فرانسه پس از مکرون: چرا پایگاه طبقاتی به سود لو پن و ملانشون جابه‌جا شد؟

هشت ماه به انتخابات ریاست‌جمهوری فرانسه در بهار ۲۰۲۷ باقی مانده.  صحنه سیاسی این کشور دیگر  در اختیار احزاب سنتی نیست. مارین لو پن، رهبر راست افراطی، در صدر نظرسنجی‌هاست و ژان-لوک ملانشون، چهره شاخص چپ رادیکال، در رتبه دوم. میانه‌روها - از نخست‌وزیران سابق مکرون مثل ادوارد فیلیپ و گابریل آتال تا سوسیال‌دموکرات طرفدار اروپا رافائل گلوکسمان - به‌جای ساختن جبهه‌ای واحد، در رقابت با هم رأی مرکزگرایان را بین خود تقسیم کرده‌اند. نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد که احتمالا در دور دوم شاهد دوئل لو پن و ملانشون خواهیم بود؛ نتیجه آن فقط فرانسه را عوض نمی‌کند، بلکه همراه با چرخش آلمان به سمت راست و با توجه به پیروزی خیره‌کننده حزب Afd جهت اتحادیه اروپا، سیاست مهاجرت، بدهی عمومی و حتی آینده یورو را هم تحت تأثیر قرار می‌دهد.

فرانسه امروز با بدهی حدود ۱۱۸ درصد تولید ناخالص داخلی، بیکاری روبه‌رشد و نارضایتی عمیق از میراث امانوئل مکرون روبه‌روست. لو پن راه‌حل را در توقف مهاجرت، کاهش سهم فرانسه در بودجه اروپا و بازگشت به بازنشستگی در ۶۲ سال می‌بیند. ملانشون افزایش دستمزد و حتی «نپرداختن» بخشی از بدهی‌های خریداری‌شده توسط بانک مرکزی اروپا را مطرح می‌کند؛ طرحی که منتقدان آن را گام عملی به‌سوی خروج از یورو می‌دانند. برای مخاطب ایرانی این جدال از دو جهت مهم است: هم به‌عنوان نمونه زنده قطبی‌شدن دموکراسی‌های غربی، و هم به‌خاطر پیامدهایش برای اروپا؛ قاره‌ای که میلیون‌ها ایرانی در آن زندگی می‌کنند و سیاستش مستقیماً بر مهاجرت، تحریم، جنگ و توازن قدرت در خاورمیانه اثر می‌گذارد. برای بررسی این تصویر با بهروز فراهانی گفت‌وگو کردیم:

 میانه‌روهای فرانسه پایگاه طبقاتی‌شان را از دست دادند

بهروز فراهانی می‌گوید جذابیت لو پن و ملانشون نتیجهٔ فرسایش واقعی پایگاه طبقاتی احزاب سنتی است. به گفتهٔ او، مکرون در دو دوره با ترفندهای انتخاباتی و هزینهٔ سنگین توانست در برابر لو پن بایستد و آرای چپ، چپ رادیکال و راست میانه را جمع کند و با شعار مهار راست افراطی پیروز شود؛ اما حاصل آن دو دوره بزرگ‌ترین رشد تاریخی راست افراطی در فرانسه بوده است. فراهانی با استناد به نظرسنجی‌ها و انتخابات مجلس معتقد است نمایندهٔ حزب لو پن تقریباً به‌طور قطع از دور اول عبور می‌کند. او توضیح می‌دهد:

فراهانی این جابه‌جایی را تاریخی می‌داند: راست سنتی پیش‌تر بر طبقهٔ متوسط بالا، بورژوازی، مالکان بزرگ و تجار تکیه داشت و راست افراطی فقط بخش کوچکی از کسبه و روستاییان خرده‌مالک را داشت؛ چپ سنتی هم روی کارگران متشکل، اتحادیه‌ها، معلمان و کارمندان دولت استوار بود. نئولیبرالیسم، جهانی‌شدن مالی و صنعت‌زدایی، کارگران ساده را به حاشیه راند؛ بخشی از آن‌ها بازنشستگی را عملاً با بیکاری و درآمد ناچیز می‌گذرانند، بخش بزرگی سیاست‌زده شده و رأی نمی‌دهد، و آن بخش فعال بیشتر به لو پن متمایل شده است. او اما یادآوری می‌‌کند که جناح چپ رادیکال به رهبری فرانسهٔ نافرمان اخیراً توانسته بخشی از این آرا را بازپس بگیرد. فراهانی در ادامه می‌افزاید:

فراهانی پایگاه چپ رادیکال را نیز محصول سرخوردگی از حزب سوسیالیست و ریاست‌جمهوری اولاند می‌داند؛ دورانی که به قول سرژ حلیمی با «سریع‌ترین خیانت تاریخ فرانسه» شعارهای ضدسرمایهٔ مالی را ظرف چهل‌وهشت ساعت کنار گذاشت و سیاست سارکوزی را ادامه داد. در برابر آن، فرانسهٔ نافرمان جوانان شهری، اقشار میانیِ پایینی، مناطق محروم حاشیه‌ای و بخشی از کارگران سازمان‌یافته را نمایندگی می‌کند؛ پایه‌ای که به شخص ملانشون محدود نمی‌ماند.

از نظر فراهانی، قطبی‌شدن پس از جنگ جهانی دوم در فرانسه بی‌سابقه است و فروریزش پایگاه انتخاباتی احزاب سنتی بازتاب همین شکاف طبقاتی است:

نپرداختن بدهی بانک مرکزی اروپا خروج از یورو نیست

بهروز فراهانی پیشنهاد ملانشون برای نپرداختن بدهی‌های خریداری‌شده توسط بانک مرکزی اروپا را هم ترفند انتخاباتی هوشمندانه می‌داند و هم بیان یک واقعیت اقتصادی. به گفتهٔ او باید به ملانشون و همراهانش تبریک گفت که این موضوع را به سطح کارزار برده‌اند، اما اصل ماجرا فراتر از شعار است. او توضیح می‌دهد:

از نظر فراهانی اگر دولت فرانسه اعلام کند این بخش از بدهی را نمی‌پردازد، آنچه حذف می‌شود پول خلق‌شده در حساب‌های بانک مرکزی است که وارد بازار نشده و اثر تورمی ندارد. او می‌گوید:

فراهانی یادآوری می‌کند بخشش بدهی از سوی بانک مرکزی اروپا بی‌سابقه نیست؛ در یونان نیز بخشی از بدهی بخشیده شد، هرچند به گفتهٔ او آن بخشش بیشتر تئوریک بود و هزینه را عملاً از مردم گرفتند. با این حال اصل کار بدون خروج از یورو و بدون فروپاشی نظام بانکی انجام شد. او پیوند مستقیم میان نپرداختن این نوع بدهی و بحران یورو را رد می‌کند و آن را تبلیغ اقتصاددانان نئولیبرال می‌داند؛ کسانی که نگران از دست رفتن رانت بانک‌های خصوصی و حتی سست شدن بندی هستند که وام مستقیم بانک مرکزی به دولت‌های عضو را ممنوع کرده است.

جمع‌بندی فراهانی این است که شعار ملانشون و فرانسهٔ نافرمان نه دعوت به سفت‌کردن کمربند، بلکه نقد سلطهٔ سرمایهٔ مالی است؛ شعاری رادیکال که به کار کارگران و حقوق‌بگیران ثابت فرانسه می‌آید.

دوئل لو پن و ملانشون محتمل است نه قطعی

بهروز فراهانی شانس میانه‌روها برای بازپس‌گرفتن آرای لایه‌های متوسط نزدیک به کار و بخش سازمان‌یافتهٔ طبقهٔ کارگر را نزدیک به صفر می‌داند. او میانه‌روها را تفکیک می‌کند:  راست میانه‌ای مثل رافائل گلوکسمان، و راست‌تر از آن ادوارد فیلیپ و گابریل آتال، دو نخست‌وزیر سابق مکرون. به گفتهٔ او این دو نفر در ده سال ریاست مکرون هدف اعتراض‌های خیابانی پاریس بودند و به همین دلیل تقریباً هیچ شانسی نزد کارگران صنعتی و اتحادیه‌ای ندارند.

فراهانی گلوکسمان را نیز «ظاهر چپ و باطن راست» توصیف می‌کند؛ سیاستمداری هم‌خط با نئولیبرالیسم و سرمایهٔ مالی که برنامه‌ای برای گرفتن از یک‌درصدی‌ها و دادن به کارگران، حقوق‌بگیران ثابت، بیکاران و بازنشستگان ندارد و در نتیجه خطری برای سوپرپولدارها ایجاد نمی‌کند. از نظر او نه فیلیپ، نه آتال و نه گلوکسمان مخاطب اصلیشان کارگران متشکل نیستند؛ خطابشان بازنشستگان پردرآمد، سرمایه‌گذاران بورسی، اقشار بالایی و میانی و بورژوازی بزرگ است. رقابتشان بر سر همان پایگاه سنتی است که خود آن نیز بحرانی شده و بعید است احیا شود. او می‌گوید:

جمع‌بندی فراهانی این است که رویارویی راست افراطی و چپ رادیکال، به‌عنوان دو پاسخی که به بحران ساختهٔ احزاب سنتی داده می‌شود، «قابل تصور» است؛ قطعی نیست، اما دور از ذهن هم نیست.

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.