسل‌های بعدی باشد. او اشاره کرد که کودکان رمان با وجود زخم‌ها، همچنان درس می‌خوانند، بازی می‌کنند، می‌خندند و امید می‌بندند و به رشد خود ادامه می‌دهند، هرچند زخمی، لنگان‌لنگان و سست. به گفته‌ی او، این افراد نه تنها زیر فشار تروما خرد نمی‌شوند، بلکه گاهی از دل همان تجربه، ظرفیت‌های تازه‌ای برای تاب‌آوری می‌یابند.

چرایی انتخاب شیوه‌ی روایت زنانه و کودکانه

ژیلا الم درباره چرایی انتخاب این شیوه‌ی روایت گفت که از ابتدا قصد نوشتن رمانی سیاسی به معنای رایج یا رمانی تاریخی که تاریخ و سیاست را از بالا و از زاویه‌ی احزاب، رهبران و ساختارهای سخت روایت کند، نداشته است. او تأکید کرد که چنین روایت‌هایی البته وجود دارند و لازم‌اند، اما خودش همیشه احساس می‌کرد جای یک روایت نرم، زنانه و کودکانه خالی است؛ روایتی که زنان و کودکانی را نشان دهد که جنگ و بحران را از نزدیک لمس کرده‌اند. الم توضیح داد:

 او افزود که در این رمان، مردها اغلب یا حذف فیزیکی می‌شوند، یا به اجبار با ماشین خشونت همسان‌سازی می‌شوند و یا به دلیل نبود فضای پرسشگری سالم، دچار خشم ناتمام و رفتارهای خودویرانگر می‌گردند. در مقابل، زنان نگه‌دارنده‌ی تداوم زندگی روزمره هستند که این نقش، هزینه‌های روانی سنگینی برایشان به همراه دارد؛ ترومایی انباشته و نامرئی که برخلاف تروماهای رویدادمحور، از دل تکرار روزمره‌ی مراقبت، سوگ، ترس و بقا شکل می‌گیرد.

الم در ادامه گفت:

قدرت رمان در ملموس کردن ستم و تنهایی ساختاری

نسیم خلیلی، منتقد ادبی گفت که قدرت اصلی رمان دقیقاً در این نکته نهفته است که ستم را از ساحت مفهوم خارج می‌کند و آن را به تنفس شخصیت‌ها تبدیل کرده و بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره‌ی آن‌ها می‌سازد. او تأکید کرد:

خلیلی افزود که رمان به خوبی نشان می‌دهد ستم یک اتفاق گذرا یا مسئله‌ای حاشیه‌ای نیست، بلکه در عمیق‌ترین لایه‌های زندگی روزمره نفوذ کرده است. او به صحنه‌ی تکان‌دهنده‌ی مدرسه اشاره کرد که در آن کودک به خاطر مذهبش با تحقیر معلم مواجه می‌شود:

او درباره‌ی شکاف مرکز و پیرامون نیز توضیح داد که رمان به ظرافت نشان می‌دهد حاشیه‌نشینی فقط یک موقعیت جغرافیایی نیست، بلکه یک وضعیت هویتی و وجودی عمیق است:

روایت کودکانه، زبان محلی و مقابله با خشونت

نسیم خلیلی درباره روایت‌شناسی اثر گفت که انتخاب زاویه‌ی دید کودکانه یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های روایی نویسنده در این رمان است. به اعتقاد او، این انتخاب تأثیر حسی و عاطفی بسیار عمیق‌تری بر مخاطب می‌گذارد و خشونت و مسائل سیاسی را از سطح تحلیل‌های کلی و انتزاعی پایین می‌آورد و به تجربه‌ای حسی، ملموس و زیسته تبدیل می‌کند:

خلیلی افزود که زبان محاوره‌ای کردی-فارسی نیز نقش مهمی در پیام‌رسانی روایت دارد:

خلیلی در ادامه افزود که ترکیب قصه‌گویی سنتی با تصاویر خشونت و تیراندازی، از برجسته‌ترین لایه‌های رمان است:

*این مصاحبه توسط حسین نوش‌آذر انجام شده و متن را نیز او نوشته است.