نقش تازه چین در غرب آسیا؛ میان ثبات منطقهای و وابستگی راهبردی
بهروز فراهانی، تحلیلگر سیاسی، در گفتوگو با رادیو زمانه درباره مقاله محمدباقر قالیباف و آینده روابط ایران و چین میگوید که جایگاه پکن در معادلات امنیتی خلیج فارس دگرگون شده و چین بیش از گذشته در کنار جمهوری اسلامی قرار گرفته است. بااینحال، او معتقد است که پکن برای دفاع از بقای جمهوری اسلامی وارد رویارویی مستقیم با آمریکا نخواهد شد. به گفته فراهانی، تعمیق روابط تهران و پکن از یک سو وابستگی ایران به چین را افزایش میدهد و از سوی دیگر میتواند با محدود کردن تصمیمهای نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی، به عاملی برای ثبات منطقه تبدیل شود. او همچنین هشدار میدهد که این وابستگی ممکن است اختلافات درونی حکومت ایران را تشدید کند.

طرح از شاتراستاک
محمدباقر قالیباف در مقالهای درباره روابط راهبردی ایران و چین، از نقش تازهای سخن گفته که جمهوری اسلامی برای پکن در معادلات امنیتی منطقه در نظر گرفته است. او میگوید چین میتواند به پایان دادن به جنگ و خروج ایران از وضعیت «نه جنگ و نه صلح» کمک کند. اما روشن نیست جمهوری اسلامی دقیقاً چه انتظاری از پکن دارد. آیا چین قرار است میان تهران و واشنگتن میانجیگری کند، مانع درگیری نظامی تازهای شود، یا به پشتوانهای امنیتی برای جمهوری اسلامی تبدیل شود؟
این اظهارات در حالی مطرح میشود که دونالد ترامپ نیز از گفتوگو با رهبران چین و روسیه درباره خلع سلاح هستهای، ایران و اوکراین خبر داده است. با توجه به منافع گسترده اقتصادی و سیاسی پکن در روابط با آمریکا و کشورهای عربی منطقه، پرسش این است که چین تا کجا حاضر است برای حمایت از جمهوری اسلامی هزینه بپردازد؟ و آیا نزدیکی بیشتر تهران به پکن میتواند به کاهش فشارهای اقتصادی و امنیتی بر ایران کمک کند، یا خطر وابستگی بیشتر به یک قدرت خارجی را در پی دارد؟ در این زمینه با بهروز فراهانی، تحلیلگر سیاسی، گفتوگو کردهایم.
خلیج فارس برای چین از یک مسئله اقتصادی به موضوعی امنیتی تبدیل شده است
فراهانی مهمترین نکته مقاله قالیباف را توجه به تغییر جایگاه چین در معادلات منطقهای میداند. او معتقد است جنگهای اخیر، اهمیت امنیت تنگه هرمز و مسیرهای انتقال انرژی را برای پکن افزایش داده است:
آقای قالیباف در مقاله خود بر نکته مهمی دست میگذارد و آن تحول جدی نقش چین در منطقه است. چینیها به دلیل وابستگی به صادرات نفت از منطقه خلیج فارس، بیش از پیش به اهمیت بسیار بالای تنگه هرمز و این منطقه پی بردهاند و آن را در رأس مسائل امنیتی خود قرار دادهاند. به عبارت دیگر، خلیج فارس برای چین دیگر صرفاً مسئلهای اقتصادی نیست، بلکه به موضوعی امنیتی و راهبردی تبدیل شده است.
به اعتقاد فراهانی، مقاومت جمهوری اسلامی در برابر حملات آمریکا و اسرائیل نیز در تغییر محاسبات چین مؤثر بوده است:
جنگ اخیر در منطقه و مقاومت جمهوری اسلامی در برابر آمریکا، به نظر من، تحولاتی بودند که چینیها انتظار آنها را نداشتند. در تحلیلهای مفسران بینالمللی چین و اندیشکدههای این کشور کمتر میدیدیم که بر توانایی جمهوری اسلامی برای عبور از حمله مشترک آمریکا و اسرائیل حساب باز کنند. بسیاری تصور میکردند که تضعیف بسیار شدید جمهوری اسلامی احتمالاً به ناآرامیهای داخلی و آشفتگی گستردهای منجر خواهد شد که سرانجام آن نامعلوم است.
فراهانی شکست نسبی اقدامات نظامی آمریکا و ناکامی پروژه تغییر رژیم را عاملی برای فعالتر شدن چین در قبال ایران ارزیابی میکند. او در این زمینه به گفتوگوهای برنامهریزیشده ترامپ با شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در ۱۹ نوامبر اشاره میکند که قرار است موضوع ایران و اوکراین نیز در آن مطرح شود. به گفته او، مواضع امروز چین در حمایت از جمهوری اسلامی با مواضع گذشته این کشور تفاوت محسوسی دارد.
اگر به بیانیههای حمایتی چین از جمهوری اسلامی نگاه کنیم، میبینیم که مواضع امروز پکن با مواضع آن در آغاز و جریان جنگهای پیشین، از جمله جنگ ۳۳روزه و جنگ با آمریکا و اسرائیل، قابل مقایسه نیست. لحن چینیها بهمراتب تندتر شده است. همچنین اطلاعاتی که منتشر میشود، به نظر من، تقریباً تردیدی باقی نمیگذارد که جمهوری خلق چین در پی تقویت امکانات دفاعی و نظامی ایران است و میخواهد به جمهوری اسلامی کمک کند تا با سرعت بیشتری از پیامدهای ضرباتی که متحمل شده، خارج شود.
چین حاضر نیست روابط با کشورهای عربی را فدای حمایت از ایران کند
با وجود این تغییر، فراهانی تأکید میکند که افزایش حمایت چین از جمهوری اسلامی به معنای انتخاب تهران در برابر دیگر شرکای منطقهای پکن نیست. او معتقد است که روابط چین با اسرائیل نیز تحت تأثیر جنگ غزه تغییر کرده است. به گفته فراهانی، چین در دهههای گذشته از مناسبات خود با اسرائیل، از جمله برای دستیابی به اطلاعات صنعتی، بهره برده بود؛ اما افزایش مخالفتهای جهانی با سیاستهای اسرائیل به فاصله گرفتن پکن از این کشور انجامیده است.
در مقابل، روابط اقتصادی چین با کشورهای عربی خلیج فارس همچنان برای پکن اهمیت اساسی دارد.
حجم مبادلات چین با کشورهای عربی حدود ده برابر مبادلات آن با ایران است. بنابراین نباید انتظار داشت که پکن، با وجود اهمیت فزاینده روابطش با جمهوری اسلامی، میان ایران و کشورهای عربی یکی را انتخاب کند. اساساً سیاست چین بر این مبنا نیست که خود را در موقعیتی قرار دهد که ناچار به چنین انتخابی شود. برعکس، تمام تلاش پکن نزدیک کردن این کشورها به یکدیگر است.
فراهانی ابتکار دیپلماتیک چین برای ازسرگیری روابط ایران و عربستان سعودی را نمونهای از این سیاست میداند. به اعتقاد او، پکن میکوشد ضمن گسترش روابط با جمهوری اسلامی، مناسبات خود را با دیگر قدرتهای منطقه نیز حفظ کند. از نگاه او، جمهوری اسلامی میتواند حمایت چین را در مناسبات خارجی خود به حساب آورد، اما این حمایت محدودیتهایی دارد که از منافع مستقل پکن ناشی میشود.
چین برای دفاع از بقای جمهوری اسلامی وارد جنگ با آمریکا نخواهد شد
فراهانی میان حمایت سیاسی و اقتصادی چین از جمهوری اسلامی و آمادگی این کشور برای رویارویی مستقیم با ایالات متحده تفاوت میگذارد:
جمهوری خلق چین بیش از گذشته به جمهوری اسلامی نزدیک شده و در کنار آن ایستاده است، اما این بههیچوجه به معنای آن نیست که چین برای دفاع از منافع خود در منطقه، با تمام خواستههای جمهوری اسلامی موافق باشد یا وارد تقابل با واشنگتن شود.
به اعتقاد او، تغییر توازن قدرت در منطقه و تضعیف موقعیت آمریکا، فضای تازهای برای گسترش نقش چین فراهم کرده است. فراهانی شکلگیری مذاکرات و پیمانهای دفاعی میان کشورهای منطقه بدون مشارکت مستقیم آمریکا را نشانهای از این تحول میداند. او معتقد است چنین وضعیتی تا یک دهه پیش برای بسیاری از تحلیلگران ژئوپلیتیک قابل تصور نبود.
او همچنین مدعی است که چین و کشورهای عربی منطقه خواهان روی کار آمدن حکومتی طرفدار آمریکا و اسرائیل در ایران نیستند. فراهانی در این زمینه به رضا پهلوی اشاره میکند و نزدیکی او به اسرائیل و جناح بنیامین نتانیاهو را عاملی میداند که به اعتقادش از تمایل کشورهای منطقه به حمایت از پروژه تغییر رژیم میکاهد:
هیچیک از این نیروها، حتی کشورهای عربی، خواهان استقرار حکومتی طرفدار آمریکا و اسرائیل در ایران نیستند. آنها ترجیح میدهند با جمهوری اسلامی ضعیفشده یا نیروی دیگری روبهرو باشند تا با حکومتی که کاملاً تابع آمریکا باشد؛ مشابه آنچه به اعتقاد من در ونزوئلا اتفاق افتاده است.
بااینحال، فراهانی احتمال تقابل مستقیم چین و آمریکا بر سر بقای جمهوری اسلامی را بسیار اندک میداند.
فرض کنیم شرایطی پدید آید که چین ناچار شود میان حمایت از جمهوری اسلامی و تقابل مستقیم با آمریکا یکی را انتخاب کند؛ وضعیتی شبیه آنچه ممکن است در مسئله تایوان رخ دهد. در رابطه با جمهوری اسلامی، چنین شرایطی اکنون وجود ندارد و به نظر من احتمال وقوع آن نیز بسیار اندک است. بااینحال، اگر بهصورت نظری فرض کنیم چین برای دفاع از بقای جمهوری اسلامی ناچار به رویارویی مستقیم نظامی و اقتصادی با آمریکا شود، به اعتقاد من چنین کاری نخواهد کرد.
او سیاستهای وزارت خارجه چین را معطوف به جلوگیری از چنین رویاروییای ارزیابی میکند. فراهانی همچنین به انتقال قطعات الکترونیکی، تراشهها و مواد دارای کاربرد دوگانه از چین به ایران اشاره میکند و مدعی است اسنادی درباره انتقال گسترده این اقلام، از جمله برای استفاده در صنایع موشکی، وجود دارد. به باور او، منافع ایران و چین در مخالفت با گسترش نفوذ آمریکا تا حدی همپوشانی دارند، اما این همپوشانی به معنای یکسان بودن اهداف منطقهای دو کشور نیست.
منافع راهبردی چین و ایران، تا آنجا که به مقابله با سیاستهای آمریکا مربوط میشود، با یکدیگر هماهنگی دارند. اما منافع ژئوپلیتیک چین در روابط با کشورهای عربی منطقه، لزوماً با سیاستهای راهبردی جمهوری اسلامی همخوان نیست. آنچه برای پکن اهمیت دارد، ثبات منطقه است.
فراهانی معتقد است کشورهای منطقه، از پاکستان و ترکیه تا ایران، عربستان سعودی و مصر، در کاهش نقش آمریکا، بازگشت ثبات و افزایش حضور چین منافع مشترکی دارند؛ گرایشی که به اعتقاد او با اهداف کوتاهمدت و بلندمدت پکن سازگار است.
عضویت در سازمان همکاری شانگهای تضمین امنیتی ایجاد نمیکند
در بخش دیگری از گفتوگو، فراهانی به پیامدهای سیاست نگاه به شرق جمهوری اسلامی و عضویت ایران در بریکس و سازمان همکاری شانگهای میپردازد. او معتقد است این تحولات به تعمیق روابط ایران با چین و روسیه و شکلگیری مناسبات سیاسی و اقتصادی تازهای منجر شدهاند، اما نباید از آنها انتظار تضمین امنیتی مشابه پیمانهای دفاعی داشت. فراهانی برای توضیح محدودیت تعهدات دفاعی به نمونهای از پیمانهای منطقهای اشاره میکند. او از پیمانی میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان نام میبرد و میگوید هنگام حملات حوثیها به عربستان، دیگر کشورهای عضو برای دفاع نظامی از این کشور وارد عمل نشدند. به اعتقاد او، حتی تعهدات دفاع جمعی در ناتو نیز به معنای مداخله نظامی کاملاً خودکار همه اعضا نیست.
حتی در خود ناتو نیز درباره ماده پنجم پیمان با احتیاط برخورد میشود و هیچ سازوکار کاملاً خودکاری وجود ندارد. کشورها منافع دائمی دارند، نه دوستان و دشمنان دائمی و مشترک. این نکته را نباید فراموش کرد. حتی اگر یکی از کشورهای عضو ناتو مورد حمله قرار گیرد، دیگر اعضا درباره نحوه واکنش خود ملاحظاتی خواهند داشت و شرایط را سبکسنگین خواهند کرد.
فراهانی نتیجه میگیرد که جمهوری اسلامی نمیتواند صرفاً بر اساس عضویت در سازمانهای چندجانبه یا نزدیکی سیاسی به قدرتهای شرقی، انتظار دفاع نظامی بیقیدوشرط داشته باشد.
وابستگی به چین میتواند تصمیمهای نظامی جمهوری اسلامی را محدود کند
فراهانی افزایش وابستگی ایران به چین را یکی از مهمترین پیامدهای سیاست نگاه به شرق میداند. او تأکید میکند که مناسبات اقتصادی پکن با دیگر کشورها بر پایه منافع مشخص چین شکل میگیرد، نه همبستگی ایدئولوژیک.
وابستگی ایران به چین بسیار بیشتر از گذشته شده است. چینیها نیز از سر نوعدوستی یا انترناسیونالیسم کارگری و مردمی به ایران کمک نمیکنند. تجربه روابط مالی چین با کشورهای دیگر نشان میدهد که پکن در اعطای وام و بازپسگیری آنها سختگیرانه عمل میکند.
فراهانی در این زمینه به تجربه سریلانکا و قراردادهای وام چین با کشورهای آفریقایی اشاره میکند. به اعتقاد او، شروط برخی از این قراردادها نشاندهنده مناسبات نابرابر و گرایشهای برتریجویانه در سیاست اقتصادی چین است. بااینحال، او معتقد است افزایش وابستگی جمهوری اسلامی به چین ممکن است پیامدی متفاوت از آنچه در نگاه نخست تصور میشود، داشته باشد.
نزدیک شدن جمهوری اسلامی به چین یک واقعیت است و اگر این روند ادامه پیدا کند، افزایش وابستگی ایران به چین نیز واقعیتی خواهد بود که نمیتوان آن را نادیده گرفت. این وابستگی اتفاقاً دست جمهوری اسلامی را در برخی ماجراجوییها و تصمیمهای ناگهانی خواهد بست. برخلاف تصور بسیاری، نزدیکی جمهوری اسلامی به چین میتواند به ثبات منطقه کمک کند.
از نگاه فراهانی، هرچه مناسبات اقتصادی و امنیتی ایران و چین عمیقتر شود، جمهوری اسلامی ناچار خواهد بود در تصمیمهای مهم خود منافع پکن را نیز در نظر بگیرد.
وابستگی به چین به این معناست که جمهوری اسلامی هنگام اتخاذ تصمیمهای بزرگ نظامی و امنیتی ناچار خواهد بود منافع چینیها را نیز در نظر بگیرد. از این منظر، به اعتقاد من چین بهطور طبیعی به عاملی تعدیلکننده در منطقه تبدیل شده و نقش آن در حفظ ثبات بهمراتب افزایش یافته است.
فراهانی معتقد است تحولات دو جنگ اخیر و نزدیکی همزمان ایران به چین و روسیه، جایگاه تازهای برای پکن ایجاد کرده است. اما این تحول به باور او برای خود جمهوری اسلامی نیز بدون خطر نیست.
نزدیکی بیش از اندازه به چین میتواند اختلافات درونی حکومت را تشدید کند
فراهانی یکی دیگر از پیامدهای وابستگی فزاینده ایران به چین را افزایش امکان مداخله پکن در مناسبات داخلی جمهوری اسلامی میداند. او معتقد است همه جناحهای حکومت درباره تعمیق روابط با چین توافق ندارند و این مسئله ممکن است اختلافات سیاسی موجود را تشدید کند. فراهانی در این زمینه به اختلاف میان جریانهای متمایل به شرق و جریانهای متمایل به غرب در ساختار قدرت اشاره میکند.
نباید فراموش کنیم که در جمهوری اسلامی جناحی متمایل به غرب و ادامه سیاست نزدیکی با غرب وجود دارد که افرادی مانند محمدجواد ظریف و حسن روحانی نمایندگان آن هستند. این جریان با برداشتی که افرادی مانند قالیباف یا خود خامنهای از نزدیکی به چین دارند، توافق کامل ندارد.
به اعتقاد او، افزایش نفوذ چین ممکن است هم وابستگی اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی را بیشتر کند و هم بر رقابت میان جناحهای درونی حکومت تأثیر بگذارد.
نزدیکی بیشتر به چین، از یک سو خطر وابستگی را افزایش میدهد و از سوی دیگر امکان مداخله چینیها در مناسبات میان جناحهای مختلف جمهوری اسلامی را بیشتر میکند. همچنین ممکن است اختلافات میان جریان متمایل به شرق و جریان متمایل به غرب در جمهوری اسلامی تشدید شود.
فراهانی هشدار میدهد که تشدید این اختلافات ممکن است به بیثباتی داخلی منجر شود؛ وضعیتی که خود چین نیز به دلیل اهمیت ثبات سیاسی و اقتصادی ایران، خواهان آن نیست. از این منظر، او معتقد است انتظاراتی که در مقاله قالیباف از گسترش روابط با چین مطرح شده، الزاماً با پاسخ مثبت پکن مواجه نخواهد شد.
فراهانی در جمعبندی بار دیگر بر مخالفت چین با تغییر رژیم در ایران تأکید میکند. او همچنین به سرمایهگذاریهای گسترده چین در ونزوئلا و مشکلات ناشی از تحولات آن کشور اشاره میکند و معتقد است پکن نمیخواهد تجربه مشابهی در ایران تکرار شود.
چینیها طرفدار تغییر رژیم در ایران نیستند و بههیچوجه خواهان روی کار آمدن حکومتی طرفدار اسرائیل و آمریکا نیستند. جایگاه چین در منطقه در نتیجه جنگ اخیر بهطور کیفی تغییر کرده و اهمیت راهبردی این منطقه برای پکن چندین برابر شده است.
بااینحال، او تأکید میکند که چین در گسترش روابط خود با جمهوری اسلامی محتاطانهتر از آنچه جناحهای طرفدار پکن در حکومت ایران انتظار دارند، عمل خواهد کرد. فراهانی در پایان، با وجود تأکید بر محدودیتهای حمایت چین و خطرات وابستگی به آن، تحول مناسبات تهران و پکن را بنیادی ارزیابی میکند:
جایگاه چین در منطقه و بهطور مشخص روابط دوجانبه جمهوری خلق چین و جمهوری اسلامی در حال تجربه تحولی از تغییرات کمی به تغییرات کیفی است؛ تحولی که عملاً ایران را در اردوگاه چین قرار میدهد.
*این مصاحبه را حسین نوشآذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.







نظرها
Minoo Rassoulzadegan
روشن و حقيقت که ايران فقط ميتونه از شناختن ازادی بيان و مردم داری قوی بشه فقط همراه مردم ايران بياستيد مردم با شما همکاری خواهند کرد نه به اعدام نه به زندانی سياسی قوی خواهيد شد