اعتراضات دانش‌آموزی فرانسه؛ نارضایتی اجتماعی و فرصت سیاسی چپ

اعتراضات اخیر در فرانسه که از دبیرستان‌ها و مطالبات مربوط به وضعیت آموزش آغاز شد، به‌سرعت از محدوده مدارس فراتر رفته و به بستری برای بیان نارضایتی‌های گسترده‌تر اجتماعی و اقتصادی تبدیل شده است. کاهش هزینه‌های عمومی، فشار معیشتی، نگرانی از آینده شغلی نسل جوان و نابرابری‌های اجتماعی در پس‌زمینه این اعتراض‌ها قرار دارند. هم‌زمان، برخورد پلیس و شمار بالای بازداشت‌ها این پرسش را مطرح کرده که آیا تأکید دولت بر کنترل امنیتی می‌تواند اعتراض‌ها را مهار کند یا خود به عاملی برای گسترش نارضایتی بدل خواهد شد.

این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که فرانسه به انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۷ نزدیک می‌شود و فضای سیاسی کشور با بحران بودجه، تضعیف نیروهای میانه و رشد راست افراطی روبه‌روست. از سوی دیگر، ورود اتحادیه‌ها، معلمان و تشکل‌های دانشجویی و دانش‌آموزی می‌تواند اعتراض‌های نسلی را به جنبشی گسترده‌تر پیوند بزند. در گفت‌وگو با بهروز فراهانی می‌پرسیم آیا آنچه امروز در خیابان‌های فرانسه می‌بینیم موجی گذرا از اعتراض است یا نشانه‌ای از بازآرایی عمیق‌تر نیروهای اجتماعی و سیاسی این کشور؟

اعتراض دانش‌آموزان بازتاب نارضایتی‌های عمیق‌تر جامعه فرانسه است

بهروز فراهانی در گفت‌وگو با رادیو زمانه، گسترش سریع اعتراضات دانش‌آموزی در فرانسه را نشانه انباشت نارضایتی‌های اقتصادی و اجتماعی در این کشور می‌داند. به گفته او، اعتراضاتی که از مطالبات دانش‌آموزان آغاز شدند، به‌سرعت حمایت اتحادیه‌های کارگری، معلمان، بازنشستگان و والدین را به دست آوردند. از نگاه فراهانی، سرعت این همگرایی یکی از ویژگی‌های وضعیت مبارزه طبقاتی در فرانسه است.

او ریشه این نارضایتی‌ها را در سیاست‌های نئولیبرالی نزدیک به ده سال حکومت امانوئل مکرون جست‌وجو می‌کند:

فراهانی می‌گوید در همین دوره، ثروت چند ده خانواده متعلق به یک درصد ثروتمند جامعه دو برابر شده و نزدیک به دو میلیون نفر بر اساس معیارهای فرانسه به زیر خط فقر سقوط کرده‌اند. او همچنین یادآوری می‌کند که در ده درصد خانواده‌های فرانسوی، والدین برای تأمین سه وعده غذای فرزندانشان ناچارند از یک وعده غذای خود صرف‌نظر کنند. به اعتقاد او، وجود چنین شرایطی در یکی از قدرت‌های بزرگ اقتصادی جهان نشان‌دهنده پیامدهای سیاست‌های اقتصادی دولت است.

فراهانی در توضیح مطالبات اولیه دانش‌آموزان به کمبود معلم، کاهش ساعات واقعی آموزش، وضعیت نامناسب ساختمان‌های مدارس و نبود امکانات ابتدایی اشاره می‌کند:

 از نظر فراهانی، همین مطالبات ابتدایی در بستری از نارضایتی عمومی قرار گرفتند و به همین دلیل اعتراض‌ها با سرعت گسترش یافتند.

فراهانی تظاهرات ششم اکتبر را یکی از بزرگ‌ترین تجمع‌های دانش‌آموزی و دانشجویی تاریخ فرانسه توصیف می‌کند و می‌گوید ابعاد آن با تظاهرات اول ماه مه مقایسه شده است. به گفته او، حمایت اتحادیه‌های کارگری، تشکل‌های معلمان و والدین و نهادهای حقوق بشری، از جمله عفو بین‌الملل و فدراسیون بین‌المللی حقوق بشر، دولت مکرون را غافلگیر کرد.

او برای توضیح عمق مشکلات اجتماعی به افزایش شمار متقاضیان غذای رایگان در نهادهایی مانند «رستوران‌های قلب» اشاره می‌کند که میزان مراجعه به این مراکز در تاریخ چند دهه‌ای فعالیتشان بی‌سابقه بوده است.

با این حال، فراهانی انتظار ندارد که اعتراض‌ها الزاماً به‌صورت پیوسته ادامه یابند. به اعتقاد او، دولت ممکن است با وعده‌هایی و برخی اقدامات عملی، دامنه جنبش کنونی را کاهش دهد، اما نارضایتی‌های ساختاری در عرصه‌های دیگر دوباره بروز خواهند کرد.

او در عین حال بر یک ویژگی متمایز اعتراض‌های کنونی تأکید دارد: برخلاف بسیاری از جنبش‌های گذشته که در واکنش به تصویب یک قانون یا اجرای اصلاحات دولتی شکل می‌گرفتند، این بار دانش‌آموزان با ابتکار خود و با مطالباتی مشخص وارد میدان شده‌اند. به همین دلیل، فراهانی این جنبش را «تعرضی» و نه «تدافعی» توصیف می‌کند.

میان خشونت پلیس فرانسه و سرکوب معترضان در ایران تفاوتی کیفی وجود دارد

بهروز فراهانی برخورد پلیس فرانسه با دانش‌آموزان معترض را به‌شدت محکوم می‌کند و می‌گوید شدت خشونت مأموران حتی برای بخش بزرگی از جامعه فرانسه حیرت‌آور بوده است. به گفته او، دانش‌آموزانی که خواستار امکانات ابتدایی آموزشی، حضور منظم معلمان، ایمنی ساختمان مدارس و رعایت سقف قانونی شمار دانش‌آموزان در کلاس‌ها هستند، با برخوردهایی بسیار خشن مواجه شده‌اند.

او افزایش خشونت پلیس را با سیاست‌های اقتصادی دولت مکرون مرتبط می‌داند:

او یادآوری می‌کند:

فراهانی معتقد است که در فرانسه نیز از زمان روی کار آمدن مکرون، شدت خشونت پلیس افزایش یافته است. او سرکوب جنبش جلیقه‌زردها را نمونه‌ای از این روند می‌داند و می‌گوید شدت برخورد پلیس و ژاندارمری با آن جنبش، به‌زعم او، تنها با رویدادهای سال ۱۹۶۸ قابل مقایسه بوده است.

به اعتقاد او، برخوردهای کنونی نیز نباید صرفاً به تصمیم‌های فردی مأموران نسبت داده شوند. فراهانی می‌گوید وزارت کشور و شخص وزیر از صدور دستورهایی برای مدارا با دانش‌آموزان و معترضان خودداری کرده‌اند و در عمل دست پلیس را باز گذاشته‌اند.

او با اشاره به گسترش فیلم‌برداری شهروندان با تلفن‌های هوشمند می‌گوید تصاویر متعددی از خشونت پلیس ثبت شده و امکان انکار یا نسبت دادن همه آن‌ها به دست‌کاری تصویری دشوارتر شده است.  فراهانی از طرح ۲۴ شکایت علیه پلیس، ثبت و پیگیری ده‌ها شکایت دیگر و انتظار برای رسیدگی به موارد بیشتر سخن می‌گوید.

او همچنین یادآوری می‌کند که بیش از شش هزار و پانصد دانش‌آموز بازداشت موقت شده‌اند، در حالی که تنها حدود ۱۴ یا ۱۵ نفر به اتهام تخریب اموال عمومی یا درگیری با پلیس بازداشت شده‌اند. فراهانی هدف از بازداشت دیگران را عمدتاً ارعاب و اعمال فشار بر معترضان ارزیابی می‌کند.

فراهانی به نکته مهمی اشاره می‌کند: گرایش سیاسی نیروهای پلیس. می‌گوید:

 فراهانی در توضیح مشکلات پلیس، به مواردی از ضعف سواد اداری برخی مأموران نیز اشاره می‌کند. با وجود این انتقادهای شدید، فراهانی مقایسه برخورد پلیس فرانسه با سرکوب اعتراض‌ها در جمهوری اسلامی را گمراه‌کننده می‌داند.

او استفاده تبلیغاتی حامیان جمهوری اسلامی از تصاویر خشونت پلیس فرانسه را محکوم می‌کند و معتقد است که میان دو وضعیت تفاوتی کیفی وجود دارد:

از نگاه فراهانی، تفاوت اساسی در ساختار سیاسی و اجتماعی دو کشور و امکانات مهار قدرت پلیس است. او به نقش اتحادیه‌های کارگری، سازمان‌های حقوق بشری، نهادهای مدنی و سطح آگاهی سیاسی جامعه فرانسه اشاره می‌کند و معتقد است وجود این نهادها محدودیت‌هایی برای عملکرد پلیس ایجاد می‌کند. در مقابل، به اعتقاد او، نیروهای سرکوب در جمهوری اسلامی از امکان گسترده‌تری برای اعمال خشونت، کشتار، شکنجه و تجاوز علیه معترضان برخوردار بوده‌اند. فراهانی تأکید می‌کند که این تفاوت ساختاری را نمی‌توان با نمایش تصاویر خشونت خیابانی در دو کشور نادیده گرفت.

حضور چپ رادیکال در اعتراض‌ها می‌تواند موقعیت انتخاباتی آن را تقویت کند

بهروز فراهانی معتقد است که احزاب چپ رادیکال فرانسه، به‌ویژه فرانسه نافرمان، جوانان حزب کمونیست و حزب نوین ضدسرمایه‌داری، در اعتراض‌های اخیر حضوری فعال و مؤثر داشته‌اند.

او به‌طور خاص بر نقش نمایندگان پارلمانی فرانسه نافرمان تأکید می‌کند و می‌گوید آنان در موارد متعددی خود را میان پلیس و تظاهرکنندگان قرار داده‌اند تا از برخورد خشونت‌آمیز مأموران جلوگیری کنند. فراهانی برای توضیح این نقش به عملکرد شهردار سن‌دنی اشاره می‌کند:

فراهانی با اشاره به حضور شخصی خود در تظاهرات ۲۸ اکتبر از گرایش‌های ضدسرمایه‌داری در میان معترضان جوان سخن می‌گوید:

فراهانی شمار شعارهای ضدسرمایه‌داری، مخالف سیاست‌های نئولیبرالی و منتقد نظام سرمایه‌داری را با شعارهای تظاهرات اتحادیه‌های کارگری، از جمله راهپیمایی‌های اول ماه مه، مقایسه می‌کند و این گرایش را برای آینده جنبش‌های اجتماعی فرانسه امیدوارکننده می‌داند.

او در مقابل، از تلاش راست و راست افراطی برای بهره‌برداری سیاسی از اعتراض‌ها سخن می‌گوید:

با این حال، فراهانی معتقد است که این تلاش‌ها نتیجه معکوس داشته است؛ زیرا اعتراض‌های دانش‌آموزی با حمایت بخش‌های گسترده جامعه روبه‌رو شده و به نمادی از مخالفت عمومی با سیاست‌های دولت تبدیل شده‌اند.

او می‌گوید هرچند بخش بزرگی از دانش‌آموزان معترض هنوز به سن رأی دادن نرسیده‌اند، حضور فعال نمایندگان چپ رادیکال و دفاع آنان از مطالبات دانش‌آموزان و دانشجویان، تصویر عمومی این احزاب را بهبود بخشیده است.

از نگاه فراهانی، این تأثیر به‌ویژه درباره فرانسه نافرمان محسوس بوده و می‌تواند در انتخابات ریاست‌جمهوری آینده به سود این جریان تمام شود.

او در نهایت ارزیابی می‌کند که حمایت گسترده جامعه از مطالبات دانش‌آموزان، همراه با نقش‌آفرینی نمایندگان چپ رادیکال، می‌تواند تلاش‌های تبلیغاتی رسانه‌های راست و راست افراطی را خنثی کند و موقعیت انتخاباتی نیروهای چپ را تقویت کند.

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.