خروج امارات از اوپک: تضعیف کارتل نفتی، چالش پترودلار و رقابت در آسیا

امارات متحده عربی در ۲۸ آوریل ۲۰۲۶ (۸ اردیبهشت ۱۴۰۵) رسماً اعلام کرد که از سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) و ائتلاف اوپک‌پلاس خارج می‌شود. این تصمیم از ۱ مه ۲۰۲۶ (۱۱ اردیبهشت) به اجرا درآمد. امارات که حدود ۵۹ سال عضو اوپک بود بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت است که تاکنون این سازمان را ترک کرده است. با خروج این کشور، اوپک اکنون ۱۱ عضو فعال دارد.

دلایل این تصمیم عمدتاً شامل نارضایتی از سهمیه‌های تولید اوپک است؛ امارات سال‌ها از محدودیت حدود ۳٫۲ تا ۳٫۶ میلیون بشکه در روز شکایت داشت، در حالی که ظرفیت واقعی آن ۴٫۸ میلیون بشکه و برنامه افزایش به ۵ میلیون بشکه را دارد. وزیر انرژی امارات، سهیل المزروعی، این اقدام را «هماهنگ با چشم‌انداز بلندمدت استراتژیک و اقتصادی» خوانده و بر نیاز جهان به انرژی بیشتر تأکید کرده است. همچنین تنش‌های ژئوپلیتیک (از جمله بحران ناشی از جنگ ایران و بسته شدن تنگه هرمز) و اختلافات با عربستان سعودی بر سر سیاست‌های تولید و مسائل منطقه‌ای مانند یمن، نقش مهمی در این تصمیم داشته‌اند.

 خروج امارات ضربه سنگینی به نفوذ اوپک وارد می‌کند، زیرا این کشور حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد ظرفیت اوپک را داشت و برخی تحلیلگران آن را «شروع پایان اوپک» می‌دانند. در بازار نفت، در کوتاه‌مدت ممکن است عرضه افزایش یابد و سبب شود که قیمت‌ها کاهش پیدا کند.  دونالد ترامپ این اقدام را «بسیار هوشمندانه» خواند و گفت ممکن است قیمت بنزین را کاهش دهد. امارات می‌تواند تولید خود را افزایش دهد و به شرکای واردکننده مانند چین نزدیک‌تر شود. با آقای مسعود دلبری، کارشناس انرژی گفت‌وگو کرده‌ایم.

تأثیر خروج امارات از اوپک بر سیستم پترودلار: تغییر تدریجی یا تداوم سلطه دلار؟

مسعود دلبری در پاسخ به این پرسش توضیح داد که سیستم پترودلار به این معناست که نفت در جهان عمدتاً با دلار آمریکا قیمت‌گذاری و معامله می‌شود. به گفته او، این نظام از سال‌های دهه ۱۹۷۰ شکل گرفته و دلار را به ستون اصلی اقتصاد جهانی تبدیل کرده است.

او افزود که اگر کشوری مانند امارات به عنوان یکی از بازیگران مهم نفتی از اوپک خارج شود و به سمت معاملات غیر دلاری حرکت کند، در کوتاه‌مدت قطعاً سیستم پترودلار را تضعیف نمی‌کند، اما باید عمیق‌تر به موضوع نگریست: به عقیده او، خروج امارات از اوپک بیش از آنکه یک حرکت ضد دلاری باشد، یک تصمیم بزرگ اقتصادی است.

دلبری خاطرنشان کرد که امارات امروز فراتر از یک کشور نفتی است و به یک هاب مالی بین‌المللی تبدیل شده که با سرمایه‌گذاری‌های عظیم در سراسر دنیا برای خود مشروعیت ایجاد کرده. بنابراین، هدف اصلی امارات بازتر کردن دست خود در تولید و فروش نفت است، نه تغییر سیستم مالی جهانی.

دلبری در ادامه به نقش چین اشاره کرد و گفت چین به عنوان بزرگ‌ترین واردکننده انرژی جهان، سال‌هاست تلاش می‌کند یوان را وارد معاملات نفتی کند و امارات نیز روابط نزدیکی با این کشور دارد.

او معتقد است که تا حدودی فروش نفت به یوان ممکن است، اما تأکید کرد که یوان هنوز یک ارز کاملاً جهانی و بین‌المللی نیست. به گفته او، بازارهای مالی چین فاقد عمق و آزادی عمل بازارهای آمریکا هستند و بسیاری از سرمایه‌گذاران جهانی همچنان اعتماد بیشتری به دلار دارند.

این کارشناس انرژی افزود که درهم امارات به دلار «پگ» peg شده است، یعنی ارزش آن عملاً به دلار وابسته است. بنابراین، حتی اگر امارات بخواهد معاملات خود را متنوع کند، سیستم مالی داخلی این کشور همچنان به دلار گره خورده باقی می‌ماند.

او به سرمایه‌گذاری‌های عظیم امارات در آمریکا اشاره کرد و گفت صندوق‌های سرمایه ملی این کشور میلیاردها دلار در اقتصاد آمریکا، از سهام و املاک گرفته تا اوراق خزانه، سرمایه‌گذاری کرده‌اند. از نظر دلبری، ثبات دلار برای امارات یک نیاز اساسی است، نه یک تهدید.

بنابراین می‌توان گفت که خروج امارات از اوپک یک تغییر مهم به شمار می‌رود، اما نه در جهت فروپاشی پترودلار. به گفته دلبری، در کوتاه‌مدت دلار همچنان پادشاه بازار نفت خواهد ماند، هرچند در میان‌مدت ممکن است سهم سایر ارزها اندکی افزایش یابد. به یک معنا آنچه امروز شاهد آن هستیم، مرگ پترودلار نیست، بلکه آغاز یک روند آرام به سوی چندقطبی شدن ارزی است؛ روندی که ممکن است سال‌ها یا حتی دهه‌ها به طول بیانجامد.

توازن قدرت در خلیج فارس: انعطاف امارات و ثبات عربستان

به گفته دلبری از نگاه یک سیاستمدار در شورای همکاری خلیج فارس، خروج امارات از اوپک کمی نگران‌کننده است، زیرا هماهنگی جمعی کمتری را نسبت به گذشته نشان می‌دهد. با این حال، به اعتقاد او، کشورهای خلیج فارس همچنان به یکدیگر وابسته‌اند و امنیت تجارت و حتی ثبات سیاسی‌شان به هم گره خورده است. بنابراین، این حرکت امارات شکاف ایجاد می‌کند، اما نه به اندازه‌ای که اتحاد از هم بپاشد.

وی افزود که اگر بخواهیم پیام روشن‌تری بگیریم، عربستان سعودی با ظرفیت مازاد تولید و نفوذ در اوپک همچنان بازیگر اصلی است و ریاض می‌تواند قیمت را تنظیم کند. به گفته دلبری، نتیجه این تقابل آن است که رهبری عربستان به چالش کشیده شده، اما هنوز از بین نرفته.

 به عقیده این کارشناس انرژی، امارات با روابط قوی با چین و ایالات متحده، تلاش می‌کند نفت خود را سریع‌تر، آزادتر و هوشمندانه‌تر بفروشد، به‌ویژه در بازارهای آسیا. با خروج امارات از اوپک رقابت شدیدتر شده و حتی امکان جنگ قیمتی وجود دارد. اما در عوض، بازار انعطاف‌پذیرتر شده و امنیت انرژی از کنترل متمرکز به سمت رقابت و تنوع حرکت کرده است.

به گفته دلبری، برنده واقعی این تغییرات آسیاست.  

وی تصویر کلی را این‌گونه توصیف کرد که عربستان سعودی نقش رهبر غیررسمی بازار را به دلیل ظرفیت مازاد تولید حفظ کرده است. اگر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس از نظر امنیتی وابسته بمانند، همکاری اقتصادی داشته باشند و تهدیدهای مشترکی را مدیریت کنند، رقابت رو به افزایش امارات به خودی خود می‌تواند رهبری عربستان را حفظ کند. دلبری این وضعیت را شبیه یک رقابت خانوادگی دانست، نه جدال برای جدایی کامل.

به عقیده او  اینجا دو مدل قدرت وجود دارد: قدرت حجمی عربستان در برابر قدرت چابک امارات، و هیچ‌کدام به راحتی جای دیگری را نمی‌گیرد.

دلبری تأکید کرد که بدون چین و ایالات متحده آمریکا این داستان کامل نمی‌شود. چین به عنوان بزرگ‌ترین خریدار جهان به دنبال قراردادهای منطقی است و حتی گسترش یوان در معاملات را پروژه اصلی خود می‌داند. آمریکا همچنان ضامن خاورمیانه و مرکز اصلی سیستم مالی جهانی است. امارات با هر دو رابطه نزدیک دارد و این دقیقاً نقطه قوت آن به شمار می‌رود.

در نهایت، به گفته مسعود دلبری، خروج امارات از اوپک منجر به هماهنگی کمتر و احتمال نوسان بیشتر قیمت‌ها شده، اما از سوی دیگر انعطاف بیشتر در عرصه انرژی پاسخ سریع‌تری به تقاضای آسیا می‌دهد.  

آینده اوپک و رقابت برای بازار آسیا

به عقیده مسعود دلبری، خروج امارات از اوپک واقعاً زمینه‌ساز تضعیف این سازمان است. وی افزود که هدف امارات افزایش ظرفیت به حدود پنج میلیون بشکه در روز و کسب آزادی عمل بیشتر در بازار است. این تغییر ساده نیست، بلکه حرکتی از مدیریت جمعی به سمت رقابت فردی به شمار می‌رود. با این حال، نکته کلیدی آن است که عربستان سعودی همچنان ستون اصلی بازار باقی مانده و با توان تنظیم عرضه و کنترل قیمت، نقش محوری خود را حفظ کرده است. بنابراین، اوپک تضعیف می‌شود، اما از هم نمی‌پاشد.

وی ادامه داد که در خلیج فارس یک رقابت آرام اما جدی شکل گرفته است. عربستان سعودی حفظ رهبری و ثبات قیمت را در سیاست‌های کلان خود پیش می‌برد، در حالی که امارات با سناریوی خروج از اوپک، افسار سهم بازار و آزادی تولید را برای خود به دست آورده است. به گفته دلبری، این اختلاف صرفاً اقتصادی نیست و دامنه آن به سیاست خارجی و رقابت منطقه‌ای نیز گسترش پیدا کرده است. برخی تحلیلگران این روند را آغاز رقابت ساختاری درون خلیج فارس می‌دانند، نه یک اختلاف موقتی.

این کارشناس انرژی توضیح داد که در صورت ادامه تنش‌ها در تنگه هرمز، هر تغییر در سیاست تولید به معنای نوسان بیشتر قیمت نفت، حساسیت بالاتر بازار جهانی و افزایش ریسک برای امنیت انرژی است. با این حال، پارادوکس ماجرا اینجاست که در کوتاه‌مدت بازار ممکن است حتی آرام‌تر شود، زیرا عرضه افزایش می‌یابد، ولی در میان‌مدت نوسان بیشتر تقریباً قطعی است.

به گفته او، در این تصویر یک بازیگر دیگر نیز حضور دارد و آن ایران است. نفت ایران معمولاً با تخفیف به بازارهای محدود به‌ویژه آسیا وارد می‌شود که این امر فشار رقابتی بر قیمت‌ها، رقابت‌های غیررسمی در بازارهای خاکستری و حساس‌تر شدن رقابت امارات برای حفظ سهم بازار را به همراه دارد. دلبری بازار نفت را در این شرایط شبیه یک میدان چالشی توصیف کرد: عربستان تثبیت‌کننده قیمت، امارات عرضه‌‌کننده چابک، ایران فروشنده در بازار محدود با تخفیف، و چین و هند تقاضاکنندگان اصلی‌اند.

در پایان، مسعود دلبری نتیجه‌گیری کرد که آنچه که در حال شکل‌گیری است، یک نظم جدید نفتی است که در آن اتحاد جای خود را به رقابت می‌دهد و آسیا به میدان اصلی بازی انرژی بین‌المللی تبدیل می‌شود.