ایران برای چین اهمیت راهبردی دارد، اما کارت اصلی مذاکرات با آمریکا نیست

دیدار شی جین‌پینگ و دونالد ترامپ در شرایطی انجام می‌شود که دو قدرت بر سر مجموعه‌ای از مسائل، از تجارت و تعرفه‌ها تا هوش مصنوعی، تراشه‌ها و تایوان، اختلاف‌های راهبردی دارند. ایران نیز یکی از موضوعات گفت‌وگوهای دو طرف است؛ کشوری که چین خریدار اصلی نفت آن و یکی از شرکای مهم سیاسی‌اش به شمار می‌رود. در همان حال، پکن به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان انرژی جهان از ادامه ناامنی در تنگه هرمز زیان می‌بیند و هم‌زمان با حمایت سیاسی از تهران، خواهان کاهش تنش، بازگشایی مسیرهای انتقال انرژی و ازسرگیری مذاکرات ایران و آمریکا شده است.

اما اهمیت ایران برای چین تا چه اندازه اقتصادی و تا چه اندازه راهبردی است؟ بهروز فراهانی معتقد است پکن از نظر اقتصادی قادر است از ایران صرف‌نظر کند و در برابر تحریم‌های آمریکا نیز حاضر نیست منافع بسیار بزرگ‌تر خود را به خطر بیندازد؛ اما در سطح ژئوپلیتیک، نمی‌خواهد ایران در برابر آمریکا و اسرائیل شکست بخورد یا دوباره در مدار غرب قرار گیرد. از این منظر، مسئله اصلی دیگر صرفاً این نیست که آیا ایران می‌تواند به کارت معامله میان واشنگتن و پکن تبدیل شود؛ پرسش مهم‌تر این است که چین برای حفظ موقعیت راهبردی ایران تا کجا حاضر است پیش برود و مرز حمایت پکن از تهران کجاست؟

اهمیت راهبردی ایران برای چین بیش از اهمیت اقتصادی آن است

بهروز فراهانی در آغاز گفت‌وگو با «زمانه» درباره مرز میان حمایت چین از ایران و استفاده از پرونده تهران در رقابت با آمریکا، ابتدا بر ضرورت قرار دادن روابط اقتصادی دو کشور در ابعاد واقعی آن تأکید می‌کند.

به گفته او، ایران با وجود مبادلات قابل توجه با چین، در مقایسه با شرکای عرب پکن در منطقه خلیج فارس، شریک اقتصادی درجه اول چین محسوب نمی‌شود. او می‌گوید حجم تجارت چین با عربستان سعودی و امارات متحده عربی به‌مراتب بیشتر از تجارت این کشور با ایران است و از همین رو، اهمیت ایران برای پکن را باید بیش از اقتصاد، در موقعیت جغرافیایی، وزن سیاسی و قدرت نظامی آن جست‌وجو کرد:

از نگاه فراهانی، چین مایل نیست ایران بار دیگر در مدار غرب قرار گیرد:

فراهانی در عین حال تأکید می‌کند که چین از نظر اقتصادی قادر است از ایران صرف‌نظر کند. به گفته او، پکن حتی می‌تواند در طرح‌های ترانزیتی خود ایران را دور بزند، هرچند چنین مسیری ممکن است پرهزینه‌تر باشد. رفتار بانک‌ها و شرکت‌های بزرگ چینی در برابر تحریم‌های ثانویه آمریکا نیز، از نگاه او، همین واقعیت را نشان می‌دهد: هرگاه منافع بزرگ اقتصادی چین در معرض خطر قرار گرفته، شرکت‌های چینی از برخی پروژه‌ها در ایران، از جمله سرمایه‌گذاری در پارس جنوبی، عقب‌نشینی کرده‌اند. بنابراین، او اهمیت ایران برای چین را پیش از آنکه اقتصادی بداند، سیاسی و راهبردی ارزیابی می‌کند.

شکست کامل جمهوری اسلامی خط قرمز چین است

فراهانی می‌گوید ناامنی در تنگه هرمز مستقیماً منافع چین را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ زیرا پکن بخش بزرگی از انرژی مورد نیاز خود را از منطقه وارد می‌کند:

به همین دلیل، به گفته او، مبنای سیاست پکن در حال حاضر تلاش برای کاهش تنش و بازگرداندن ثبات به مسیرهای انتقال انرژی است.

او حمایت چین از جمهوری اسلامی را تاکنون عمدتاً سیاسی و دیپلماتیک توصیف می‌کند؛ از جمله وتوی قطعنامه‌ها و صدور بیانیه‌های حمایتی. با این حال، فراهانی می‌گوید به اعتقاد او چین در مقاطعی از جنگ، به‌طور محدود و غیرعلنی، کمک‌های اطلاعاتی و برخی اقلام دارای کاربرد دوگانه را در اختیار ایران قرار داده است؛ اقلامی که به گفته او می‌توانسته در بازسازی توان موشکی و تأمین مواد مورد نیاز برای سوخت جامد مورد استفاده قرار گیرد. او تأکید می‌کند که چنین حمایتی، حتی در صورت صحت، با حمایت آشکار و گسترده نظامی آمریکا از اسرائیل قابل مقایسه نیست:

به اعتقاد فراهانی، پکن در روابطش با جمهوری اسلامی محدودیت‌های دیگری نیز دارد و از جمله نسبت به اسلام سیاسی و مسئله اویغورها حساس است؛ عاملی که به گفته او باعث می‌شود چین در مناسبات خود با حکومت‌های مذهبی محتاط باشد.

با این همه، فراهانی «شکست کامل جمهوری اسلامی» را خط قرمز پکن می‌داند:

فراهانی در عین حال معتقد است شرایط کنونی هنوز با آن نقطه فاصله دارد و احتمال پذیرش کامل خواسته‌های آمریکا از سوی جمهوری اسلامی را بسیار پایین ارزیابی می‌کند:

ایران کارت اصلی مذاکرات واشنگتن و پکن نیست

فراهانی درباره جایگاه ایران در دیدار ترامپ و شی جین‌پینگ می‌گوید مسائل اصلی دو کشور را باید در تجارت، فناوری‌های جدید، هوش مصنوعی، تراشه‌ها و به‌ویژه تایوان جست‌وجو کرد. از نگاه او، اختلافات تجاری و فناورانه دو قدرت چنان گسترده است که پرونده ایران در مقایسه با آنها موضوعی فرعی‌تر خواهد بود:

بدین‌ترتیب، فراهانی ایران را یکی از «کارت‌های اصلی» این بده‌بستان نمی‌داند و معتقد است پکن حاضر نخواهد شد در ازای امتیاز گرفتن از واشنگتن، زمینه بازگشت جمهوری اسلامی به مدار آمریکا را فراهم کند. به اعتقاد او، مسئله تایوان برای پکن اهمیت به‌مراتب بیشتری دارد و چین حاضر نیست بر سر آن کوتاه بیاید:

فراهانی همچنین می‌گوید اهمیت فناوری اسرائیل برای چین نسبت به گذشته کاهش یافته و از این رو، پکن تمایلی ندارد اسرائیل به قدرت مسلط منطقه تبدیل شود. از نگاه او، چین خواهان نوعی موازنه منطقه‌ای است که در آن هیچ‌یک از ایران، اسرائیل، عربستان سعودی یا ترکیه به برتری کامل دست پیدا نکنند:

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.