سقوط ۶۴ درصدی ارزش دلاری مزد؛ از ریاضت اقتصادی تا مهاجرت بی‌پناهان

قدرت خرید کارگران ایرانی در یک دهه گذشته به‌شدت افت کرده است. پایه مزد که در سال ۱۳۹۵ حدود ۸۱۲ هزار تومان و معادل تقریبی ۲۳۲ دلار بود، امسال به ۱۶ میلیون و ۶۲۵ هزار تومان رسیده اما با نرخ دلار حدود ۲۰۰ هزار تومانی ارزش آن به نزدیک ۸۳ دلار کاهش یافته؛ یعنی حدود ۶۴ درصد افت ارزش دلاری. این کاهش همزمان با جهش هزینه‌های زندگی رخ داده و فاصله درآمد کارگران با مخارج واقعی خانوار را عمیق‌تر کرده است.

فعالان کارگری می‌گویند حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد کارگران حداقل‌بگیر هستند و درآمد بسیاری از آن‌ها تنها هزینه ۱۰ تا ۱۵ روز زندگی را در پایین‌ترین سطح پوشش می‌دهد؛ در حالی که برآورد هزینه ماهانه یک خانوار چهارنفره در شهرهای بزرگ به ۸۰ تا ۹۰ میلیون تومان می‌رسد. افزایش نرخ ارز، فشار هزینه‌های مسکن، خوراک، درمان و آموزش و حذف تفریح از سبد خانوارها، وضعیت معیشتی را بحرانی کرده و موضوع ترمیم مزد را دوباره در شورای عالی کار مطرح ساخته است.

از طرف دیگر مهاجرت به عراق، اقلیم کردستان و کشورهای خلیج فارس در حال افزایش است، اما کارگران ایرانی اغلب با تبعیض مضاعف روبه‌رو می‌شوند: قراردادهای شفاهی، هزینه بالای اقامت، سیستم کفالت، دستمزد پایین‌تر نسبت به محلی‌ها یا کارگران دیگر ملیت‌ها، شرایط کاری ناامن و محدودیت حقوق صنفی. این وضعیت نه تنها شکاف معیشتی را حل نمی‌کند، بلکه کارگران را در لایه آسیب‌پذیرتر بازار کار منطقه قرار می‌دهد و خطر استثمار را افزایش می‌دهد. این موضوعات را با آقای علیرضا نوایی به بحث گذاشتیم.

کاهش قدرت خرید، سیاستی چهل‌ساله نه بحرانی پانزده‌ساله

علیرضا نوایی کاهش قدرت خرید کارگران شاغل و بازنشسته را محدود به پانزده سال اخیر نمی‌داند و می‌گوید طی بیش از چهار دهه پس از تثبیت حکومت اسلامی، در تمامی دولت‌ها این روند ادامه داشته است. به گفته او، در جنگ هشت‌ساله ایران و عراق حقوق کارگران اساساً افزایش نیافت و در بسیاری از سال‌ها حتی با تورم رسمی اعلام‌شده هماهنگ نشد؛ تنها در معدود سال‌هایی حقوق با تورم رسمی به‌روز شد و در یکی‌دو سال نیز از سطح تورم غیررسمی فراتر رفت.

نوایی علت این وضعیت را سیاست‌های پایدار حکومت و دولت‌های مختلف می‌داند که بر سه پایه استوار بوده است: ارزان‌سازی نیروی کار، آسان‌سازی اخراج و گسترش قراردادهای موقت و شرکت‌های پیمانکاری، و جلوگیری از تشکل‌یابی مستقل کارگران. او تأکید می‌کند:

فعال کارگری این نکته بسیار مهم را یادآوری می‌کند خصوصی‌سازی‌های انجام‌شده مولد نبوده و بیشتر با رانت، خصولتی‌سازی و روابط قوم‌وخویشی پیش رفته است. او می‌گوید:

نوایی در جمع‌بندی می‌گوید افزایش اسمی مزد طی این سال‌ها به افزایش مزد واقعی نینجامیده و قدرت خرید کارگران به‌طور مداوم کاهش یافته و هیچ‌گاه جبران نشده است.

شورای عالی کار، نه جای معجزه که میدان توازن قوا

علیرضا نوایی تشکیل کمیته مزد در شورای عالی کار را زمینه‌ساز ترمیم واقعی دستمزد نمی‌داند. به گفته او، ترکیب این شورا طی سال‌های گذشته نشان داده دولت همراه با کارفرمایان بزرگ و خصوصی کوشیده‌اند بحران‌های اقتصادی را نه با افزایش قدرت خرید کارگران، بلکه با کوچک‌تر کردن سفره آنان مدیریت کنند.

او کسانی را که به نام نمایندگان کارگران در شورا حضور دارند، نمایندگان تشکل‌های رسمی وابسته به حکومت معرفی می‌کند و می‌گوید:

نوایی همچنین اشاره می‌کند که در سال‌های اخیر نیروهای امنیتی و اطلاعاتی نیز در این فضا فعال شده‌اند و چهره‌های جوانی را وارد شورا کرده‌اند:

 دیپلماسی بازار کار؛ پوشاندن شکست اشتغال، نه حمایت از کارگر مهاجر

علیرضا نوایی «دیپلماسی بازار کار» دولت رئیسی را طرحی می‌داند که در بستر کاهش قدرت خرید، ناامنی شغلی، گسترش قراردادهای موقت و کار پیمانکاری، شرایط سخت کار و بیکاری مطرح شد؛ شرایطی که کارگران متخصص صنایع از جمله نفت، پرستاران و کادر درمان، فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و کارگران ساده را به مهاجرت گسترده به اروپا، آمریکا و کشورهای همجوار مانند ترکیه، ازبکستان، ارمنستان، قطر، عمان و عراق سوق داد. او می‌گوید جنگ اخیر این سیاست را عملاً به محاق برده و کارگران را بیشتر به مهاجرت انفرادی و بدون حمایت دولتی واداشته است.

نوایی سه هدف اعلام‌شده این سیاست را به چالش می‌کشد. نخست، ادعای اعزام «نیروی کار ماهر مازاد» را بی‌اساس می‌خواند:

هدف دوم را کاهش نرخ بیکاری می‌داند، اما آن را نه دستاورد که پوشاندن شکست سیاست اشتغال در برنامه‌های توسعه، از جمله برنامه هفتم، ارزیابی می‌کند؛ شکستی که با خروج بخش بزرگی از نیروی کار از بازار کار داخلی نیز همراه شده است. هدف سوم، یعنی کسب درآمد ارزی، را نیز کم‌اثر می‌خواند، زیرا به باور او بخش زیادی از مهاجران متخصص درآمد خود را به کشور بازنمی‌گردانند و همراه خانواده در خارج ماندگار می‌شوند.

درباره کارگران ساده مهاجر به کشورهایی مانند عراق و ترکیه، نوایی می‌گوید:

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.