پیمان مکه چه راهی پیش پای تهران می‌گذارد؟

دونالد ترامپ در تازه‌ترین اظهارات خود در ایرلند گفته است که آمریکا سرانجام از ایران خارج خواهد شد، مگر آنکه تصمیم بگیرد کنترل منابع نفتی ایران را در دست بگیرد. پیش از این، برخی تحلیلگران پیش‌بینی کرده بودند که ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا به‌طور یک‌جانبه اعلام پیروزی خواهد کرد و به جنگ با ایران پایان خواهد داد. در هر حال، آنچه مسلم است این است که طرف‌های درگیر در خاورمیانه در حال تدارک راهبردهای خود برای دوران پس از جنگ‌اند.

در همین حال، سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، روز دوشنبه ۷ سپتامبر ۲۰۲۶ در سخنرانی در مؤسسه دولتی روابط بین‌الملل مسکو (MGIMO) گفته بود که اگر اعضای پیمان مکه ــ عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه ــ بر سر شرایط مشارکت ایران به توافق برسند، این «عملی‌ترین گام» در مسیر امنیت جمعی خلیج فارس خواهد بود؛ همان طرحی که روسیه بیش از ۲۰ سال پیش پیشنهاد کرده بود. در این‌باره با علی افشاری، تحلیلگر سیاسی مقیم آمریکا، گفت‌وگو کرده‌ایم.

روسیه ایران را بر کشورهای عربی ترجیح نمی‌دهد

علی افشاری در گفت‌وگو با زمانه اظهارنظر لاوروف را در چارچوب تمایل روسیه به برقراری رابطه‌ای متوازن با همه کشورهای خاورمیانه تفسیر کرد و گفت:

افشاری گفت این موضع غیرمنتظره نیست، اما با این‌حال راهکار لاوروف غیرواقعی و خیال‌بافانه است؛ زیرا به باور او این پیمان با میدان‌داری عربستان و با هدف موازنه، محدودسازی و کنترل ایران و نیروهای همسو و نیابتی‌اش شکل گرفته و پذیرش ایران از سوی ریاض بسیار بعید است. او افزود که این پیمان هنوز در مراحل اولیه است و اثرگذاری محسوسی در معادلات سیاسی و امنیتی منطقه ندارد:

روسیه منافع خود را قربانی رابطه راهبردی با ایران نمی‌کند

علی افشاری رابطه جمهوری اسلامی و روسیه را از هر دو سو دارای سویه‌هایی راهبردی دانست، اما تأکید کرد که رابطه راهبردی لزوماً به معنای هم‌سویی کامل در برابر کشورهای ثالث، حتی طرف‌های تخاصم یکی از دو کشور، نیست:

 از نگاه افشاری، مسکو رابطه راهبردی با تهران را در چارچوب تقابل ژئوپلیتیک خود با غرب، به‌ویژه در حوزه اوراسیا، تعریف می‌کند، اما این رابطه مانع گسترش مناسبات روسیه با دیگر کشورهای منطقه نمی‌شود. روسیه با عربستان سعودی روابط گسترده‌ای دارد و مناسباتش با ترکیه نیز از جنبه‌های راهبردی، اقتصادی و ژئوپلیتیک به‌مراتب گسترده‌تر از مناسباتش با ایران است. حتی عضویت ترکیه در ناتو نیز مانعی برای شکل‌گیری رابطه نزدیک مسکو و آنکارا نشده است. افشاری بر همین اساس معتقد است روسیه به هیچ عنوان منافع خود را قربانی رابطه راهبردی با ایران نمی‌کند:

افشاری این وضعیت را نشانه‌ای از خطای سیاست خارجی جمهوری اسلامی دانست که گمان کرده اتکا به روسیه و چین هزینه‌های تقابل با آمریکا را جبران می‌کند یا از شکاف اروپا و آمریکا بهره می‌برد، و تأکید کرد:

پیوستن ایران به پیمان مکه در شرایط کنونی تقریباً منتفی است

علی افشاری با اشاره به پیوند تاریخی روسیه و اسرائیل، از جمله نقش شوروی در بنیان‌گذاری این کشور و سهم بالای یهودیان روس‌تبار در جمعیت اسرائیل، گفت:

او پیوستن ایران به پیمان مکه را اساساً منتفی و احتمال آن را نزدیک به صفر دانست و توضیح داد که اظهارات ترکیه و پاکستان مبنی بر غیرخصمانه بودن پیمان، و نیز چشم‌پوشی جمهوری اسلامی از تهدیدآمیز خواندن آن، بیشتر مصلحت‌سنجی و تاکتیک است؛ حال آنکه واقعیت پیمان سویه‌ای تقابلی و مهارکننده نسبت به ایران دارد. افشاری شکل‌گیری پیمان‌های منطقه‌ای میان کشورهای اسلامی را در اصل امری مطلوب خواند، اما تأکید کرد:

 به گفته او، روس‌ها نیز در پی فشار بر تهران برای پیوستن به این پیمان نیستند و موضع‌گیری‌هایشان بیشتر برای پرهیز از ورود به اختلافات، نمایش نقش میانجی و حفظ روابط همزمان با همه طرف‌هاست.

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.